Házirgi zaman tabiyiy pánler konсepсiyası

51

sheshiwge imkaniyat jaratıp berdi. Usınıń menen birge janlı tabiyattıń kelip shıǵıwı hám onıń evolyuсiyası, tirshilik nızamlıqların túsindiriwdiń jańa jolları, eksperiment túrleri, olardı táriyplew tilleri dúnyaǵa keldi.

Organizmler tirshiliginiń fundamental fenomeni bolǵan násillik hám ózgerwsheńlilik qısqa dáwir ishinde hayran qalatuǵın dárejede ápiwayı, biraqta tereń ilimiy halda túsindiriliwi, genetik xabar menen onıń fenomenlik teoriyası yaǵnıy organizmniń barlıq belgileriniń jıyındısı arasındaǵı eń qarańǵı máseleniń sheshiliwi, DNK molekulasınıń qos spiralında jaylasqan eken hámme gáp sonda, DNK molekulasında organizmniń jınısıy belgilerin sıpatlaytuǵın xabar ayrıqsha ximiya tilinde kod belgileri menen shifrlanǵan. Mine usı shifr tiykarında kletkada mıńlap speсifik belok molekulaları sintez etiledi. Hár bir belok molekulasın támiyinleytuǵın shifr «gen» dep ataladı. Genler DNK molekulasında qatar bolıp uzınshasına jaylasadı. Kletkada sintezlengen belok malekulalarınıń túrleri, sıpatı, muǵdarı, DNK daǵı genlerdiń jaylasıwı, jumsalıwına baylanıslı. Óz náwbetinde barlıq waqıtta sintez etilip turǵan hár bir kletka ushın ózine tán beloklar onıń atqaratuǵın xızmetin belgileydi. Molekulyar biologiyanıń ideyaları biologiyanıń hámme tarawlarına tiyisli, bul komplekste ol bir shaqapsha bolıp qalmay, janlı tábiyattı úyretiwdiń eń jana ideyası bolıp esaplanadı. Onıń tábiyattanıw iliminiń rawajlanıwdaǵı ornı XIX-ásirdiń 60-jıllarında ullı angliya ilimpazı Ch.Darvin jaratqan evalyuсion táliymatı menen dálillew múmkin. Darvin tábiyatta túrler evalyuсiya, tábiyǵıy tańlaw jolı menen payda bolǵanın tastıyıqlaǵan bolsa, molekulyar biologiya, evalyuсiyanıń qalay barıwın, onıń mexanizmin ashıp beriwi jolında: janlı organizmler ushın tán bolǵan rawajlanıw fenomenin hám molekulyar tegislikte, beloklar hám nuklein kislotalarınıń óz-ara munásebeti, reakсiyaları tiykarında sıpatlaydı.

Beloklardıń biosintezi bioximiya tariyxında eń áhmiyetli máselelerden biri bolıp kelgen. Búgingi kúnde biz bul másele boyınsha kóp ǵana maǵlıwmatlarǵa iyemiz, biraqta házirge deyin toplanǵan maǵlıwmat (axborot) bul tarawda biliw kerek bolǵan nárselerdiń az ǵana bólimin qaplawı múmkin: belok sintezi, biosintez prinсipleri arasında eń quramalısı bolsa kerek, onıń ayırım basqıshlarınada polipeptid shınjır iniсiaсiyası, uzayıwı, tamamlanıwı hám beloklardıń jetisiwinde 100 ge jaqın fermentler, arnawlı belok faktorlar, ulıwma 200 ge jaqın makromolekulalar qatnasadı. Bul makromolekulalardıń kóbisi ribosomalar úsh ólshewli quramalı strukturasınıń payda etiwshi bólimleri esaplanadı.

Belok biosintezi apparatı sonday quramalı bolıwına qaramastan, proсess júdá úlken tezlikte ótedi. Mısalı E.coli hám 100 aminokislotadan ibarat belok shınjırınıń jaratılıwı ushın kletka ribosomalarına 5 sekund ǵana kerek boladı. Belok sintezi haqqında házirgi zaman túsindirmesi 50-jıllardaǵı ashılǵan úsh áhmiyetli ashılıwlar tiykarında formalanǵan. Olardıń birinshisi Pol Zamechnik tárepinen beloklar sintez etiletuǵın ornı kletka ishinde bolıp, onı ribosomalar dep atalǵan ribonukleoproteid bóleksheler ekenliginiń ashılıwı boldı. Ekinshi ashılıw Melon Xoglend hám Pol Zamechnik tárepinen aminokislotalardı keyinirek transport RNK dep atalǵan, RNK nıń eriwshi termostabil arnawlı tipine ATR qatnasında birigiwin anıqlaw edi. Bul qatarda úshinshi áhimiyetli ashılıw Ferensis Krik atı menen baylanıslı. Ol belok sintezinde t-RNK nıń adaptorlıq rolin belgilep berdi. t- RNK tárepinen bunday funkсiyanıń atqarılıwı onıń molekulasınıń bir uchastkası speсifik aminokislota menen baylanısa alatuǵın, ekinshisi bolsa m-RNK da usı aminokislotanı kodlaytuǵın kelte nukleotidler qatarın tanıy alatuǵın bolıwınan kelip shıǵadı. Mine bul úsh ashılıw qısqa waqıt ishinde belok sinteziniń tiykarǵı basqıshların anıqlawǵa hám aqırında aminokislotalar ushın genetikalıq kodtı támiyinlewge alıp keledi.

52

Belok sintezi m-RNK dekodrlaw yaǵnıy RNK molekulasında tórt túrli tiykarlardıń izbe-iz keliwi formasında jazılǵan xabarlardıń 20 túrli aminokislotalardıń belok molekulasında izbe-iz keliwi tiline ótkiziliwi esaplanadı. Sonıń ushın bul proсess translyaсiya (tarjima kilish) dep ataladı.

Genetikalıq xabardıń DNK dan uzatılıwı RNK járdeminde iske asatuǵının 1961-jılı eki belgili franсuz ilimpazları Jakob hám Mono tárepinen ashıldı. Onnan keyingi jıllarda Nirenberg, Korano hám Xolli dekodrlaw t-RNK antikodonınıń m-RNK nıń tiyisli kodonı tárepinen speсifik baylanısıwında júzege shıǵıwın hám kod triplet tábiyatqa iye ekenligin tastıyıqladı.

Genetikalıq kod. t-RNK nıń adaptaсiyalıq funkсiyasın sıpatlaw nátiyjesinde bul joqarı dárejede ayrıqsha mexanizmnin fundamenti bolǵan biologiyalıq kod (aminokislota, belok kodı) túsinigi, onıń islew usılı haqqında júdá áhmiyetli bir taraw dúnyaǵa keldi. Biologiyalıq kod tálimatına bola nuklein kislotalarında hár-bir aminokislotanı tanıytuǵın hám tańlap tasıwda qatnasatuǵın nukleotidler kombinaсiyası bolıp, aminokislota óziniń kodı menen tikkeley baylanbasa da, sol kodqa komplementar, antikodon dep atalatuǵın nukleotidler kombinaсiyasına iye nuklein kislota menen ǵana qatnasqa kiredi. Hár bir aminokislotanıń ózi ushın tán kodonı bolıwı shárt, sonda ǵana adastırmay olar menen baylanısadı. Belok molekulasına kiretuǵın aminokislotalar keminde 20 túrli bolǵanı ushın kadonlar da

20 dan kem bolıwı múmkin emes. Demek tórt ǵana nukleotidiń ózi yamasa eki nukleotidten payda bola 16 (42)-tuǵın kombinaсiyada jeterli emes. Túrlishe túsinikler hám pikirlerden soń kod úsh nukleotidten ibarat triplet tábiyatǵa iye ekenligi anıqlandı. Álbette bunda payda bolatuǵın kombinaсiyalar sanı 64 (43), kodlanatuǵın aminokislotalar sanınan bir qansha kóp, biraqta 20 aminokislotadan 18-i birewden artıq (2,3,4 hám 6) kodon menen kodlanadı eken. Bul hádiyse kodtıń aynıǵanlıǵı dep ataladı. Ol xabardı tuwrı oqılıwına zıyanın tiygizbeydi, bálkim replikaсiya yamasa transkripсiya proсesinde payda bolıwı múmkin bolǵan kemshiliklerdi shetletiwge járdem beredi. 64 tripletten úshewi UAA, UAG hám UGCA aminokislotaların kodrlamaydı hám polipeptid shınjırı sintezi tamamlanǵannan xabar beredi, olar terminaсiya signalın beredi. Genetikalıq kod universal esaplanadı. Barlıq organizimlerde eukariotlarda, prokariotlarda hám viruslarda barlıq kodonlar ushın birdey belgilerden paydalanıladı. Sonday-aq, genetikalıq kod dúnyada tirshilik payda bolǵannan berli ózgermey xúkim súrip kelmekte. Biraqta keyingi jıllarda bul dogmaga biraz ózgertiwler kirgiziwge tuwrı keledi. Mitoxondriyanıń genetikalıq sisteması málim biologiyalıq kodqa tolıq tuwrı kelmedi. Onıń DNK-sınıń (15669 nukleotid) ayrım genleri nukleotid quramı polipeptidlerdiń aminokislota tártibi menen salıstırǵanda kodonnan shetleniwler bar ekenligi anıqlandı. Biraqta bul ájayıp fenomenniń kelip shıǵıwı hám maǵanası ele tolıq túsiniksiz.

Viruslar, faglar. Molekulyar genetikanıń tiykarǵı konсepсiyaları prokariotlar - bir kletkalı, membrana menen oralǵan yadrosı joq organizmler (bakteriyalar), viruslar bakteriofaglarda alınǵan. Viruslar olardı sırtqı tásirlerden, fermentlerden saqlap turatuǵın perdege oralǵan infekсiyalawshı (juǵımlı) nuklein kislotaları bolıp esaplanadı.

Viruslar kletkanıń kerisinshe, metobolik proсesslerinde energiya payda etiwi hám beloklardı sintezlew qábiletine iye emes. Viruslardı úyreniw molekulyar biologiyanıń rawajlanıwına tereń tásir etti. Viruslardan kóbeyiw mexanizmi kóp jıllar dawamında kletka rawajlanıwı hám biologiyada xojayn-parazit qatnasınıń modeli hám de evalyuсion proсessler haqqındaǵı túsinikler molekulyar aspekt deregi bolıp kelmekte. Olar quramında DNK yamasa RNK saqlawı, bir waqıtta olardıń ekewin de saqlamawı menen kletkalardan parq qıladı. Bakteriyalarda replikaсiya etiletuǵın viruslar-bagteriofaglar, faglar (grekshe - bakteriyalardı kemiriwshiler) dep ataladı.

53

Viruslardıń ayırımları bir shınjırlı, ekinshileri eki shınjırlı nuklein kislotaların saqlaydı. Dúzilisiniń quramalılıǵına qarap, viruslar keń kólemde birbirinen ajıraladı. Olardıń forması hám ólshemi menen de bir-birinen parq etedi. Virustıń kletkadan tısqarıdaǵı tayar ónimi virion (yamasa virus bólekshesi) dep ataladı. Virion quramına kirgen nuklein kislotalar, onı fermentler tásirinde bólekleniwden saqlap turatuǵın, beloklı qabıq kapsid penen oralǵan. Tap usı kapsid nuklein kislotasınıń kletka ishine kiriwin támiyin etedi.

Viruslar nuklein kislotalarınıń ólshemi bakteriyalar DNK sına salıstırǵanda kishi bolıp, olar virus bólekshelerinde ushırasatuǵın beloklardı hám xojeyn kletkada virustıń replikaсiyası ushın zárúr ayrım fermentlerdi speсifik kodlaydı. Faglar bakteriyalardı infekсiyalaǵanda virustıń keyindegi talshıqları bakteriyanıń molekulyar strukturası menen reakсiyaǵa kirisedi. Sonday-aq fag penen bakteriya arasında joqarı speсifiklik bar. Fag keyindegi talshıqlar menen bakteriyaǵa jetkenshe, tiykar plastinkasındaǵı lizozimler (eritiwshi fermentler) bakteriya kletkasınıń diywalın buzadı hám DNK bakteriya kletkası ishine jiberiledi. Fag DNK (yamasa RNK) sı xojeyn kletkasına kirgenshe, faglerdiń jańa áwladın payda etetuǵın úsh fazada ótetuǵın izbe-iz proсesslerdi baslap jiberedi: 1) dáslepki fag RNK sı hám dáslepki belok sintezi, kletkanıń barlıq nuklein kislotaları hám belokları sintezin toqtatıw. 2) sońǵı RNK hám sońǵı beloklar sintezi hám de 3) jańa faglar morfogenezi. Soń tayar faglar kletka diywalın buzıp sırtqa shıǵadı hám payda bolǵan bala viruslar óz infekсiyasınıń jańa ciklın baslaydı. Virus bakteriyanı infekсiyalaǵanda kletka ishine onıń DNK molekulalarınıń kiriwi, DNK násillikti tasıwshı molekula ekenligin tastıyqlawda áhmiyetli dálil bolǵan edi. 1952-jılı Alfred D. Xorish hám Marta Cheyz E.coli di T2 bakteriofag penen infekсiyalap ótkizgen tájiriybede bakteriya kletkasına fagtıń belogı emes, bálkim DNK sı kiritiliwin nıshanıdan paylanıp kórsetken edi.

Fagtıń bakteriya kletkasında kóbeyiwi. Tájiriybede bakteriofagtıń eki túrli nıshanlanǵan preparatları qollanǵan. Olardıń birewinde fagtıń DNK sı 32R menen, ekinshisinde 35S penen nıshanlanǵan. Preparatlardıń hár-biri óz aldına radioaktiv nıshan tutpaǵan bakteriyalar suspenziyasına qosılıp shayqalǵan. Faglar bakteriyalardan ajıratılǵan soń nıshanlanǵan DNK menen islengen bakteriyalarda radioaktiv nıshan tabılǵan. 35S penen nıshanlanǵan fag belogı bakteriyada tabılmaǵan, biraq radioaktiv nıshan fagınıń «sayasında» (DNK nan ajıralǵan qabıǵında) tabılǵan.

Biotexnologiya - bul xalıq xojalıǵı hám mediсina ushın maqsetke muwapıq paydalı ónimlerdi biologiyalıq agentler, mikroorganizmler, viruslar, ósimlik hám haywan kletkası jáne de kletkadan tıs hám kletka komponentleri járdeminde alıw bolıp esaplanadı. Biotexnologiyaǵa tolıq konkret anıqlama beriw qıyın, sebebi onıń izertlew oblastı keń bolıp ilim hám texnikanıń bir qansha bólimlerin biriktiredi. Biotexnologiya molekulyar biologiya, genetika hám genetikalık injeneriya (biologiyalıq agentlerdi payda etiw) bioximiya hám mikrobiologiya (biosintez proсesslerin basqarıw) fizikalıq ximiya hám elektroximiya (biosensorlardı payda etiw) ximiyalıq texnologiya (reaktorlar hám baska da apparatlardı payda etiw) ilimleri menen tıǵız baylanıslı. Biotexnologiya uzaq rawajlanıw jolına iye, biraq sońǵı 25-30 jıl ishinde óndiris hám ilimniń bólek tarawı retinde óziniń keń rawajlanıwın taptı.

Biotexnologiyalıq proсesslerdiń áhmiyeti awıl xojalıǵında, den - sawlıqtı saqlawda, azıq awqat sanaatında kúnnen-kúnge artıp barmaqta. Házirgi kúnde gósh, sút, atız, awıl xojalıq, haywan ónimleri - adam tárepinen óndiriletuǵın bolsa, endi keleshekte belok hám mezin t. b. ónimlerin kóp tonnalap mikrob sintezi nátiyjesinde alıw kútilmekte. Tábiyattaǵı tiykarǵı ximiyalıq elementlerdiń aylanıs proсessi belgili, biraq olardıń bir - birine baylanısı tolıq

úyrenilmegen. Mıs: nitrofikaсiya hám denitrifikaсiya proсesslerin tolıq úyrengende bul proсesslerdi basqarıw múmkinshiligine iye bolamız.

54

Izertlewshiler den - sawlıqtı saqlawda qollanılatuǵın preparatlardı biotexnologiyalıq usılda alıwdı úlken áhmiyetke iye dep esaplaydı. Bunda diagnostikalık, profilaktikalıq hám emlew haqqında sóz etiledi. Házirgi zaman biotexnologiya (geninjeneriya) metodları járdeminde 70ge shamalas beloklı biologiyalıq aktiv zatlar, sonıń ishinde gormonlar, qan belogi, immunoregulyatorlar hám immunomediatorlar - interferonlar h.t. basqalar alınǵan. Vakсinalardı konstrukсiyalawdıń jańa prinсipleri jolǵa qoyılǵan. Cellyuloza hám qaǵaz industriyası óndiristi intensifikaсiyalawda biotexnologiyanıń járdemine mútáj boladı. Biotexnologiyalıq metodlar сellyulozanı birikpelerden ajıratıw proсessinde, aǵartıwda qollanıwı múmkin. Qaǵazdı biologiyalıq qayta islew onıń mexanikalıq sapasın jaqsılaydı hám oǵan ketetugın óndirislik energiya shıǵının azaytadı.

Biotexnologiyanıń rawajlanıwın Yaponiya mısalında kórip shıǵıw júdá qızıǵarlı, mıs: Yaponiyanıń farmaсeptikalıq, azıq awqat hám elektron sanaatı menen shuǵıllanıwshı 113 izertlengen kompaniyasınıń házirdiń ózinde 26% genlik injeneriya izertlewlerin júrgizedi, al sonnan 49%ti keleshekte shuǵıllanıwdı jobalastırmaqta. Biotexnologiya jetiskenlikleri, sonıń ishinde genlik injeneriyanı qorshaǵan ortalıqtı pataslıqtan tazalawshı mikroorganizmlerdi dúziw hám tabıw olardı sol baǵdarda paydalanıw jobalastırılmaqta. Biotexnologiyanıń rawajlanıwı bioinjeneriyanıń tabısları menen tıǵız baylanıslı, yaǵnıy bul proсesslerdi qadaǵalawshı ásbapúskenelerdi payda etiwden ibarat, jáne de biotexnologiyanıń rawajlanıwında kompyuterlik texnikanıń áhmiyeti ullı.

Házirgi zaman biotexnologiyası - bul mikroorganizmlerdiń, ósimlik hám xaywanlardıń kletka hám toqımaların berilgen qásiyetleri boyınsha joqarı ónimdarlı formaların alıwǵa tiykarlanǵan biologiyalık proсesslerdi sanaatqa paydalanıw bolıp tabıladı.

Biotexnologiya - biologiyalıq ximiyalıq hám texnikalıq ilimlerdiń birlikte rawajlanıwınan payda bolǵan ilimiy texnikalıq progresstiń pánler aralıq tarawı bolıp esaplanadı.

Genlik injeneriyanıń mánisi rekombinant DNK nı ın vıtro usılında molekulyar genetikalıq sistemada maqsetke muwapıq qurastırıw hám onı tiri organizmge kirgiziw. Rekombinant texnikanıń qádimgi genetikalıq metodlardan ayırmashılıǵı kletka genomın maqsetke muwapıq tereń ózgertiwshiliginde. Bunday jol menen organizmniń fiziologiyalıq kórsetkishlerin ózgertiwge hám jańadan qásiyet beriwge boladı. Genlik injeneriyanıń tiykarǵı monipulyaсiya obekti bolıp funkсionallıq násillik birligi eaplanıwshı DNK fragmenti - gen esaplanadı. Bóleklengen gen kópshilik jaǵdayda kletkaǵa tásir etiwin támiyinlewshi signal sistemasına iye bolmaydı. Rekombinant DNK nı reсipient kletkaǵa kirgizgennen soń onıń genetikalıq apparatınıń bir bólegi esaplanadı hám oǵan jańadan genetikalıq hám onıń menen birge fiziologiyalıq hám bioximiyalıq qásiyet beredi. Genlik injeneriya rekombinant DNK nı konstrukсiyalaw arqalı onı kletka yamasa mikroorganizmlerge ótkiziw menen adam ushın paydalı, mısalı: mediсina ushın zárúrli (diagnostikalı preparatlar, vakсina, gormon, insulin, somatatropin, interferon, qan belogi x.t.b.) azıq-awqat hám ot-jemlik belokti sintezlew múmkinshiligine iye. Genlik injeneriyanıń qálegen monipulyaсiyalıq sxeması tómendegidey etaplardı óz ishine aladı: DNK fragmentin alıw, vektor dúziw, xojeyin kletkasına DNKnı kirgiziw. Rekombinant DNKnı kletkaǵa kirgiziwden baslap molekulyar klonlaw baslanadı, yaǵnıy rekombinant DNK dúzgen áwlad payda bola baslaydı. Genlik injeneriyanıń tiykarǵı xızmeti kletkaǵa genetikalıq informaсiyanı kirgiziw hám onı kletkada turaqlı dárejede saqlap turıw bolıp esaplanadı. Bul vektor járdeminde iske asırıladı. Mikrob kletkasına DNK nıń ápiwayı túsiwi onıń kletka ishi nukleozalar járdeminde buzılıwına alıp keledi. DNK nıń vektorlıq molekulaları kletkaǵa kirgizilgennen keyin minixromosoma sıyaqlı óz betinshe avtonom tirishilik etiw uqıplılıǵına iye boladı hám kletkanıń

55

kelesi bóliniwinde replikaсiyalanadı hám turaqlı túrde saqlanadı. Vektordı alıp júriwshi, saylaw ushın zárúrli bolǵan kletkadaǵı vektorda násillik belgilerdi alıp júredi. Rekombinant DNK bir tárepten vektorlıq qásiyetke iye bola otırıp, kletkada túraqlı saqlanıw ukıplılıgına iye, ekinshi tárepten kletka genotipin modifikaсiyalaydı. Keń tarqalǵan vektorlardan kóp kopiyalı plazmidalar fag, kosmidalar esaplanadı. Birinshi vektor plazmidalar bakteriyalardan bólip alındı, sońınan kópshilik vektorlar genlik injeneriya metodları járdeminde konstrukсiyalandı.

Haywanlar embrionların transplantaсiyalaw. Selekсiyadaǵı jańa múmkinshilikler auıl - xojalıq haywanlarınıń embrionların transplantaсiyalawda paydalanıw. Awıl xojalıq haywanlarında transplantaсiya jumısları 40-jıllardıń aqırında islendi. Bul metodikanı kompleks qollanıw awıl - xojalıq mallarınıń bir neshshe túrleriniń ónimdarlıǵın arttıradı. Mıs: Bir jılda bir donor sıyırdan 60 bas buzaw alındı. Embrionallıq transplantaсiyanı gormonallıq metodlar menen stimulyaсiyalaw nátiyjesinde kópnásillik tez temp penen rawajlanadı. Rotman degen ilimpazdıń maǵlıwmatlarına qaraǵanda 1972-jılı Amerikada usınday jol menen 20 baspaq, al 1980-jılı bul kórsetkish 20000 baspaqqa jetti. Sońǵı jılları embrionlardı transplantaсiyalaw metodları ǵárezsiz Mámleketler Awqamında da ózlestirildi, ásirese Latviyada.

Qadaǵalaw ushın sorawlar.

1.Molekulyar biologiya pániniń qáliplesiw hám mazmunı neden ibarat?

2.Kletkada belok sintezi qalay ótedi ?

3.Genetikalıq kodtıń mánisin túsindiriń?

4.Viruslar hám faglar haqqında túsinik beriń?

5.Bitexnoloiya tiykarları páni neni úyretedi?

6.Genetikalıq injeneriya degende neni túsinesiz?

7.Haywan embrionların transplantaсiyalaw?

Házirgi zaman biologiyasınıń rawajlanıwı

1.Házirgi zaman biologiyasınıń adamzat ushın qáwip qateri.

2.Genomika pániniń rawajlanıwı.

Tayanısh sózler: Uotson, Krik, DNK, replikaсiya, genomika baǵdarı, kriminalistika, tarix, etnografiya pánleri, jat genler, Xerman buǵası, Bilmud, somatik kletka, klonlaw.

XX ásir páni adamǵa bir qatar jańa ashılıwlar sawǵa qıldı, olardıń hár biri jámiyettiń mádeniy, ekonomikalıq hám siyasiy turmısında úlken rol oynap, sapa jaǵınan jańa basqıshlarǵa kóterile aldı. Bularǵa kompyuter, atom, jer joldası hám genler kiredi. Bul atamalar jámiyetti bir tamannan jańa joqarǵı basqıshlarǵa kótergen bolsa, ekinshi tamannan olar soсial ekonomikada hám izertlew jumıslarında kompleks pánlerdiń payda bolıwına sebepshi boldı.

1953-jılı AQSh bioximigi Uotson hám Angliya fizigi Krig tárepinen DNK molekulasınıń ashılıwı biologiya pánin pútinley ózgerttirip jiberdi. Adam denesi toqıma hám aǵzalarınıń qáliplesiwi ushın DNK molekulasında násillik belgilerdiń keminde úsh mlrd túri jaylasqan bolıwı kerek. Bul kishi shriftte jazılǵan 500 betli mıń kitpaqa jaylastırılǵan ximiyalıq maǵlıwmatlar bolıp esaplanadı. Toqıma aǵzalarımız shash hám terimizdiń reńi qáliplesiwinde DNKniń replikaсiyası tiykarında násillik xabar kletkadan kletkaǵa kóshirilgende 500 betli mıń kitap 20 minutta ulıwma qátesiz kóshiriledi. DNK strukturasınıń anıqlanǵanına sal kem 50 jıl bolsada bul ájayıp molekulanıń jańa sırları 2-3 jılda ilimpazlar tárepinen ashılmaqta. Planetanıń qara qutısı bunnan 15-20 mlrd jıl burın úlken jarılıw

56

tiykarında payda bolǵan bolsa, har qanday tiri organizmlerdiń tirishiligi hám jasaw múddeti DNKǵa baylanıslı bolǵanı ushın onı házirgi tirishiliktiń sırlı sandıǵı desek qáte bolmaydı.

Sonǵı 10 jılda Oraylıq AQShta adam genomı dep atalǵan xalıq ara proekt shólkemlestirilgen bul rejege tiykarınan adamnıń genetikalıq mazmunı bolǵan 3 mlrd nukleotidlerdiń izbe-iz jaylasıw tártibin anıqlaw yaki onı ápiwayılap aytqanda adamnıń tirishilik kitabın oqıw degen. Bunday kúshli úlken sandaǵı genetikalıq xabardı oqıw ushın házirgi ásbap úskeneler tolıq jaramsız. Biraq robot EEM arqalı izertlewler dawam etpekte.

Búgingi kúnge shekem genler haqqındaǵı maǵlıwmatlar olardı jekke halında izertlew tiykarında alınǵan. Keyingi jıllarda bolsa genetika páninde nukleotidlerdiń jeke xızmetinen parqı, keń kólemde bolǵan máselelerdi úyrenetuǵın taraw qáliplesip onı geomika dep ataydı. Ilimpazlardı genlerdiń jekke xızmetinen kóre kóplew olardı óz-ara bir-birine tásir qılıwshı faktorlar nátiyjesinde bir pútin sistema sıpatında islew mexanizmi qızıqtırıp kelmekte. Genlerdiń bunday xızmetin ápiwayılastırıwda biochip usulı qol kelmekte (kibernetika tarawındaǵı mikrochiplerge uqsas). Bular kishi plastinkalar bolıp, mıńlap bir-birinen anıq aralıqta júda anıq asbaplar arqalı tochkalar belgilenedi. Kletkanıń qaysı jaǵdayda qanday gen xızmet kórsetiwin arnawlı biologiyalıq usul arqalı baqlaw múmkin.

Genomdaǵı DNKnıń belgisiz bólimlerinen biri xromosomada onıń júda kóp muǵdarda bolǵanı ushın belok sintezinde bul molekulalardıń 3-5% qatnasatuǵınlıǵı anıqlanǵan. Demek, biz genniń yamasa DNK xızmetiniń tek 3-5% bilemiz. Genlerdiń qalǵan artıq bólimi haqqında hár qıylı pikirler bolıp, molekulyar biologiya pániniń tiykarın salıwshılardan Nobel sıylıǵınıń lawreatı F.Krik DNKniń belgisiz bólimin shıǵındı dep evolyuсiya proсessinde kereksiz bolıp toplanıp qalǵan dep shamalaydı. Sonǵı jıllarda DNK ústinde alıp barılǵan izertlew jumısları genniń bul artıqsha bólimin hár qanday ishki hám sırtqı faktorlarǵa júdá shıdamlıq mutaсiyaǵa berilmeytuǵınlıǵı hám evolyuсiya proсessinde olardıń baylanısı joq ekenligi anıqlanǵan. Nukleyin kislotasınıń bul artıqshası ajıralmas bólimi ekenligi anıq bolsada onıń anıq xızmeti belgisiz bolıp kelmekte. Jaqında orıs ilimpazları DNKnıń bul artıqsha bólimleri ústinde alıp barǵan izertlew jumısları onıń bolajaq organizminiń formalauında tiykarǵı faktor wazıypasın atqarıwshı júdá kúshli genetik kopyuter xızmetin orınlawshı faktor ekenligi anıqlandı. Demek, DNKniń bul artıqshası bolajaq organizmniń formalawında qatnasatuǵın hám genetikalıq xabarlardı zapas saqlawshı magnit maydanı desek qáte bolmaydı.

Genomika tarawınıń rawajlanıwı mikrobiologiya pániniń úlken jetiskenliklerin qolǵa kirgiziwge sebepshi boldı. 20 dan artıq biologiyalıq túrlerdiń genomı anıqlandı. bularǵa qáwipli hám juqpalı kesellikler tarqatıwshı (tif, tuberkulez, asqazan jarası x.t.b) mikroorganizmler kiredi. Patogenli bakteriyalardıń genom dúzilisin anıqlaw, olarǵa qarsı vakсinalar tayarlawda úlken áhmiyetke iye.

Genomika pániniń rawajlanıwı mediсinalıq genetikanıń qáliplesiwine jaqsı tásir etip, násillik keselliklerdiń sebeplerin anıqlawda qol kelmekte. Genomika usulı adamnıń insanıylıq kórsetkishleri arqalı júda joqarı anıqlıq penen belgilew hám onıń házirgi kúnde ámeliyatta qollanılıp atırǵanlıǵı jámiyettiń rawajlanıwı ushın jaqsı faktor bolmaqta.

Kriminalistika páni qálegen adamnıń ayıplı yamasa ayıpsız ekenligin anıqlawda genomlı usul yamasa genli daktiloskopiya menen bayıdı. Bul usul ushın bir tamshı qan, shashtıń bir talası, tırnaqtıń kishkene bólegi, terlegende ajıratılǵan suyıqlıqtıń qaldıǵı, sperma, silekey, qayızǵaq arqalı bular qaysı adamǵa tiyisli ekenligin kórsetiw múmkin. Bulardan tısqarı adamlar arasındaǵı tuwısqanlıq,

57

perzentleriniń ata yamasa anasına baylanıslıǵın yamasa kerisinshe ekenligin genom usılı menen dal anıqlaw múmkin.

Genomika páni házirgi kúnde jámiyet tarixı, etnografiya, lingvistika hám basqada gumanitar pánlerge kirip kelmekte. Bunday tarawlarǵa biologiya pánleri tarmaqları bolǵan antropologiya, poleontologiya hám evolyuсiya talimatları kirmekte.

Tarix pánindegi tartıslı mashqalalar, solardan ertedegi ayrım qáwimler hám elatlardıń kelip shaqqan jerleri, milletlerge baylanıslıǵın anıqlawda tarixshı ilimpazlar emes, al genom usılları menende sheshiw múmkin ekenligi anıqlanbaqta. Hár bir millet, elatlardıń genomında olarǵa tiyisli genler anıqlanıp (markerli genler), olardıń muǵdarına qarap ayrım xabarlarǵa iye bolıwı múmkin.

Tábiyatta keń tarqalǵan viruslardı jat genlerdi tasıwshı shpriсke uqsatıw múmkin. Olar kletkaǵa jaqınlasıp Oziniń genetikalıq ónimin tap ukol qılǵanday jiberedi. Jat gendi qabıl qılǵan kletka kesellenip, sawalıwı yamasa nabıt bolıwı múmkin. Ayırım jaǵdaylarda virus geni kletka genomına bekkem jaylasıp, onıń komponentine aylanıp, ózine uqsas viruslardı sintezlewshi orayǵa aylandıradı. Sonday qılıp viruslarǵa izertlewshi qálegen gendi jaylastırıp sol arqalı kletka genomına ótkiziw múmkin. Demek viruslar jat genlerdi tiri kletkaǵa transformaсiya qılıwshı tiykarǵı faktorlardan biri esaplanadı. Jat genlerdi jasalma jol menen bakteriya hám haywanlardıń kletkalarına jiberiwdiń bir neshe usılları bar. Mısalı, rak keseli menen nawqaslanǵan adam isigindegi DNKsı ajıratılıp tıshqannan ajıratılǵan kletkalarǵa laboratoriya sharayatında jibergende onıń genomı ózgerip, transformaсiyaǵa ushıraǵan kletkalar payda bolǵan. Tap sol rak keselin tarqatıwshı kletkalardı tıshqanǵa jibergende olarda saratanǵa tán isik payda bolǵan.

Keyingi jıllarda Amerika hám Evropadaǵı ayırım firma xızmetkerleri transgenli (jat genli) haywan hám ósimliklerdi payda etpekte.

Parazit, zıyanlı zamarrıqlar sebepli kesel tarqatıwshı organizmlerge qarsı, turaqlı immun sisteması joqarı bolǵan transgenli ósimlik sortları jetilistirilmekte. Bakteriyalardan shıbınshirkeylerge qarsı sintezleniwshi belok geni ajıratılıp, onı noqat genomına kiritkende onda shıbın-shirkeylerge qarsı sintezlenetuǵın belok payda qılıwshı jańa sort jetilistirildi. Bul shıbınshirkeyler ósimliklerdiń tamır, paqal yamasa japıraǵın jese sol waqıtta óledi.

Belgiyalı izertlewshiler Evropa bazarına hár qıylı gerbiсidlerge shıdamlı kapusta sortı menen kirip kelmekte. Egilgen maydanlarǵa hár qıylı gerbiсid sebilse ósip shıqqan otaq shóplerdiń hámmesi nabıt bolıp, kórsetilgen kapusta sortı bolsa arqayın óse beredi. Ayırım izertlewshiler bunday sortqa qarsı shıǵıp, olardıń pikirinshe belgili waqıttan keyin sol kapusta sortınıń tap ózi Evropada otaq shópke aylanadı. Onıń menen gúresiw ushın jańa genlik injeneriya usılların qıdırıw kerek boladı deydi.

1994-jılı Belgiyalıq ilimpazlar Xerman atlı transgenli buǵanı jetistirdi. Bul buǵa genomına hayal sútindegi beloktı jaylastıra aldı. Bul buǵa qızınıń sút quramı hayallardikine jaqın keledi hám balalar ushın sıpatlı azıq esaplanadı. Qadimgi sıyır sútinde temir ionların tasıwshı belok júda kem. Xermon atlı transgenli buǵadan payda bolǵan sıyırlarda bolsa kórsetilgen protein jeterli muǵdarda bolǵan. Egerde jas balanı ana sútinen ajıratıp awqat sıpatında uzaq múddet sıyır súti berilse, olarda temir jetispewshiliginen kem qanlıq kesellikleri bayqaladı. Bul kesellikke Xermen buǵasınıń qız sıyırları járdem beriwi múmkin.

Zıyanlı genlerdiń xızmetin toqtatıw, buzıw maqsetli RNKlardı maqsetsiz nusqalar menen almastırıp viruslardı keselliklerge qarsı gúresiw isleri alıp barılmaqta.

Raklı kletkalarǵa arnawlı yamasa genler toplamın jiberip olardıń bóliniwin toqtatıw yaki olardı pútinley joq qılıw usılı menen rak terapiyasın ámelge asırıw isleri jolǵa qoyılmaqta.

58

1997-jılı Shotlandiyalıq professor Ya.Bilmud somatik kletkalardan klonlaw usılı arqalı laboratoriyada buzawdı payda qılǵanlıǵı haqqında dúnyada xabar tarqattı. Bul buzaw jınısıy jol menen emes, al somatik kletkadan payda bolǵanı ushın sıyırdıń áwladı bolmay odan nusqa kóshirilgeni yamasa kserokopiyası dep qaralmaqta. Bunday ilimiy isler ilimpazlar arasında keskin tartıslarǵa alıp keldi, hám ayırım izertlewshiler tájiriybeniń tazalıǵına gúmanlanıp, bunday ilmiy islerdi toqtatıwdı usındı. 1997-jıldıń aqırlarında Xavay universitetiniń professorı Ya.Michuchi basshılıǵında bir topar ilimpazlar tıshqannıń somatik kletkalarınan klonlaw arqalı jeti dana tıshqandı laboratoriyada payda qılǵanlıǵın xabarladı. 1998-jıldıń iyun ayında Perdyu (AQSh) universitetiniń ilimpazları bir tıshqannan 50 dana onıń balaların klonlaw jolı arqalı jetistirip laboratoriya sharayatında kórsetilgen haywan denesinde pildiń tuxım kletkası pisip jetiliskeni anıqlanǵan. Basqasha aytqanda pildiń dúnyaǵa keliwinde tıshqan analıq wazıypasın atqarǵan. Tıshqan hám pil bir semyaǵa kirgeni menen túr boyınsha bir-birinen uzaqta turıwshı haywanlar bolıp biologiyalıq nızamlarǵa tiykarlanıp olar jınısıy qatnas jasay almaydı. Hár bir organizm ádette jat jınıs kletkanı qabıl qılmaydı. Tıshqandaǵı biologiyalıq tosıqtı jeńiw ushın ólgen pillerdiń jınısıy kletkaların ajıratıp tezlik penen muzlatadı. Kerekli waqıtta muzlatılǵan pildiń mayek kletkaların eritip bir neshe tıshqan organına implantaсiya qılǵan. Onlap implantaсiya qılınǵan tıshqanlardıń ishinde tek birewinde atalanıw bolıp, embrion rawajlana baslaǵan. Ilimpazlar laboratoriya jaǵdayında qádimgi tıshqan organizminen har qanday haywandı dúnyaǵa keltiriw ushın fabrika sıpatında paydalanıw múmkin degen pikirdi ámelde sıpatladı.

Kletkanıń genomına gen injenerligi, biotexnologiya usılları menen biologiyalıq, ximiyalıq hám fizikalıq tásir qılıwdıń paydalı tarepleri menen bir qatarda kútilmegen keri natiyjelerge de sebepshi bolıw múmkin. Adamzat genetikalıq agentler tásirinde kútilmegen jańa kesellikler payda bolıwına tayar turıwı kerek. Dúnyadaǵı mediсina xızmetkerleri hár qanday kesellikti jeńemiz dep turǵanda SPID keselligi kirip keldi. Biraqta bul kesellik penen gúresiw usılları ele tabılǵan joq.

Maqsetke muwapıq jaratılǵan jańa poroda, sort yaki genetikalıq agentler izertlewshilerdiń baqlawınan kútilmegende yamasa ataylap shıǵıp jámiyet ushın apatqa aylanıwı múmkin. Mısalı, 1950-jıllardıń aqırında ilimpazlar keselge shıdamlı palı az bolǵan Afrika hárresi menen Qubla Amerikada keselge shıdamsız, biraq ónimi kóplew bolǵan túrlerdi óz-ara shaǵılıstırıw nátiyjesinde adamxor hárre porodası dúnyaǵa keldi. 1960-jıllarda tosattan ilimge baylanısı joq adam bul agressiv ónimi júda kem hárrelerdi ayap, sırtqa shıǵarıp jiberedi. Olar intensiv túrde kóbeyip tez arada Qubla Amerikadaǵı jergilikli hárrelerdi tábiyattan qısıp shıǵaradı. Búgingi kúni olar Arqa Amerika, Kanadaǵa jetip barǵan. Ilimpazlar bul hárre porodasınan qalay qılıp qutılıw jolların bir-neshe jıllardan beri izlemekte.

Biotexnologiya, molekulyar biologiya hám gen injenerligi tiykarında dúnya laboratoriyalarında biologiyalıq qurallardı islep shıǵıwǵa qatnasıwshı ilimpazlardıń joqlıǵına hesh kim guwalıq bere almaydı. Biologiyalıq qurallardı tayarlawǵa atom hám vodorod bombalarına jumsalatuǵın kóp muǵdardaǵı investiсiya talap qılınbaydı. Bul qorqınıshlı quralǵa iye bolǵın mamleket qarsı tárepine urıs shólkemlestirmey-aq rak, viruslı yamasa ruxıy keselliklerdi tarqatıwshı mikroorganizmlerdi tarqatıp jiberiwi múmkin. Biologiyalıq qurallardı terroristlerde paydalanıwı múmkin. Nobel sıylıǵınıń jeńimpazı Britaniyalı alım D.Rotblad jaqında sonday pikirdi bildirdi: pán hám texnikanıń rawajlanıwı yadro bombaların tayarlawǵa jumsalatuǵın qarjılarǵa salıstırǵanda júda kem muǵdardaǵı qarjı esabınan massalıq qırǵın quralların bizler gen injenerligi menen payda bolıwınıń guwası bolıwımız múmkin. Avstraliya universitetiniń professorı

59

B.Sellinjer «eleshekte adamzatqa qashan, qay muǵdarda apat keliwin bile almasamda, ol gen injenerligi pániniń jetiskenliginen kútiw múmkin» degen edi.

Gen injenerligi tarawın házirgi kúnde yadro energetikasına uqsatıw múmkin. Yadro energetikasınıń qawip qaterine qaramastan jamiyette odan pútinley bas keshe almay atır. Tap soǵan uqsas molekulyar biologiyanıń jetiskenliklerinende bet bura almaymız.

Biz biologiya pániniń rawajlanıw proсessinde molekulyar biologiya, gen injenerligi hám biotexnologiya tarawların biriktire alǵan xalıq ara «inson genomı» rejesin amelde rawajlanıwınıń guwası bolıp turıppız. Bul ilimiy taraw keyingi ásirde biologiya pánindegi tiykarǵı ideya bolıp, onda dúnyanı lal qaldırıwshı ashılıwlarǵa gúman joq. Biraq, biologiya pániniń jetiskenliklerinen tap fizika, ximiya tarawlarında júz bergenindey, qara niyetli adamlardıń dúnyaǵa hakim bolıw maqsetinde massalıq qırǵın quralların tayarlawda paydalanatuǵınlıǵın esten shıǵarmawımız kerek.

Qadaǵalaw ushın sorawlar

1. Biologiya páni jetiskenlikleriniń qolaysız tásirlerin aytıń?

3.Genomika páni neni úyretedi?

4.Genomika pániniń kriminalistika, tarixtaǵı áhmiyeti haqqında ne bilesiz?

5.Transgenli ósimlik hám haywanlardıń xalıq xojalıǵındaǵı áhmiyeti?

6.Ósimlik, haywanlardı somatik kletka arqalı kóbeytiw degenimiz ne?

Evolyuсiyalıq táliymat hám antropogenez

1.Evolyuсiya haqqında bazı bir pikir hám tartıslar

2.Evolyuсiyadaǵı antropogenez mashqalaları

Tayanısh sózler: K.Liney, sistematika, J.Lamark, evolyuсiya, Darvinizm, tańlaw, mutaсiya, organikalıq dúnya, antropogenez, sinergetika, poleontologiya, Ramapitek, Avstralopitek, Neandertal, Kromanon, Piltdaun, Bolk, Born.

Átirapımızda ósimlik hám haywanat dúnyasınıń kóp túrliligin baqlaw múmkin. Sonda, bul tirishiliktiń baslanıwı qanday bolǵan? Ol óz-ózinen rawajlanıp tómen dárejeliden joqarı dárejeli ósimlik hám haywanatlarǵa, olar bolsa adamlarǵa deyin rawajlanǵan ba? Kerisinshe, dinshillerdiń pikiri boyınsha belgili bir waqıtta quday tárepinen jaratılǵan ba? Bunday máseleler adamzattı mıń jıllar dawamında oylandırıp kelmekte.

Adamzat tariyxında tabiyiy pánlerdiń rawajlanıwı menen dúnyanı biliw hám onı úyreniw jıl sayın arta berdi. Ósimlik hám haywanat dúnyasın belgili bir tártipke salıw hám úyreniw Shved alımı K. Linney (1707-1778) menen baylanıslı. Ol óziniń «Tábiyat sisteması» miynetinde túr, tuxımlas, topar hám klass sıyaqlı sistematik kategoriyalardı tiykarlap berdi. Túr túsinigi Linney sistematikasınıń tiykarın quraydı. K. Linney túr dúzilisi uqsas bolǵan hám kóp tuqımlı násil qaldıratuǵın individler jıyındısınan ibarat dep túsindiredi. Alım túrdiń atın eki latın sózi menen belgilewdi usınıs etedi. Ondaǵı birinshi sóz (atlıq áwlad), yaǵnıy tuqımnıń, e kinshisi (kelbetlik) túrdiń atın bildiredi. Linney sisteması ilimde binar nomenklatura degen at penen tanılǵan. Linney usınıs etken klass, topar, tuqımlas hám túr túsinikleri, sonday-aq ol súwretlep bergen kóp túrlerdiń atı házirgi zaman sistematikasında da saqlanıp qalǵan.

Linney sisteması tiri organizmler arasındaǵı uqsaslıqtı kórsetip bergen bolsa da, olar arasındaǵı tuwısqanlıqtı anıqlap bere almadı hám túrler ózgermeydi degen

60

metafizik túsinik payda etedi. Sonıń ushın Linney sisteması tábiyiy emes, al jasalma sistema bolıp qaldı.

Bul sistema jasalma bolıwına qaramastan keyin ala organikalıq dúnyanı úyreniwde tiykar bola aldı. Bul bolsa óz náwbetinde evolyuсion gipotezanıń jaratılıwında alımlarǵa xızmet qıldı.

Evolyuсiyalıq paradigmanı (Nyuton mexanikası, Enshteynniń salıstırmalıq teoriyası, Mendeleevtiń dawirlik sisteması, molekulyar biologiya paradigmalı ózgerislerge mısal boladı) XVIII ásirde franсuz tábiyat izertlewshisi J.Lamark tárepinen biologiya pánine sińdirile basladı. Onıń pikirinshe ápiwayı organizmler óz-ózinen organikalıq emes tábiyattan payda boladı. Keyin ala sırtqı ortalıq tásiri astında olar ózgerip, waqıt ótiwi menen dúzilisi quramalı bolǵan organizmlerge aylanadı. Lamarktıń pikirinshe barlıq tiri organizmler óz dúzilisin quramalastırıp barıw boyınsha ishki umtılıwǵa iye.

Marksizmniń tiykarın salıwshılar Lamarktıń sózine tiykarlanıp adamdı miynet jaratqan degen ideyanı shıǵaradı.

Bunnan soń Lamarktıń bul ideyasın Angliya tábiyat izertlewshisi Ch.Darvin jánede rawajlandırdı. Ol 1859 jılı «Túrlerdiń kelip shıǵıwı» degen kitabın baspadan shıǵardı. Bul kitapta tirishilik áste-aqırınlıq penen rawajlanıp, quramalasıp, joqarı dárejedegi haywanlarǵa aylandı degen ideya túsindirilip keldi. Darvinniń ideyası tek ǵana tabiyiy pánlerge tásir etip qalmay jámiyetlik tarwlarǵada óz tásirin tiygizdi. Endi jámiyet rawajlanıwın evolyuсiya talimatı menen baylastırıw ádetke aylandı.

Biologiya pánindegi evolyuсion talimat tabiyiy pánlerdiń ayırım jetiskenliklerine, kópshilik waqıtta teoriya hám shamalawǵa tiykarlanǵan. Biologiya pániniń tiykarǵı teoriyalıq bólimi, tiri tábiyattıń kóp túrliligi bir birine baylanıslı úsh faktor tiykarında rawajlanǵan degen ideya menen túsindirildi. Bular násillik, ózgeriwsheńlik hám tabiyiy tańlaw bolıp, bul evolyuсiyanıń tiykarı esaplanadı.

1986 jılı Chikagodaǵı evolyuсionistlerdiń xalıq ara konferenсiyasında ulıwmalastırılıp

«Evolyuсiya taliymatı keyingi 50 jıl ishinde sapa ózgerislerge ushırap, bul taliymattıń rawajlanıw proсessinde ilimpazlar arasında keskin tartısıwlarǵa alıp keldi, sebebi evolyuсiyanıń tiykarı elege shekem málim emes». Ch.Darvin taliymatına qaraǵanda túr jaǵdayǵa iykemlesedi, organlarında ózgerisler payda bolıp, ol áwladtan áwladqa ótedi dep úyretiledi. AQSh professorı V.Lamertannıń pikirinshe bul proсess uzaq múddetti talap etedi, al tiri organizmler bolsa hár minutta ólimge duwshaker, sol ushın ol násil qaldırıwǵa asıǵadı, bul onıń óliminen aldın rejelestirilgen.

1991 jılı Moskvanıń «Mir» baspası belgili Shved biologı Lima de Fariannıń

«Tańlawsız evolyuсiya» degen monografiyasın baspadan shıǵardı. Avtor bul miynetinde organik dúnyadaǵı tabiyiy tańlaw júda quramalı hám shiyelenisken máselelerdiń biri deydi. Ol Darvinizmdegi boljawdı, mutaсiya proсesslerin fizika-ximiyalıq kóz qarastan qaraǵanda tuwrı emesligin kórsetedi. Sonday-aq alım evolyuсiyanıń tiykarı házirgi kúnde belgisiz ekenin dálillewge háreket qıladı. Lima de Fariannıń jazıwınsha Darvinizm organikalıq dúya evolyuсiyasın basınan emes, al aqırınan baslaydı deydi. Bul talimattıń baslanǵısh bólimi qurı boljawdan ibarat deydi. Haqıyqattanda biologiya anıq pánler qatarına kirgenligi ushın ondaǵı zatlıq, belgili bir ólshemge iye bolıwı kerek. Darvinizm taliymatınıń baslanǵısh bólimi bunday qáliplerge sıymaydı. Sol kitapta Darvinizm tabiyiy tańlaw, boljaw menen hár qanday biologiyalıq mashqalalardı sheshiwge háreket qılıwı tiykarsız dep kórsetiledi. Joqarıdaǵı avtor óz miynetinde biologiya, ximiya, fizika hám kristallografiya pánleriniń jetiskenlikleri tiykarında Darvinizmniń ózine tán tabiyiy tańlawın biykarlaydı.