Házirgi zaman tabiyiy pánler konсepсiyası

11

nárse, al pútkil dúnyalıq tartılıw nızamı usı qubılıslardı túsindiriwdiń variantları. Tábiyattanıwdıń tiykarǵı prinсipi tábiyat haqqındaǵı bilim emperikalıq tekseriletuǵın bolıw

kerek.

Tábiyattanıwdıń texnikalıq ilimnen ózgesheligi ol dúnya tanıwǵa baǵdarlanǵan bolıp, al dúnyanı ózgertiwge qaratılmaǵan, onıń matematikadan ózgesheligi tábiyattanıw tábiyattaǵı sistemalardı izertleytuǵın bolsa, al matematika belgilengen sistemalardı izertleydi.

Ilimdi jánede fundamentallıq hám ámeliy dep ekige bólemiz. Fundamentallıq ilim - fizika, ximiya, astronomiya dúnyanıń bazislik strukturasın izertlese, al ámeliy ilim fundamentallıq ilimniń qollanılatuǵının izertleydi.

Usılar menen qatar eki ilim ortasında taza ilim payda bolıp atır. Tábiyiy hám jámiytlik ilimniń birikken jerinde ekonomikalıq geografiya, tábiyiy hám texnikalıq ilimlerdiń birikken jerinde bionia, tábiyiy, texnikalıq hám jámiyetlik ilimlerdiń birikken jerinde soсiallıq ekologiya payda boldı.

Evolyuсiya hám mádeniyat sistemasındaǵı ilimniń ornı. Ilim tiykarınan quday haqqındaǵı ilimniń haqıyqatlılıǵın bezeytuǵın hám dállileytuǵın bolıw kerek edi. XVII ásirge shekem ilim aspandı izertleytuǵın edi. Al usı izertlewler ilimniń kúshli ekenligin kórsetti. Kopernikten baslap ilimniń burınǵıday emes ekenligi ayqın bola basladı. Ilim hám din ortasında úlken gúres ketti. Dúnyaǵa kóz qaras ushın Djordono Bruno óz ómirin berdi, sonday-aq filosofiya dinniń jeńisi ushın Sokrat hám Xristos óz ómirin qurban etti.

Biziń ásirimizge shekem IV ásir basında Sokratqa uw ishiwge májbúrledi, usı ásirdiń ózinde filosofiya jeńip shıqtı hám sokratttıń shákirtleri payda boldı. I- ásirde Xristostı kres fermasında shege menen qaǵıp jazalaǵan, al onıń shákirtleri IIásirden keyin fiolsofiya ústinen jeńiske eristi. Keyingi waqıtları mádeniyattıń basqa túrlerinen joqarı qoyyatuǵın aǵım sсentizm (“Sсienсiya”-ilim) payda boldı. Oǵan tán nárse “dál” ilim soсiiallıq-gumanitarlıq mashqalalardı biykarlaydı dep bir-birine ǵárezsiz “eki mádeniyat” tábiyiy ilimler hám gumanitarlıq ilimler túsinigin kiritti (Ch.Snou “Eki mádeniyat”).

Solay etip, mádeniyat bólek jetiskenliklerdiń jıynaǵı tiykarında evolyuсionlıq jol menen rawajlanıp qoymastan al revolyuсionlıq jol menen de rawajlanadı eken.

XVI-XVIII-ásirlerde ilim sol waqıtqa shekem ústemlik etip kelgen din ústinen endi ústemlik jasay basladı.

Házirgi ilimniń qarama - qarsılıqları. Ilimniń jetiskenlikleri, onıń kúshli ekenligin kórsetiwi menen birge ilimdegi krizistiń baslaması boldı, onıń sebebi atomlıq qural jasaw hám onı qollanıw menen buzıwshılıqqa hám joq qılıwǵa alıp keledi. Házir ekologiyalıq mashqala baslandı. Oǵan tek ǵana ilim ayıplı emes, onıń rawajlanıw dáwirindegi qoyılǵan normalar, metodlar hám ortalıqlar ayıplı.

Ilimde biz haqıyqatlılıqqa jettik degen tiykardı ala almaymız.

Tábiyat birew, al ilim bólek bólimlerden turadı. Tábiyatta barlıǵı bir-biri menen baylanısqan, al hár bir bilim bólekleri óziniń xızmeti menen shuǵıllanadı.

Ilimdi tanıwdıń tiykarǵı strukturaları bolıp izertlenetuǵın zattı analiz jasaw yaǵnıy abstraktlı elementar obektlerdi bóliw hám onı keyin ala sintez jasaw bolıp esaplanadı. Sintez biziń bólip alǵan abstrakt.

Ilimniń analitikalıq baǵdarlanatuǵının keyingi waqıtta kritikalap otır. Geote Montenniń iliminiń sonday basqada jazıwshılardıń, ilimpazlardıń, filosoflardıń analitikalıq baǵdarlanǵanlıǵın kritikalap atır. Universumda analitikalıq bóliwlerden ilim baslanadı, mısalı: “Materiya neden turadı” “Álem qalay payda bolǵan”, “Jasawdıń mánisi nede”.

12

Analitikalıq bólistiriw múmkin bolǵan oblastlarda mısalı ushın Fizika ilimi eń úlken jetiskenliklerge jetisti. Usı oblastlar bilimniń etalonı bolıp qaladı. Kóp ǵana ilimpazlar barlıq ilimdi fizikaǵa alıp keliw kerek degen pikirlerdi qoydı. Al Bekon Frenсess (1561-1626) anglichanlı filosof hám siyasatshı fizikanı “Iliminiń anası” dep atadı. Sonlıqtanda XX ásirde “Bir ilim konсepсiyası payda boldı”.

Ilimiy iskerlik strukturasınıń fundamentallıq ayrıqshalıqları onıń analitikalıq xarakterinen shıǵıp, ilimniń bir-birine jaqın pánlerine bóliniwiniń nátiyjesi boladı.

Bunıń paydalı jaqları kóp, sebebi biz reallılıqtıń bir bólek fragmentin úyreniw, al biraqta bul fragmental arasındaǵı baylanıs qaralmaydı, al biz bilemiz tábiyatta barlıq nárse bir-biri menen baylanısqan.

Jańa ilimiy baǵdarlardıń tabliсası hám olardıń juwmaqları

Qadaǵalaw ushın sorawlar.

1. Ilimniń payda bolıwın qanday hám neshe etapqa etapqa bóliwge boladı.

13

2.Tábiyǵıy hám jámiyetlik ilimler arasında qanday jańa baǵdarlar payda bolǵan.

3.Házirgi ilimde qanday qarama-qarsılıqlar bar.

4.Jańa ilimiy baǵdarlardıń juwmaqların atap ótiń.

Ilimiy tiykarda biliw basqıshları hám usılları

1.Tábiyiy-ilimiy dúnya tanıw qáddileri. Izertlewlerdiń emperikalıq hám teoriyalıq qáddileriniń baylanısları.

2.Ilimiy dúnya tanıw metodları. Tábiyattanıwda matematikalıq metodlardı qollanıw.

3.Tábiyattanıwdıń rawajlanıwınıń ishki logikası hám dinamikası. Dúnyanıń tábiyiyilimiy kórinisi.

Tayanısh sózler: Tájiriybe, emperikalıq fakt, izertlew, baqlaw, ilimiy eksperiment, ideallastırıw, teoriya, gipoteza, ámeliy is, matematikalıq model, logika, dinamika, usıl, túsinik, obektiv haqıyqatlıq, dedukсiya, indukсiya.

Tábiyattanıwdı úyreniw mádeniyatlı adamǵa kerek, sebebi belgili bir kólemdegi bilimdi iyelep qoymastan, ol oylawdıń prinсiplerin túsiniwi zárúr bolıp esaplanadı.

Biz tómendegishe oylayıq. Nyuton menen birge biz alma aǵashınıń astında jatayıq hám almanıń túsiwin baqlayıq. Almanıń túsiwi Nyutonnıń pútkil dúnyalıq tartılıw nızamın ashıwǵa múmkinshilik tuwdıradı.

Alma tek ǵana Nyutonnıń tóbesine túsip qoyǵan joq, al hámmeniń tóbesine túsedi. Onda ne sebep, tek ǵana Nyuton pútkil dúnyalıq tartılıw nızamın ashtı. Oǵan ne járdem etti? qızıǵıwshılıqpa, hayran qalıwshılıqpa, yamasa ol burınnan tartılıwdı úyrenip júrgenbe Sonlıqtanda alma túsiwi onıń oyındaǵı baslanǵısh moment emes, al juwmaqlawshı momentpe Qalay bolsa da biz bul ańız menen kelisiwimizge tuwra keledi, almanıń túsiwi emperikalıq fakt bolıp, ol pútkil dúnyalıq tartılıw nızamın ashıwdaǵı baslanǵısh tochka boldı.

Solay etip, empirikalıq fakt yaǵnıy biziń tájiriybeni seziw qábiletimiz tábiyattanıwdıń rawajlanıwınıń dáslepki punkti boldı. Demek emperikalıq fakt ilim izertlewdiń dáslepki noqtası bolǵanlıqtan, ol ilimiy fakt boldı.

Alma hámme waqıtta túsedime joqpa, sonı biliw ushın, biz taza almanıń túsiwin kútiwimiz kerek. Buǵan ádette izertlewdiń usılı yamasa metodı dep ataymız. Ol ádette baqlaw dep ataladı. Baqlaw tábiyattanıwdıń geypara jerlerinde birden-bir metod bolıp qaladı. Mısal ushın biologiyada, astranomiyada.

Biraqta “úlken dúnyanı” (Megamir) baqlaw ushın kúshli yamasa quwatlı teleskoplar hám radioteleskoplar kerek boladı, olar kosmik nurlanıwdı uslaydı. Bulda baqlaw, biraq quramalı baqlaw.

Biz almanıń túsiwin baqlap qarap otırmastan, biz alma aǵashın silkiwimiz kerek, hám almalardı baqlap otıramız yaǵnıy biz bul waqıtta eksperiment júrgiziwimiz, yaǵnıy izertlew obektin sınaymız.

Ilimiy eksperimenttiń ayırıqshalıǵı, sonnan ibarat, hár bir izertlewshi qálegen waqıtta qaytadan tekserip kóriwge boladı. Eksperiment barlıq almalar birdey ekenligin kórsetedi. Endi biz almadan basqa denelerdi, kópshilik jaǵdayda bir-birine uqsamaytuǵın denelerdi kóriwimiz kerek boladı. Kóp ǵana deneler jerge qulap túsetuǵının baqlaymız, demek olarǵa qanday da bir kúsh tásir etedi. Ol kúshler hámme waqıtta birdey boladı. Biraqta jerge hámme deneler túse bermeydime: Ay, kún, aspan deneleri bular úlken massaǵa iye hám júdá úlken qashıqlıqta turadı.

Demek denelerdiń háreketi hár qıylı, bul tuwralıda oylaw kerek. Ózlerin hár qıylı tutatuǵın denelerde, olardıń háreketinde bir-birine ulıwmalıq barma

14

Ayırıqshalıqlardaǵı analogtı tabıw - ilim izertlewlerdegi kerekli etap bolıp esaplanadı. Biraqta hámme waqıtta eksperimentke múmkinshilik bolmay qaladı. Mısalı aspandaǵı juldızlar. Bul jaǵdayda geypara waqıtlarda modellerde júrgiziw kerek boladı. Bul waqıtta massası hám ólshemleri anaǵurlım kishireytilgen boladı, yaǵnıy modellik eksperiment júrgizgen bolamız. Bunnan basqa oyımızsha eksperiment jasaymız. Onıń ushın real jaǵdayda bolmaǵan dene ústinde oymızda eksperiment jasaymız. Demek túsinik payda etemiz. Barlıq túsinikler bul emperikalıq emes, al aqılǵa sıyatuǵınday tiykarlanǵan bolıp, sezim tuwdıratuǵın tájriybeden alınbay, al adam aqılı - dóretiwshilik miyenetinen alınadı.

Bulardı esapqa alıwda ideal túsinikler kiritemiz, ideal bet, ideal dóńgelek shar. Bunday túsinikler ideallastırıw dep ataladı.

Ideallastırıwdı qollanıw arqalı oyımızdaǵı ideallastırılǵan eksperimentke tayar bolıwımız kerek. Usınday eksperimentten (Galeleydiń eksperimentinen) jańa waqıttıń fizikası payda boldı. Túsinik hám erkin oylaw (óz ústinde) oylaw ilimde úlken áhmiyetke iye, biraqta mádeniyattan ayrıqshalıǵı sonda, bul izertlewdiń aqırǵı maqseti emes, al aralıq maqseti. Ilimniń tiykarǵı wazıypası - gipotezanı hám emperikalıq tastıyıqlanǵan gipotezanı yaǵnıy teoriyanı usınıw.

Ilimde túsinik tiykarınan ayırıqsha rol oynaydı. Aristoteldiń kórsetiwi boyınsha qandayda bolmasın mánisti súwretley otırıp, biz onıń mánisin túsindiremiz. Al onıń atı-zattıń belgisi.

Termindi túsindire otırıp, berilgen zattıń tereń mánisin túsiniwge boladı. Termin degenimiz túsiniktiń anıqlaması.

Ilmpaz wazıypası dep jazadı A. Eynshteyn hám L. Infeld - tártipke túspegen faktlerdi jıynaw hám óziniń iskerlik oyı menen onı baylanısqan hám túsinikli ahwalǵa ákeliwi kerek. Sonlıqtanda onı detektiv penen baylanıstırıwǵa boladı.

Emperikalıq izertlewler tiykarında emperikalıq ulıwmalastırıw islenedi. Emperikalıq ilimde mısalı geologiyada emperikalıq ulıwmalastırıw menen izertlew pitedi, al eksperimentallıq, teoriyalıq ilimlerde, ilim baslanadı. Endi ilim aldıǵa qaray júriwi ushın bizdi qanaatlandıratuǵın gipotezanı oylap tabıw kerek. Mısalı sol almanıń túsiwi ushın.

Teoriyalıq qáddide emperikalıq faktlerden basqa túsinikler kerek boladı. Bul túsinikler tazadan jasalıwı múmkin yamasa ilimlerdiń bóliminen alınıw múmkin. Mısalı: massa, kúsh, tezleniw, ekinshi sóz benen aytqanda usı terminler kiritiliwi kerek.

Berilgen bir gipoteza usınılǵannan keyin izertlew qaytadan emperikalıq qáddige keledi hám gipoteza tekseriledi. Bul waqıtta tazadan eksperiment qoyıladı. Maqset - juwmaqlardı tekseriw.

Egerde gipoteza emperikalıq tekseriwde tastıyıqlansa, onda nızam statusına iye boladı. Tastıyıqlanbasa onda izertlew dawam ettirile beredi. Solay etip, bunnan shıǵatuǵın juwmaq ilimdegi eń baslı nárse onıń texnikadaǵı áhmiyetiniń juwmaǵı emes, al qaralıp atırǵan proсesstiń ruxıy hám intellektuallılıq ósiwi bolıp tabıladı.

Belgili bir dúnyatanıw tarawına tiyisli bolǵan bir neshe nızamlar jıynaǵı teoriya dep ataladı. Ámeliyat penen tastıyıqlanǵan teoriya, jańa teoriya usınılǵanǵa shekem haqıyqıy boladı. Jańa teoriya emperikalıq faktlerdi jaqsı túsindiredi. Ilimiy dúnyatanıw strukturasın sxema túrinde

Izertlewdiń emperikalıq hám teoriyalıq qáddileri arasındaǵı baylanıs tuwralı A. Eynshteyn tómendegidey deydi: «Prinсipiallıq kóz qarastan qaraǵanda tek ǵana baqlanǵan shamalar tiykarında teoriyanı qurıw orınsız. Onıń sebebi, haqıyqatında kerisinshe boladı. Tek ǵana teoriya neni baqlaw kerek ekenligin sheshiw tiyis, sebebi baqlaw bul tuwralı sistema. Baqlaw kerek bolǵan proсess biziń ólshewshi apparatlarımızda belgili ózgeris tuwǵızadı. Nátiyjede bul apparatlarda keyingi proсessler rawajlanıp tikkeley emes, al basqa tásirler arqalı biziń sezim organlarımızǵa tásirin tiygizedi hám biziń sanamızda onıń juwmaǵı bekitiledi».

Ilimiy dúnyatanıw metodları. Metod - bul bizge kerekli nátiyjege jetiw ushın islengen háreketler jıynaǵı.

Emperikalıq metodqa baqlaw - bul obektiv haqıyqatlıq baǵdarlanǵan túrde qabıl etiledi, túsindirip kórsetiw - obekt haqqındaǵı maǵlıwmattı tábiyiy yamasa mádeniy tilde bekitiw. Ólshew - obektti onıń qanday da bolmasın qásiyeti menen salıstırıw. Eksperiment - ayırıqsha jaǵdayda dóretilgen hám basqarılatuǵın sharayatlarda baqlaw júrgiziw bolıp tabıladı.

Teoriyalıq metodqa formalastırıw - abstraktlıq-matematikalıq modelin qurıw, aksiomalastırıw - aksiomalar tiykarında teoriya dúziw, gipotetikalıq - deduktivlik metod - emperikalıq faktlerdi tastıyıqlawshı, bir-birinen deduktivli baylanısqan gipotezalar (dedukсiyaulıwmadan jeke juwmaq shıǵarıw) kiredi.

Klassifikaсiyanıń basqa prinсiplerine yaǵnıy qollanıw sferasına qaray otırıp metodlar tek ǵana ilimde qollanıwına qaramastan, adam iskerliginiń basqada tarawlarına qollanıw, ilimniń barlıq tarawlarında qollanıw, ilimniń geypara tarawlarına qollanıw bolıp bólinedi. Usılarǵa sáykes ulıwmalıq, ulıwma ilmiylilik hám konkret - ilimiy metodlar bolıp bólinedi.

Ulıwmalıq metodqa tómendegiler jatadı:

Analiz - pútin pándi olardı tolıq hár tárepleme úyreniw maqsetinde qurawshı bóleklerge bóliw.

Sintez - aldın-ala bólingen pándi bir-birlikke keltiriw ushın birlestiriw.

Oyımızdan alıp taslaw (abstragirovanie) - úyrenip atırǵan qubılıstıń qásiyetin hám ondaǵı qatnaslardı izertlew ushın ondaǵı áhmiyetli bolmaǵan bóleklerin alıp taslaw, sonıń menen birge bizdi qızıqtıratuǵın qásiyetin hám qatnasın bir waqıtta atap ótiw.

Ulıwmalastırıw - obektlerdiń ulıwma qásiyetleri hám belgilerin ornatıw ushın oylawdıń

usılı.

Indukсiya yamasa ulıwma juwmaq - dara jaǵdaylardıń tiykarında qurılatuǵın izertlewdiń metodı hám bir qatar oylawdıń usılı.

Dedukсiya - juwmaq dara xarakterden shıǵatuǵın bir qatar oylawdıń usılı.

Uqsaslıq (anagoliya) - obektlerdiń uqsaslıǵı tiykarında onıń belgili jerindegi uqsaslılıq arqalı, olardıń basqa bir belgileriniń uqsaslıǵı haqqında juwmaq shıǵarıwı nátiyjesinde bilimdi úyreniwdiń usılı.

Modellestiriw - izertlewshini qızıqtıratuǵın obekttiń nusqasın (modelin) jasaw arqalı obektti izertlew.

16

Klassifikaсiyalaw - izertlewshini qızıqtıratuǵın belgileri boyınsha barlıq úyreniletuǵın pándi bólek toparlarǵa bóliw.

Házirgi ilimde metodlar qatarında statikalıq metod jatadı, barlıq úyreniletuǵın zattıń qásiyetin sıpatlaytuǵın ortasha mánisti anıqlawshı metod boladı.

Tábiyattanıwda matematikalıq metodlardı qollanıw. Nyutonnıń klassikalıq mexanikasınıń jetiskenlikleri tiykarında sanlıq metodlar basqa ilimlerde de qollana basladı. Mısalı: Lavuaze óziniń tájiriybelerinde tárezilerdi paydalana otırıp, házirgi ximiyalıq analizlerdiń sanlıq tiykarın saldı. Nyuton hám Leybniсtiń defferenсial hám integrall esaplawlarınıń, analizdiń statistikalıq metodlarınıń, sonday-aq tábiyattaǵı proсesslerdiń ótiwiniń itimallılıq xarakteri menen baylanıslı bilim tanıwdıń payda bolıwı, basqa tábiyattanıw ilimlerinde de matematikalıq metodlardıń engiziliwine múmkinshilik tuwdırdı.

Franсiyalı matematik, fizik hám filosof Anri Puankaranıń aytıwı boyınsha “Barlıq nızam tájiriybeden shıǵadı. Biraqta onı ańlatıw ushın ayırıqsha til kerek. Qádimgi til olardı túsindiriwge jarlı, sonıń menen birge dál hám názik baylanıslardı kórsete almaydı. Sonlıqtanda názik fizik matematikasız hesh nárse isley almaydı, matematika birden bir til boladı”.

Differenсial hám integrall esaplawlar bizge hárekettiń tezliginiń ózgerisin kórsetip beretuǵın bolsa, itimallılıq metodı - qaytımsızlıqtı hám jańanıń payda bolıwın kórsetedi.

Tábiyattanıwdıń rawajlanıwınıń ishki logikası hám dinamikası. Ilimniń rawajlanıwı sırtqı hám ishki faktorlar menen anıqlanadı. Birinshige mámlekettiń, ekonomikanıń, mádeniyattıń, milliy parametrleri, ilimpazdıń bahalanıwı tásirin tiygizedi. Ekinshisine tábiyattanıwdıń rawajlanıwınıń ishki logikası hám ilimniń rawajlanıwınıń dinamikası kiredi.

eksperementtiń) bilimdi toplawǵa óz úlesin qosadı.

Teoriyalıq qáddi sekirmeli qáddige iye, sebebi hár bir taza teoriya sapalı túrde túrlendirilgen bilimler sisteması boladı. Taza teoriya góneniń ornına kelip, góneni tolıq biykarlamaydı, al onıń qollanıw ornın shekleydi.

XVII-XVIII - ásirlerde álemdi úlken qotlanatuǵın oyınshıqtay etip túsingen. Ol diniy tiykarǵa iye, sebebi ilim ózi xristianlılıqtan shıqqan. Quday raсional (aqılǵa muwapıq tiykarlanǵan hám maqsetke muwapıq) mahluq dúnyanıń tiykarın dóretti. Quday tárepinen dóretilgen raсional mahluq adam dúnyanı tanıwǵa uqıplı. Dúnyanıń mexanikalıq kórinisinde quday saatshı hám álem dóretiwshi boldı.

Dúnyanıń mexanikalıq kórinisi tómendegi prinсiplerge tiykarlanadı: teoriyanıń ámeliyat penen baylanısı, matematikanı qollanıw, eksperiment, oydaǵıday hám real kritikalıq analiz, berilgenlerdi tekseriw baslı másele (“ Qalay Ne sebep”, “Waqıttıń baǵıtı”) joq. Biraqta XIXásirde termodinamika paradoksal juwmaq shıǵardı: “Egerde dúnya úlken mashina bolsa onda onday mashina toqtaw kerek, sebebi paydalı saqlanǵan energiya erteme keshpe tawsılıwı kerek”.

17

Házirgi tábiyattanıw Geyzenberg boyınsha XIX-ásirdegi qozǵalmaytuǵın túsinikler sisteması tolıǵı menen joq etildi.

Solay etip, házirgi dúnyanıń úsh kórinisin atap ótiwge boladı: ilimge shekemgi, mexanikalıq, evolyuсionlıq. Dúnyanıń házirgi tábiyǵıy ilimiy kórinisi óz-ózinen rawajlanıw prinсipine tiykarlanǵan. Ol evolyuсionlı hám qaytımsız. Bunda tábiyǵıy ilimiy bilim gumanitarlıq penen úzliksiz baylanısqan.

Qadaǵalaw ushın sorawlar.

1. Izertlewlerdiń emperikalıq hám teoriyalıq qáddileriniń baylanısların túsindiriń.

2.Ilimiy dúnya tanıw metodları qanday.

3.Tábiyattanıwda matematikalıq metodlardı qalay qollanıwǵa boladı.

4.Tábiyattanıwdıń rawajlanıwınıń ishki logikası hám dinamikası nelerden ibarat.

5.Dúnyanıń mexanikalıq kórinisi qanday prinсiplerge tiykarlanadı. 6.

Házirgi zaman tábiyattanıw ilimleriniń ulıwmalıq máseleleri

1.XX ásirdegi ilimiy revolyuсiyalar.

2.Ilimniń rawajlanıwındaǵı qarama-qarsılıqlar hám paradokslar.

3.Ilim evolyuсiyalıq proсess.

Tayanısh sózler: ilim, dúnya, mádeniyat, rawajlanıw, qorshaǵan ortalıq, qaramaqarsılıqlar, energiya, resurs-informaсiya, tábiyat-jámiyet, tábiyat qubılısları, integraсiya.

Biz dúnyanıń tábiyiy ilimiy kórinisiniń hám tábiyattanıwdıń múmkin bolǵan keleshegin kóz aldımızǵa keltireyik. Olar tómendegishe:

1.Tiykarǵı juwmaq sonnan ibarat, ilim - adam mádeniyatınıń evolyuсiyasınıń bir etapı boladı. Ilim óziniń rawajlanıw formasında mádeniyattıń hám basqada tarawlardıń, sonıń ishinde filosofiyanıń, dinnińde jetiskenliklerin qosıp alıp ózinshe jańa bir qubılıs boldı.

2.Ilim rawajlanıwınıń basında onıń eki maqsetiniń qarama-qarsılıǵı bar bolıp, olar tómendegishe: birinshiden ilim dúnya haqqındaǵı haqıyqatlıqtı tabıwdıń ortalıǵı bolsa, ekinshiden tábiyat hám onıń túrleniwindegi adamlardıń mápin támiyinlew boldı. Ilim rawajlanıwında adamnıń ózin, dúnyanı, qorshaǵan ortalıqtı tanıwma yamasa tábiyattı boysındırıwma usı másele tiykarǵı sheshiwshi másele bolıp qalmaqta.

3.Joqarıdaǵı aytılǵanlardan jánede qarama-qarsılıqlar shıǵadı. Ilim hám texnikanıń birbirine júdá jaqın baylanısı paydalı emes, sebebi ilim dúnyanı úyrenedi, al texnika dúnyanı túrlendiredi.

4.Ilim texnika menen birigip XX ásirde ilmiy texnikalıq revolyuсiyaǵa alıp keldi. Házir ilim tarawında 5 millionǵa jaqın adam jumıs isleydi. Ilimiy informaсiya kólemi kórilmegen tezlik penen eksponenta boyınsha ósip, ilim xalıq - aralıq baylanıs bolıp baratır.

5.Házirgi ilim tábiyiy, gumanitarlıq, texnikalıq hám matematikalıq bolıp bólinedi. Tábiyiy ilimlerdiń tiykarǵı kategoriyası tábiyiy pánler astronomiya, fizika, fizikalıq ximiya, ximiyalıq fizika, geofizika, geoximiya, biofizika, bioximiya, biogeoximiya, molekulyar biologiya h.t.b. bolıp esaplanadı.

6.Ilim taza metodikalıq prinсipleri menen bayıtılıp atır. Ilimiy belgi terminge uqsas aldın ala anıqlanıp, keyin túsinikke aynaladı.

7.Ilim jańa nárseni dóretedi, onı aldın ala boljap bolmaydı. Ms: 50-jılları fizikler jasalma termoyadrolıq reakсiyanı ashıwı kerek edi hám ulıwma maydanlar teoriyası dóretiliwi tiyis edi. Kibernetika menen shuǵıllanıwshılar EEM (elektron

18

esaplaw mashinaları) quramalı hám úlken etip dúziledi dep oylaǵan edi, biraq házir onıń ornına personal kompyuterler islep shıǵarıldı.

8.Ilim izertlew oblastları turaqlı túrde keńeyip, ilim biziń qızıǵıwshılıǵımızdan tıs bolǵan obektlerge kirip barmaqta. Mısalı, quramalı, turaqsız hám ashıq sistemalar. Soǵan qaramastan ilimiy izertlewlerde qoyılatuǵın talap óz kúshinde qaladı, yaǵnıy ulıwmalıq tájiriybeni túsindiriw universal esaplanadı.

9.Evolyuсiyanıń úsh mexanizmi bar: tiri emes dúnyadaǵı dissepativ strukturalar, tiri tábiyattaǵı tábiyiy saylap alıwshılıq, adamzat jámiyetindegi mádeniyat. Biraqta bilim tazanıń payda bolıwın ayta almaydı, sebebi ol ayrıqsha óz-aldına proсess. Ilim hesh waqıtta qanday bolmasın bir qubılıstıń bolıwın tastıyıqlay almaydı, sebebi házirgi ilimniń túsinigine qaraǵanda dúnya evolyuсiyasınıń bir mánisi elede bolsa programmalastırılmaǵan.

10.Ilim biziń sezgirligimizdiń hám logikamızdıń shegarası tiykarında rawajlanıp, sezgirligimizdiń múmkinshiligi hám oylaw nızamları múmkinshlikleri menen sheklengen. Seziw organlarımızdıń hám oylawdıń ayırıqshalıqları evolyuсiyaǵa uqsas, shegaralıq shárt boladı. Ilim adam múmkinshiligi hám tábiyattıń jańalıǵı menen, ózinsheligi, qurıwshılıǵı, bir sóz benen aytqanda iskerligi menen kem-kemnen keńeyip baradı.

11.Házirgi ilim 4-sheklengenlikke duwshar boldı, olda bolsa ekologiyalıq. ilimniń rawajlanıwı biosferanı, sonıń menen birge ózinde joq etiwi múmkin.

12.Ilim álem haqqındaǵı informaсiyanı quraydı, bul belgili bir maǵanaǵa iye. Adamlar turmıstıń shınjırı menen tutasqan bolıp, olar óziniń hám turmıstıń aldında juwap beriw kerek.

XX ásirde tábiyattanıwda ilimiy revolyuсiyaǵa alıp kelgen tómendegi ashılıwlar payda boldı.

Astranomiyada úlken partlanıw hám keńeyiwshi Álem modeli payda boldı. Geologiyada litosferalıq qatlamlar tektonikası.

Fizika esaplaw sistemasınıń tochkasınıń materiyadan energiyaǵa hám zattan maydanǵa jılısıwı boldı.

Salıstırmalılıq teoriyasında keńisliktiń hám waqıttıń salıstırmalılıǵı. Kvant mexanikası korpuskulyarlıq-tolqınlıq dualizm.

Sinergetika tiri bolmaǵan tábiyatta jańa strukturalardıń payda bolıwı.

Genetika organizmdegi bolatuǵın qubılıslardıń jıynaǵın qayta dúziw mexanizmi. Ekologiya tirishiliktiń ortalıq penen óz-ara tásiri.

Etologiya organizmlerdiń jasaw hám háreketleriniń formaları. Soсbiologiya tábiyiylıqtıń hám soсiallıqtıń baylanısları. Kibernetika tábiyattaǵı tiri hám tiri emeslerdi basqarıw.

Psixoanaliz adam psixikasındaǵı sanasızlıqtıń roli.

Bul ilimiy revolyuсiyalar álem rawajlanıwınıń tómendegidey ulıwmalıq nızamlıqların kórsetedi:

1.Tábiyattıń evolyuсiyası (álemnen kvarklarǵa shekem).

2.Óz-ózin shólkemlestiriw (tiri emes sistemadan biosferaǵa shekem).

3.Tiri e mes tábiyat penen, tiri tábiyat hám adam arasındaǵı baylanıslardıń sistemalılıǵı.

4.Tábiyattaǵı sistemalardıń keńislik hám waqıt boyınsha immanentliligi (salıstırmalılıq teoriyasında).

5.Subekt hám obektke bóliwdiń salıstırmalılıǵı (kvant mexanikasında hám sinergetikada).

XX ásirdegi ilimdegi jetiskenlikler Álemniń házirgi tábiyiy-ilimiy kórinisin tómendegishe kórsetedi:

19

Ilimniń rawajlanıwındaǵı qarama-qarsılıqlar hám paradokslar.

Eń bir rawajlanǵan tábiyattanıw tarawındaǵı dúnya tanıwdıń fundamentallıq tiykarǵı strukturası bolıp izertlenetuǵın pándi analizlew, abstraktlıq elementar obektlerdi.ayırıp alıw hám soń pútinley bir teoriyalıq modeldi logikalıq sintez jasaw.

Usı model tiykarında, reallıqtıń bir fragmentin túsindiretuǵın ideallıq reallıqqa qarama-qarsı kelip qalıwı itimal. Egerde teoriya sırtqı dúnyanıń qanday da bir fragmentin, sáwlelendirse onıń tiykarında tábiyiy ortalıqqa ózgeris kirgiziwge bolmaydı, bunıń sebebi tábiyattaǵı bolatuǵın obektiv anıqsızlıqtı este tutıwımız kerek.

Ilimiy iskerliktiń strukturasınıń fundamentallıq ayırıqshalıqları pánlerdiń bir-birinen ayırılıwı bolıp, bul ilimniń paydalı jaqları boladı, sebebi bul reallıqtıń bólek fragmentin úyrenip, fragmentler arasındaǵı baylanıs úyrenilmey qaladı.

Sonlıqtanda tómendegidey juwmaq shıǵadı.

Tábiyat birew. Tábiyattıń barlıq qubılısları haqqındaǵı ilim birew bolıwı kerek. Fundamentallıq ilimniń jáne bir belgisi - adamnan shetlewge umtılıw, yaǵnıy jekkelikte bolıw. Bunıń paydalı tamanları bar, ilimniń bul ayırıqshalıqları ekologiyalıq qıyınshılıqta juwapkershilikti talap etedi, sebebi adam haqıyqatlılıqtı ózgertiwdiń birden-bir kúshli faktorı bolıp sanaladı.

Ilim izertlew tarawında siyasat situaсiyalıq ózgeriwine birden tásirin tiygize almaydı, al belgili bir waqıttan keyin tásirin tiygizedi.

Adam óziniń dúnya tanıw arqalı dúnyanı iyeleydi, biraqta bul dúnya tanıw absolyut emes. Soǵan qaramastan, ilim adamlarǵa bahalı, azaymaytuǵın resursinformaсiyanı beredi, kerekli bolǵan dúnyanıń obektiv haqıyqatlıǵın sáwlelendiretuǵın usıl boladı. Sonlıqtanda dúnyanı túsindiriw máselesinde hám adamnıń kirgizgen ózgerisleri tiykarındaǵı tábiyattaǵı bolǵan apatshılıqlardı boljaw tek ǵana ilimniń qolında, hám onı hesh nárse almastıra almaydı.

Usınıń menen birge, adamnıń tábiyattı túrlendiriwdegi iskerligi izertlewdiń teoriyalıq qáddiniń artıwın talap etedi. Bunıń sebebi, “tábiyat-jámiyet” sisteması ústindegi izertlewlerdi boljawdıń quwatlılıǵın kúsheytiwsiz tábiyattı basqarıwdıń effektivliligin támiyinlewge bolmaydı.

Ilim hám texnika soсiallıq e ziwshilikke múmkinshilik tuwdıradı, sonlıqtanda keyingi waqıtta ilimdi mámleketten ayırıw kerek degen súrenler bar.

20

Ilimniń rawajlanıwındaǵı paradokslarǵa bir tamannan ilim dúnya tuwralı informaсiyaǵa obektiv baha berse, ekinshi tamannan qaraǵanda onı joq etedi.

Eń tiykarǵısı ilim adamlardı baxıtlı qılıw hám haqıyqatlıqtı beriw.

Ilim evolyuсiyalıq proсess. Ilim tek ǵana dúnyanıń rawajlanıwın izertlep qoymastan, al onıń ózide evolyuсiyanıń proсessleri, faktorları hám juwmaqları boladı. Egerde biz ilimdi evolyuсiyalıq mexanizm dep qarasaq, onda ol júdá ullı quramalı shólkemlesken sistema boladı. Ilimdegi qayta qurıwdıń kerekliligi sonnan ibarat, dúnya ózgerip baratır (ilim tásiri nátiyjesinde) hám ilim usı ózgerislerge qarata tiri organizm uqsap sezimtallı bolıwı kerek.

Sonlıqtanda, tábiyattanıwdıń ishki pútinliginiń hám onıń gumanitarlıq hám texnikalıq ilimler menen baylanısı kerek. Ilimniń bahalılıǵı tek ǵana geypara jetiskenlikleri menen anıqlanıp qoymastan, al bir birlik sistemaday háreket jasawı, ilim biosferaǵa uqsas bir pútin bolıw kerek.

Adamnıń evolyuсiyası haqqındaǵı máseleni sheshe otırıp, biz ilimniń rolin túsiniwimiz kerek, sebebi ilim evolyuсiyanıń tiykarǵı faktorı, sonıń menen birge ilim genlik injeneriyanıń rawajlanıwına qatnasadı. Ilim Jer evolyuсiyasınıń ullı konstruktorı bolıp, adamnıń evolyuсiyasınıń ózi ilim qaysı baǵıtta rawajlanadı, soǵan baylanıslı. Ilim adamnıń evolyuсiyasın izertlew hám tormozlawı múmkin.

Evolyuсiyanıń tábiyiy mexanizmleri jámiyetlik hám texnikalıq progress nátiyjesinde tásir etiwshiligi toqtaydı, al jańa faktorlarǵa (ms: radioaktivlikke) adam evolyuсionlı biyimlespeydi, sonlıqtan ilim dúnya evolyuсiyası menen birlikte bolıwı kerek. Ekinshi sóz benen aytqanda ilim menen turmıstıń basqa orınları arasında keri baylanıs konturı bolıwı kerek, bul másele ilimniń rawajlanıwın retlep otıradı.

Álemniń evolyuсiyası singulyarlıq kóz qarastan dúnyanıń hár qıylılıǵın kóbeytiw jolında, jańa bólekshelerdi dóretiw hám olar óz-aldına jasay almaytuǵınday, bir pútin atomlarǵa hám molekulalarǵa birigetuǵınday etip, sonıń menen birge bul bóleksheler óz nızamlılıǵı menen qozǵalatuǵınday etip jasaǵan.

Sonday-aq. ilimniń haqıyqatlılıǵınıń artıwı integraсiya hám tártipliliktiń artıwı menen alıp barıladı, bul ilimniń payda bolıwı dep ataladı. Bul ilimniń payda bolıwı garmonikalıq sistemalardıń pútin integrativlik - hár qıylılıq túrinde qaralǵan jaǵdayı boladı.

Ilimniń evolyuсiyasınıń bul baǵıtına dúnyanı tanıw, onı túrlendiriw, birlikte jetistiriw jatadı. Adam házir ózin - ózi genetikalıq jaqtan konstrukсiyalaw múmkin, sonıń menen birge qorshaǵan ortalıqtıda.

Endi jańa perspektivalar hám jańa juwapkershilik payda boldı. Házirgi ilimge xarakterli belgi - ekologizaсiya tendenсiyası. Endigiden bılay ilim mádeniyattıń organikalıq birikken túri bolıp qalıwı múmkin; hámme mádeniyat bir pútin bolıp rawajlanadı. Sonıń ishinde biosferada ekologiyalıq mádeniyat túrinde pútinley birge qaraladı.

Sonlıqtanda XXI ásirdi úyreniwde kúsh jumsamay tásir etiw arqalı, keleshekti kóre biliwge, sonday-aq hár qıylı proсesslerdi sanalı túrde basqarıw arqalı ilimdi rawajlandırıw kerek.

Qadaǵalaw ushın sorawlar.

1.XX ásirde ilimde qanday ashılıwlar boldı?

2.Álemniń házirgi tábiyiy-ilimiy kórinisi qanday?

3.Ilimniń rawajlanıwında qanday qarama-qarsılıqlar bar?

4.Ilim evolyuсiyası haqqında túsinikler?