Qaraqalpaq onomastikası
.pdfturıp ta ımasa qanday da bir antroponmlik neshgizlerdiń qosılıwı arqalı da menshikli adam atlari retinde qollanıladı.
Olar kóbine erlerge baylanıslı bay, bek, haıl-qızlarǵa baylanıslı ay, gúl, byike, xan komponentleri qosılıw arqalı- bir-birinen ajıraladı. Túrkiy «bay» sózi qarqalpaqsha adam atların jasawda óziniń ónimliligi menen kózge túsedi. Bul tuwralı
akademik V.V.Bartold bılay dep kórsetedi: «Orta Aziyada |
«bay» |
sózi adam |
atlarına |
|||||||||||
jiyi-jiyi |
qosıp |
aytıladı, |
tirkeledi. Bul atqa iye bolǵanlar |
ózlerin ápiwayı, |
qarapayım |
|||||||||
xalıqqa |
qaraǵanda |
erkin |
hám qurǵın etip kórsetedi. Bay, bek |
komponentleri |
feodallıq |
|||||||||
dáwirde |
soсiallıq |
tituldı |
aqlatıp kelgeni |
menen házirgi dáwirde |
affikslik |
mánige |
||||||||
ótken. Bul sózler adam atlarınıń adında da (Baymurat, |
Bayquwat, Begmurat |
|
h.t.b) |
|||||||||||
soqında |
da |
(Saparbay, |
Qurbanbek, Quwatbek |
|
h.t.b) |
teńdey |
qollanılıw |
|||||||
múmkinshiligine |
|
iye. |
Sonday-aq haılqızlarǵa |
baylanıslı ay, |
gúl, biybi, |
xan |
||||||||
komponentleri |
adam |
atlarınıń aldında (Ayjamal, |
Biybijamal, |
Guljamal, |
|
xanada |
||||||||
h.t.b) |
hám |
sońında |
(Qurbanay, Aqılbiybi, |
Sapargul, |
Xanzada) kele beredi. Al, |
biyke |
||||||||
elementi tek |
sózdiń sońında qollanıladı: Aqılbiyke, Qurbanbiyke, Sawdabiyke h.t.b. |
|
|
|||||||||||
2. Qaraqlpaq awızeki tilinde qollanılmaytuǵın arab tilinen hám arab tili arqalı
basqa tillerden ózlesken adam atları. |
Bunday |
adam atları tiykarınan alǵanda islam |
|||||
dini boyınsha |
úgit-násiyat júrgiziwshi |
diniy |
kitaplardan alınǵan bolıp, kópshilik |
||||
bólegi payǵambarlar hám |
diniy |
túsiniklerge baylanıslı adam atlarınan ibarat |
boladı. |
||||
Bular qaraqalpaq tilinde menshikli adam atları |
retinde |
ǵana qollanılıp, mánisi sońǵı |
|||||
áwladlar ushın |
túsiniksiz |
bolıp |
qalǵan |
sózler. |
Házirgi |
qaraqalpaq tilinde |
qollanılıp |
kiyatırǵan arabsha dep esaplanıp júrgen ayırım adam atları eski evroey tiliniń nusqaları bolıp tabıladı. Sonlıqtan bulardı: arab tili arqalı basqa (eski evrey) tillerden kelip kirgen
adam |
atları |
hám |
tánhá |
arabsha |
atlar |
dep kishkene eki |
shaqapqa bólip qaraymız. |
|
|||||||
a) |
arab |
tili |
arqalı |
basqa |
(eski |
evrey) |
tillerden |
ózesken |
adam atları. Bul atlar |
||||||
tiykarınan |
alǵnda |
islam |
dinin, |
payǵambarlardı |
táriplewshi |
diniy |
quran |
||||||||
kitaplardan |
alınǵan |
bolıp, táripleniwshi diniy quran kitaplardan alınǵan bolıp, |
|||||||||||||
táripleniwshi adam atları islam dininiń |
payda |
bolıwına shekemgi |
dáwirlerde ómir |
||||||||||||
súrgen tariyxıy adamlarǵa tiyisli bolıp tabıladı. Bularǵa tómendegi adam atları |
kiredi: |
||||||||||||||
Adam |
|
(Adambay), |
Hákim |
(Quday |
|
tárepinen |
|
tastıyıqlanǵan, usınılǵan) Dawıt |
|||||||
(súysingen), Ismayıl (allam tıńlaydı, esitedi), Úsup (kóbeygen, kóbeytilgen), |
Isaq (haıl-qız |
||||||||||||||
kúlkisi, Bibliya qahramanı Avraamnıń |
(Ibayrım) haılı Sarra óziniń ul bala tuwǵanlıǵın |
||||||||||||||
esitip quwanǵanınan qattı kúlip jibergen |
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||
), Iysa |
(allataala qutqaradı) |
Nazar (Qudayǵa |
baǵıshlanǵan, názar |
qaraw), |
Nawm |
||||||||||
(jubanısh, quwanısh), |
Ibrayım (xlıqtıń |
ákesi), Sulayman (tınısh, qozǵalǵan), Musa |
|||||||||||||
(jas bala, bópe), Yaqıp (izinen |
júriwshi, |
qqalp.Izbasar) |
Yaxiya |
(mánisi belgisiz), |
Málik |
||||||||||
(patsha, |
iye) Dániyar |
(allanıń |
sawǵası) |
h.t.b. Sonday-aq, |
|
|
|
||||||||
arabsha |
adam atlarında qollanıwshı alla komponenti de eski evrey tilinen kelip kirgen |
||||||||||||
dewge |
boladı. Máselen, biziń eramızǵa shekemgi ómir sórgen |
semit tilleriniń |
|||||||||||
quramında eski evrey tiline tiyisli |
Ellox |
(quday) |
Málik |
(patsha), Maliyka |
(haıl |
||||||||
patsha) |
sııqlı |
sózlerdi ushıratamız. «Alla» sózi qaraqalpaq tilinde jeke |
halında |
adam |
|||||||||
atın |
bildirmeydi, |
oǵan |
qosımtalar |
ımasa |
antroponimlik negizlerdiń |
qosılıwı |
arqalı |
||||||
qana |
adam |
atları jasaladı: Allan, Allash, |
Allaniyaz, Allambergen, |
Allamurat |
h.t.b. |
||||||||
Adam |
|
sózi |
dunı |
xalıqlarınıń barlıq |
tillerinde ushırasadı |
desek |
qátelespeymiz, sebebi |
||||||
Adam Ata menen hawa ene haqqındaǵı ápsana |
derlik barlıq xalıqlarda saqlanǵan. Bul |
||||||||||||
sózdiń |
tiykarǵı mánis |
eski evrey tilinde ılay, |
batpaq, |
jer |
hám |
qızıl |
túrdi bildiredi. |
||||||
Adamdı |
qızl |
batpaqtan jaratqan dep túsindiriledi. |
|
|
|
|
|
|
|||||
Arab tili arqalı qaraqalpaq tiline ózlestirgen bunday adam atları házirgi menshikli adam atlarınıń quramında jiyi-jiyi gezlesedi.
b) tánhá arabsha atlar. Bul atlardıq kópshiligi diniy siyasatqa iye kitaplardan alınıp,
kópshiligi islam diniiń tiykarın salıwshı |
Muhammed |
payǵambarǵa |
onıń sheriskelerine, |
|||||
sahabalarına, |
shárılarǵa hám |
allanınıń |
mıń |
da bir |
atlarına baylanıslı |
bolıp keledi. |
||
Bul atlardıń |
quramındaǵı |
komponentler házirgi qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında |
||||||
ushırıspaydı, |
mánisi jaǵınan |
kópshilik |
ushın |
túsiniksiz. |
Bular |
tek |
qaraqalpaq |
|
antroponimlerinde ǵana ayrıqsha kózge túsedi. Máselen. Muhammed (maqtawlı degen mánini ańlatıp, islam dininiń tiykarın salıwshı kózi ashıq, payǵambar atına baylanıslı),
Ábiwbákir |
(Ábu-áke, aǵa, bákir-úyretiwshi, |
oqıtıwshı |
degen |
mánini |
|
ańlatadı), |
||||||
shárılardıń |
atlarına baylanıslı: |
Omar |
(jasawshı, |
ómir |
súriwshi |
degen |
mánide), |
|||||
Ospan |
(márt, qorıqpaytuǵın |
degen mánide), Áliy (joqarı |
degen mánide) |
qaraqalpaq |
||||||||
tilinde |
bir qansha |
keń |
taralǵan adam |
bolıp |
tabıladı. |
Arabsha |
alla |
sózi adam |
||||
atlarınıń dáslepki |
hám |
sońǵı |
qatarlarında teńdey |
qollanıla |
beredi: |
Allaniyaz |
(allanıń |
|||||
tilegi), Allamurat, Allanazar (allanıń kóz qarası), Allaquwat, Allambergen sh.t.b. Kórip
ótkenimizdey, |
alla sózi |
dáslepki qatarda |
kelgende |
kóbinese arabsha mánisi belgili |
||
bolǵan sózler menen dizbeklesedi. Al, |
sózdiń |
sońında |
kelgende ulıwma mánisi |
belgisiz |
||
arabsha sózler |
menen |
dizbeklesedi: |
Fayzulla (allanıń miyrimligi, saqıylıǵı), |
Abdulla |
||
(allanıń qulı), Seyfulla (allanıń qılıshı), Asadulla (allanıń jolbarısı), Kárimulla (allanıń qayırqomlıǵı), Sadulla (allanıń sawǵachı), Nasırulla (allanıń járdemi, jeńisi) h.t.b. Din komponenti sózdiń basında ónimlikke iye emes (Dinmuhammed-Muhammedtiń dini), ol kóbine sózdiń keyninde keń qollanılıw menen kózge taslanadı: Jamalatdin (dinniń ullılıǵı), Nasıratdin (dinniń jeńisi, járdemi), Karamatdin (dinniń káramatı), Paxratdin (dinniń maqtanıshı), Shamshetdin (dinniń qılıshı), Ziynatdin (dinniń jarasıǵı ) Rafatdin (dinniń ullılıǵı), Seypatdin (dinniń qılıshı), Ziynatdin (dinniń jarasıǵı),
Kamalatdin (dinniń jetiskenligi) h.t.b. Molla |
sózi |
arabsha |
adam atlarınıń quramında |
|
tek sóz basında gezlesedi: Mollaniyaz. |
|
|
|
|
Aralıq shıǵısqa iye barlıq adam atların diniy |
túsiniklerge iye |
dep esaplawǵa |
||
bolmaydı. Álbette, tilimizdiń sózlikquramınan |
orın |
alǵan |
arabsha |
sózlerden jasalǵan |
adam atları bunıń bir dálili bolıp tabılsa, sózlik quramda joq, tek adam atlarında
qollanılatuǵın tómendegi atlar ekinshgi bir dálili |
|
sıpatında |
tańıladı: Ázim (ullı) Ahmed |
||||||||
(asa maqtawlı), |
Baqıy (máńgi) Jamiyl |
(sulıw, |
haq kewil), Zárip (sulıw, aqıllı), Zuxra |
||||||||
(jaqtılı), |
Sholpan |
(juldız), Ismet (qorǵanısh), Mahmud (dańqlı), |
Nadir |
(siyrek, |
tań |
||||||
qalarlıq), |
Naim |
(baxıt), Saadat (baxıt), |
Saera (planeta), |
Sálim (zıınlanbaǵan, |
saw |
||||||
salamat), |
Tálip |
(izlewshi) |
Hábiyip (súyikli, |
dos, |
joldas), |
Hamit |
(dańqlı) |
h.t.b. |
|||
Joqarıdaǵı Jamiyl, Zárip, Nádir, Sálim, |
Hamid |
sııqlı |
er |
adamlardıń |
sońına |
||||||
arabsha |
jınıs |
ayırıwshı |
«a» qosımtasınıń |
qosılıwı |
|
arqalı |
haıl-qızlardıń |
atları |
|||
jasaladı: Jámila, |
Záripa, Nádira, Sálima, |
Hamida |
h.t.b. |
ótkenimizdey, |
bul atlar |
diniy |
|||||
túsiniklerge emes, al turmıstıń |
hár túrli |
salalarına baylanıslı bolǵan atlıq, kelbetlik |
|||||||||
sózlerden jasalıp, adam atları xızmetin atqarıp tur. |
|
|
|
|
|
|
|
||||
Parıssha atlar |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
Házirgi |
qaraqalpaq |
|
tiliniń leksikalıq quramında arab til qatlamları menen |
bir qatarda |
|||||||||||||||||||
parsı tiliniń sózleride kóplep gezlesedi. Parsı tiliniń túrkiy tillerine hám túrkiy |
tiliniń |
bir |
|||||||||||||||||||||
shaqabı bolǵan qaraqalpaq tiline tásiri tuwralı kóplegen tilshi alımlar |
ózleriniń |
bahalı |
|||||||||||||||||||||
pikirlerin |
bildiredi. |
|
Haqıyqatında |
da, |
parsı |
tiliniń qatlamları |
áyyemgi |
|
dáwirlerden |
||||||||||||||
baslap |
|
túrkiy |
hám |
iran qáwimleriniń óz-ara tıǵız baylanısı nátiyjesinde |
hám |
arablar |
|||||||||||||||||
menen |
|
parsılardıq |
Orta |
Azich, |
Qazaqstan aymaqlarında |
ústemlik |
etip, |
|
ilim |
hám |
|||||||||||||
mádeniyatın, |
dinin |
keń |
kólemde engiziwne |
baylanıslı túrkiy tilles |
xalıqlardıń tillerinde |
||||||||||||||||||
sezilerli |
|
dárejede kórine basladı. |
Mahmud |
Qashǵariy |
XI |
ásirdiń |
ózinde-aq |
túrkiy |
|||||||||||||||
tilles |
xalıqlardıń ayırım |
orınlarında |
soǵdı tilinde |
de, |
túrkiy |
tilinde |
de sóylesetuǵınlıǵın |
||||||||||||||||
aytqan edi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
Házirgi |
qaraqalpaq |
tilinde |
parsı |
tilinen |
kelip |
kirgen |
sózler |
turmıstıń |
hárqıylı tarawların |
||||||||||||||
óz ishine alıp, olar |
atlıq, |
kelbetlik, |
ráwish, |
dáneker |
sııqlı |
sóz shaqapları túrinde |
|||||||||||||||||
qolannıladı. Parsı tilinen kelip kirgen leksikalıq qatlam arabsha sózler |
sııqlı mánisi |
jaǵınan |
|||||||||||||||||||||
túsinikli, |
túpkilikli |
|
sózlerden |
|
qáliplesip |
ketken. Olardıń |
kópshiligi |
|
qaraqalpaq |
||||||||||||||
antroponimleri |
xızmetinde |
kelip, |
|
adam |
atların jasawda |
ónimli qatnasadı. |
|
Sonaday-aq |
|||||||||||||||
parsı |
tilinen |
kirgen, |
mánisi |
jaǵınan túsiniksiz |
hám |
sózlik |
quramda |
joq, |
tek |
tikkeley |
|||||||||||||
adam |
atları qálpinde |
ózlesken leksikalıq birlikler de ushırasadı. |
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||
Sonlıqtan adam atların jasawda qollanılıw ózgesheliklerine qaray parıssha atlardı eki toparǵa bólip qarawǵa boladı: I. Qarqalpaq awızeki sóylew tilinde qollanılatuǵın sózlerden jasalǵan adam atları. 2. Qaraqalpaq awızeki sóylew tilinde qollanılmaytuǵın parsı tilinen ózlesken adam atları.
1. Qaraqalpaq awızeki sóylew tilinde ónimli qollanılatuǵın sózlerden jasalǵan adam atları. Bul sózler tiykarǵı mánisi jaǵınan túsinikli, qaraqalpaq tilinde erlerge hám haıl-qızlarǵa baylanıslı adam atların jasawda keń qollanıladı: a) Erlerge baylanıslı bir
quramlı jay adam atları: Gedey, Dástan. Xoja, Nayza, Arzıw h.t.b. |
Bul |
atlar |
eki |
|||||||||
quramlı |
adam atların jasawda da ónimli kózge |
túsedi: alamsbek, |
gedeyniyaz, |
|||||||||
Xojaniyaz, Nayzabay, Dásanbek, Arzıwbek h.t.b. b) |
haılqızlarǵa |
|
baylanılı |
bir |
||||||||
quramdı jay adam atları: Ayna, Bahar. Gawhar, |
Lala, Rawshan, |
Úmit, Abadan, |
||||||||||
Shiyrin. |
h.t.b. Bul atlardıń da kópshiligi eki |
quramlı adam atların |
jasay |
|
aladı: |
|||||||
Gúlbahar, |
Lalagúl, Úmitxan, Shiyrinxan, h.t.b. |
v) Erlerge |
hám haıl-qızlarǵa |
ortaq |
||||||||
atlar: Bazar, Baxıt, Dáwlet, nawrız, |
Nıshan h.t.b. Parsı tilindegi jan, dos, dana, pir, perde, |
|||||||||||
taza, durıs, gúl, paxta, h.t.b. sózler qaraqalpaqsha |
adam |
atları |
jasawda |
antroponimlik |
||||||||
komponet |
xızmetinde |
keliw menen |
bir qatarda |
ózi |
sııqlı |
qaraqalpaq |
tilinde |
ónimli |
||||
qollanılatuǵın parıssha |
sózler menen |
dizbekselip |
te |
adam |
atların |
jasaydı: |
Jánigúl, |
|||||
Jandáwlet, Dosjan, guldana, Pirır, Perdebay, Perdegúl, Durısjan, Guljan,, Paxtagúl h.t.b.
2. Qaraqalpaq awızeki sóylewinde qollanılmaytuǵın parsı tilinen ózlesken atlar. Bul birinshiden áyyemgi túrkiy hám Iran qáwimleri arasındaǵı mádeniy baylanıslar arqalı, ekinshiden, parsı tilinde jazılǵan shıǵıs ádebiy jazba estelikleri arqalı hám úshinshiden, sońǵı dáwirlerde tájik tilinen ózbek, túrkmen tilleri arqalı ózlesken mánisi kópshilikke málim bolmaǵan parıssha adam atları bolıp tabıladı. Olarǵa tómendegi adam atları kiredi: 1) Erlerge baylanıslı bir quramlı jay adam atları, Bázirgen, (sawdager), Barzu (mánisi belgisiz, shama menen biyik, ullı degen mánide), Bahram (jeńimpaz), Buzrux (ullı), Rustem (kúshli, quwatlı), Qálender (gezip júriwshi, dárwish), Farhat (jeńimpaz), Fedravsiy (beyish baǵı) h.t.b. Sonı aytıp ótiw kerek, qaraqalpaq tiinde parsı bili komponentlerinen quralǵan, mánisi kópshilik ushın tanıs emas ekm quralı hám erlerge
baylanıslar adam atları |
onsha |
kóp |
gezlespeydi: Zulpıqar, (Áliydiń qılıshınıń |
atı), 2) |
||||||
Haılqızlarǵa baylanıslı |
bir |
quramlı |
jay adamlar atları: Barno (jas), Peruza (hasıl tas), |
|||||||
jıltıraq kók tas) Sanovar (qaraǵay, |
Ziywa naǵıs, bezew sh.t.b). Haıl-qızlarǵa baylanıslı |
|||||||||
eki quramlı qospa atları: Gulara (gúlge bezengen, jasanǵan), Guingir (gúldey |
sulıw), |
|||||||||
Dilara |
(Diloram |
(súykimli |
súykimli |
sulıw), |
Dilafruz (quwandırarlıq), Dilbar |
|||||
(súykimli qızıqtıratuǵın), Dilrabo |
(Dilruba |
tańqalarlıq, ózine |
tartatuǵın) |
Shazada |
||||||
(Shahzada, shaqtıń |
áwladı), |
Shaxsanem (Shaxtıń gózzalı) h.t.b. |
|
|
||||||
Joqarıda keltirip ótken adam atlarınıń |
quramında |
diniy |
túsiniklerge baylanıslı adam |
atları joqtıń qasında. Erlerge baylanıslı adam atları |
kóbinshe batırlıq, kóshlilik, |
||
ullılıqqa tán, haıl-qızlarǵa baylanıslı |
adam atları |
kóbinese sulıwlıqqa, náziklikke, |
|
jaǵımlılıqqa tán bolıp keledi. |
|
|
|
Orıs tilinen hám orın tili arqalı basqa tillerden ózlesken adam atları
Túrkiy hám |
slavın tilleri |
arasındaǵı óz-ara baylanıs |
máseleleri |
boyınsha |
ilimpazlardıń |
bir qansha |
bahalı pikirleri aytılıp keledi. |
Bul tillerdiń |
óz-ara |
baylanısıw dáwirin N.A.Baskakov bes dáwirge bólip qaraydı: |
|
|
||
Birinshi dáwir: (I-VIII ásirler) Kiev Rusi mámlekettiń dúziliwine shekemgi slavın
dialektleriniń bir |
tárepten xun hám skifsarmet qáwimli |
toparlarına kiretuǵın |
Iran, |
|||
Fin qáwimleriniń |
dialekleri menen, ekinshi tárepten xun, sabir, xazar hám bulgar |
|||||
qáwimlik toparlardıń quramına kiretuǵın túrkiy dialektleri menen |
baylanısadı. |
Bul |
||||
tillerdiń |
qaldıqları |
tiykarınan antroponim |
hám etnonimlerde saqlanǵan. |
|
||
Ekinshi |
dáwir: |
.(IX-XII ásirler) Kiev |
Rusi dep |
atalatuǵın áyyemgi |
orıs |
|
mámleketiniń dúziliwi. Áyyemgi orıs tiliniń birinshi gezekte túrkiy qáwimleri pecheng, oguz, tork, berendey, kovu, kaepish, bout h.t.b. tiller menen, al sońınan poloveс tilleri menen óz-ara tásiri hám tıǵız baylanısı menen sıpatlanadı.
Úshinshi dáwir (XIII-XV ásirler) mongol shabılıwınan keyingi. Bul dáwirde orıs
knızlikleri Altın Ordaǵı ǵárezli bolıp, |
áyyemgi orıs tilleri túrkiy, qıpshaq |
|||||||||||
dilektleriniń tásirinde boldı. Usı dialektler arqalı |
slavın dialektlerine |
arab, parsı |
||||||||||
tillerinnen bir neshe sózler ótti. |
|
|
|
|
|
|
|
|
||||
Tórtin dáwir |
hám |
|
besinshi |
dáwirler: |
Oktyabr revolúсiyasınan sońǵı) kerisinshe, |
|||||||
túreiy tillerine orıs tilinen hám orıs tili arqalı basqa tillerden kóplegen sózler |
awısqanlıǵı |
|||||||||||
menen sıpatlanadı. Sońı tórtinshe hám |
besinshi |
dáwirler basqa |
túrkiy |
tilleri |
||||||||
sııqlı |
qaraqalpaq |
|
tili |
|
ushın |
da |
xarakterliú |
Prof.E.Berdimuraotov |
||||
qaraqalpaqlar menen |
orıslar |
|
arasındaǵı |
áyyemnen kiyatırǵan |
tariyxıy |
baylanıslarǵa |
||||||
sıpatlama bere otırıp, orıs tili hám orıs |
tili arqalı basqa tillerden qaraqalpaq tiline |
|||||||||||
sózlerdiń awısıwın ulıwma eki dáwirge bólip qaraydı. |
I. Oktyabr ge shekemgi dáwir~ 2. |
|||||||||||
Oktyabr den sońǵı dáwir. |
|
|
|
|
|
|
|
|
||||
Usı dáwirlerde |
qaraqalpaq tliniń |
sózlik quramına orıs tilinen |
ayrım |
sózlerdiń kelip |
||||||||
kiriwi |
menen |
bir |
qatarda |
usı |
sózlerdiń |
tiykarında |
dúzilgen |
ayırım |
||||
antroponimlerdiń |
de |
áste-áste kórine baslaǵanın kóremiz. Degen menen |
bul dáwirdee |
|||||||||
orıs tillerinen mámleketlik islerge baylanıslı kelip kirgen oız (uezс), bolıs |
(volost) |
|||||||||||
sózlerinen |
payda |
bolǵan |
(Oyazbay, |
Bolısbay) |
sanawlı |
ǵana antroponimlerdi |
||||||
ushıratamız. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Oktyabrden keyingi |
dáwirde |
qaraqalpaq |
tiliniń sózlik quramına jaqa dúzimge baylanısla |
||||||||
jámiyetlik-siyasiy, |
|
óndirslik-texnikalıq |
|
ilimiy |
h.t.b. |
tarawlarǵa baylanıslı |
bolǵan |
||||
jańa terminler orıs tilinen hám orıs |
tili arqalı basqa tillerden kelip kirgen adam |
||||||||||
atlarınıń |
qoyılıwı |
da |
úrdiske |
aylana |
basladı. |
Qayta |
qurıwǵa shekemgi (i0jıllardıń |
||||
ortaları) |
dáwirde |
bolıp |
ótken |
elmizdegi |
jámiyetlik-siyasiy ózgerislerge sáykes |
adam |
|||||
atlarınıń |
quramı |
da |
orıssha |
atlar menen |
tolıqtırılıp barıldı. |
|
|||||
Mine, usı Oktyabr revolúсısınan basla qayta qurıwǵa shekemgi ózgerislerge baylanıslı qoyılıp kelingen orıs hám orıs tili arqalı basqa tillerden kelip kirgen atlardıń rawajlanıw ózgesheliklerin esapqa alıp bul dáwirdi úsh basqashqa bóli qaraymız:
1.Oktyabr revolúсiyasın sońǵı 40-jıllarǵa deyin~
2.1940-jıllardan 1960-jıllarǵa shekem
3.1960-jıldan qayta qurıwǵa i0-jıl araları) shekem
1. Oktyabr revolúсiyasınan keyin 40-jıllarǵa shekemgi dáwirde qaraqalpaq xalqınıń turmısında siyasiy, ekonomikalıq hám mádeniy ózgerisler payda boldı, ilim hám texnika
rawajlana |
basladı. |
Usılardıń nátiyjesinde qaraqalpaq tilniń leksikası |
tolıp atırǵan orıs |
|||
hám |
orıs |
tili |
arqalı |
basqa tillerden kirgen |
sózler menen bayıp keldi. |
|
Bul |
sózlerdiń |
ishinde jámiytlik-siyasiy |
qubılıslarǵa baylnıslı |
bolǵan ayırım |
||
terminler qaraqalpaq antroponimleriniń quramında az sanda bolsa da kórine basladı:
Kolxozbay, |
Sovetbek, |
Sovxozbek, Artelbay, |
Siyaz |
(Sezd |
sózinen) Kommuna h.t.b. |
||||
Bul dáwirde adam atların belgili revolúсioner |
adamlardıń, orıs xalqına belgili bolǵayn |
||||||||
shayır, |
jazıwshılarınıń |
atlarına baylanıslı |
|
qoyıw |
úrdiske |
aylandı: Vladimir, |
Karl, |
||
Karat, |
Telman, Frunze, |
Klara, Pushkin, Roza, |
Oktyabr, Nina, Ilı h.t.b. |
|
|
||||
1940-jıllarǵa |
shekem |
qaraqalpaqlarda |
familiya |
bolmadı. |
Adam |
atların |
|||
rásmiylestiriwler áke atı (otchestvo) menen qosa ámelge asırıldı: Úsenbek Bqızı Jıǵagúl,
Baltabay ulı |
Babaxan, |
Sapar |
qızı |
Qanımbiyke, Ómirbek qızı |
Bazargúl serdan ulı |
|||||||
Ómirbek h.t.b. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Ayırım jaǵdaylarda haıl-qızlardıń atları |
kúyewiniń |
atı |
menen |
de, |
qáyin atasınıń atı |
|||||||
menen de qalay aytılǵan bolsa, solay |
rásmiylestirildi: |
Reyim |
áyeli Márım, |
Bekman |
||||||||
áyeli |
Záriypa, |
Jiyenbay |
kelini |
Ayshagúl, Bekbawıl |
kelini Qazıgúl |
h.t.b. |
Qarqalpaq |
|||||
óz |
familiyasına 40-jıllardan |
keyin |
«Áke» atına (otchestvo) |
1950-jıllardan baslap |
||||||||
orıs |
tilindegi familiya hám áke |
atın |
jasawshı qosımtalardıń járdemi menen óte basladı. |
|||||||||
2. 1940-jıldan hám 60-jılǵa shekem basqısh. |
Bul aralıqta burınǵı Sovetnik |
|
awqamǵa kiretuǵı respublikalardıń turmısında úlken ózgerisler boldı. |
||
1941-jılı Ullı Watandarlıq urıs baslanıp, 1946-jılı |
sovet xalqı fashizm ústinen erlik |
|
penen jeńiske eristi. Urıs dáwirinde barlıq dıqqat |
frontqa hám tılǵa awdarıldı, barlıq |
|
kósh azatlıq jeńisine baǵdarlandı. Bul jaǵday qaraqalpaq |
xalqınıń da basınan ótti, |
|
barlıq xalıqlar sııqlı azatlıq ushın, fashizm ústinen |
jeńiske |
erisiw ushın bolǵan urıstıń |
qatnasıwshısı janlı guwası boldı. |
|
|
1940-jıldan baslap orıs grafikası tiykarında jańa qaraqalpaq alfaviti qabıl alındı. Usı jıldan
baslap |
qaraqalpaq |
antroponimleriniń |
qurılısında da |
kózge túserlik ózgerisler júz |
|||
bere basladı. |
Bul nárse, birinshi gezekte, adam atlarınıń áke atları menen |
qosa |
|||||
rásmiylestiriw |
máselelerinde kórindi, ıǵınıy orıssha |
úlgidegi familiyalardıń |
payda |
||||
bolıwı |
menen |
kózge |
tústi. Qaraqalpaq |
familiyasın beriwde orıs tilindegi er adamlar ushın - |
|||
ov//ev |
haıl-qızlar ushın ova//eva formaları alındı: Ayımbetov, |
Ayımbetova, |
Seytmuratov, |
||||
Seytmuratova, |
Saparbaev, Saparbaeva, Kosekeev, Kosekeeva h.t.b. degen |
menen |
bular |
||||
anıq mánidegi familiya emes edi, sebebi bul formalar tek adamnıń ákesiniń atına kórsetilgen elementlerdi jalǵaw arqalı berildi. Familiya tiykarınan adamnıń túpkilikli
shıǵısın, tegin bildiriwshi atama bolawı kerek. Házirgi dunı xalıqlarınıń |
ishinde |
Koreıda |
orta ásirlerden baslap, hátteki, burınıraq adam atları menshikli at |
hám |
familiya |
bolıp eki xızmetke bólingen. Buǵan tómendegi maǵlıwmatlardıń ózi jetkilikli hám qızıqtırarlı: Tashkent
Tashkent oblastında jasawshı 150000 koreeс /19i0-jılǵa shekemgi maǵlıwmat 130 familiyaǵa iye. Tashkent qalasında jasawshı 24000 koreeсten 20 mıńı Kim degen
familiyada |
eken. Orıs xalqında |
familiya I.A.Sobolvskiydiń kórsetiwinshe, XIY |
||||
ásirlerdenbaslap adam |
atlarınıń |
quramında |
kórine baslaǵan.1i97-jılǵı pútkil |
rossiyalıq |
||
esap sanaq |
alıwda |
familiyası |
joq |
nanay |
xalqına olardıń urıw atamaları |
familiya |
retinde berilgen. T.Januzaqov áyemgi dáwirde qazaqlarda urıw atları familiya xızmetin
atqarǵanlıǵın |
bildiredi. Al qaraqalpaqlarda |
bolsa, |
familiya, joqarıda |
kórsetkenimizdey |
40- |
||||
jıllardan |
baslap aqıyqıy túrde ámege asırılıp |
adam atlarında |
qollanıla |
basladı.50- |
|||||
jıllarǵa |
shekem |
qaraqalpaq |
antroponimlerinde hújjetlestiriw familiya+at túrinde qabıl |
||||||
etilip,sońǵı jılları ıǵnıy 50-jıllardan soń bul |
antroponimlik sistema |
familiya+at+áke |
atı |
||||||
túrinde |
tolıq |
qabıl |
etildi.Áke atları er adamlar |
ushın -ovich//-evich ,al haıl-qızlar ushın |
|||||
-ovna//-evna sıqlı orıs tilindegi qosımtalar arqalı belgilendi.Al |
házirgi qaraqalpaq tili |
|||||
mámleketlik |
til bolıp qabıl |
etilgennen |
sońǵı /19i9-jıl,1-dekabr/ |
áke |
atın burınǵısınsha |
|
+ulı hám qızı siyaqlı sózler arqalı beriw usınıs etilip, ámelge asırılıp atır. |
|
|||||
Bul dáwirde Watandarlıq |
urıstaǵı |
qaharmanlardıń |
atlarına |
hám |
jeńiske baylanıslı |
|
qaraqalpaq |
antroponimlerine |
orıs tilinen bir neshe |
adam atları kelip |
|||
kirdi: Zoı, Liza, Tanı Aleksandr, Oleg, Pobeda, Sergey Soldatbay, Nikolay h.t.b. Sonday-aq turmıstıń basqa tarawlarına baylanıslı da orıs tilinen hám orıs tili arqalı basqa
tillerden |
kelip |
kirgen |
atlardı qoyıw |
úrdiske |
aylna basladı: |
Marta, Maı /ay |
atları/, |
|
Maksim, |
Pavel |
Roman, Rolan, |
Margarita, |
Anatoliy, Tolik, Tatına, Aleksey, Andrey, |
||||
Raisa h.t.b. |
|
|
|
|
|
|
|
|
E.1960-jıldan |
qayta |
qurıwǵa |
/i0-jıl |
ortası/ Shekemgi |
basqısh. Bul |
dáwirde |
||
qaraqalpaq xalqınıń turmısı ádewir dárejede qurǵınlastı. Hár bir xojalıq radio hám televideniege iye boldı. Usı arqalı dúnı mádeniyatı, ilim hám texnikalıq quralları menen
tanısıwǵa keń múmkinshilik aldı. |
Xalıqtıń at |
qoyıw |
dástúrinde jańashıllıq |
júz |
|
berdi. |
|||||||||||||
Shet |
ellik |
tanıs |
emes |
tańsıq |
atlardı |
qanday |
máni ańlatatuǵınlıǵına |
qarap |
tańlap |
||||||||||
qoyıw ádetke aylandı. Olardıń kópshiligi shet |
ellik |
kinofilmlerdiń, |
kórkem |
||||||||||||||||
shıǵarmalardıń |
|
qaxarmanlarınıń, |
mámlektlik iskerlerdiń h.t.b. atlarına baylanıslı boldı~ |
||||||||||||||||
Sveta |
Robert, |
Rodion, |
Artur, |
Oksana, Laura, |
Larisa, |
Flora, Elenora, |
Elvira, |
Elmira, |
|||||||||||
Jana, |
Boris, |
|
Viktor, |
Valentina, Vitaliy, |
Leonid, Lúdmila, |
Feliks, Larisa,h.t.b. Sonday- |
|||||||||||||
aq hind |
tilinen |
de |
sońǵı waqıtları bir qasha adam atları ózlesti~ Radja, Rita, Ratxa, Zita, |
||||||||||||||||
Gita, Indira h.t.b. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||
Solay |
etip, |
|
orıs |
tilinen |
hám |
orıs tili arqalı basqatillerden kelip kirgen adam |
|||||||||||||
atları,joqarıda |
|
kórip |
ótkenimizdey, hár basqıshqa tiyisli bolǵan |
ózine |
tán |
||||||||||||||
ózgeshelikleri |
menen |
parıqlanadı. |
Til |
ózgeshelikleri |
jaǵınan úsh basqıshta da shıǵısı |
||||||||||||||
jaǵınan |
orıssha |
atlar |
júdá |
az, |
olar-máselen, Aleksandr, |
grekshe |
ıki komponentten |
||||||||||||
quralǵan Aleks-járdemshi, andr-er, márt, batır |
degen |
mánini ańlatadı. |
Bul eki |
||||||||||||||||
komponent |
dara-dara |
Aleksey, Andrey túrinde dara adam atı bolıp ta qollanıladı. |
|||||||||||||||||
Valentin |
/lat. |
|
kúshli, |
bekkem/, |
Karl |
/eski |
germ. batır,márt/, Leonid /lat.Arıslan/, |
||||||||||||
Oleg/skand wáliy, áwliye/, Petr/grek.tas/, Feliks/lat.baxıtlı/, |
Irina/grek. |
|
paraxatshılıq/, |
||||||||||||||||
Klara/lat.Ashıq, |
taza, |
jaqtılı/, |
Larisa |
/grek.shaǵala/, Margarita /lat.meruert/, Raisa/jeńil/, |
|||||||||||||||
Flora /lat.qudaydıń gúli/ |
h.t.b. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||
Qaraqalpaq tilinde menshikli adam atlarınıń qurılısı
Jobası:
1.Kirisiw
2.Jay adam atları
3.Dórendi sózlerden boǵlan atlar
4.Qospa menshikli adam atları
Ádebiyatlar
1.Begmatov E. Antroponimı uzbekskogo ızıka. Avtoreferat kand.diss. Tashkent, 1965
2.Begmatov E. Nomlar va odamlar. Tashkent, 1956
3.Januzakov T. Ocherk kazakskoy onomastiki
4.Superanskaı A.B. Struktura imeni sobsvennogo fonologiya va morfologiya M., 1969
5.Házirgi qaraqlpaq tili. Morfologiya, Nókis, 19i1
6.Kungurov R. Subektiv baxa formalarınıń semantik va stilistik xususiyatlari.
Tashkent, 19i0
7. Sayımbetov O. T. Qaraqalpaq tilindegi menshik adam atları. Nókis, 2000
Tayanısh túsnikler:
Túbir hám dórendi túrlewshi qosımtalar, menshikli adam atları
túbir, atlıq, kelbetlik, feyil, sanlıq, sóz jasawshı qosımtalar, sóz subekiv baha formaları qısqarǵan menshikli adam atları, qospa
|
|
|
|
|
|
KIRISIW |
|
|
|
|
|
|
|
Menshikli |
atlardıń morfologiyalıq |
qurılısın |
lingvistikalıq jobada |
izertlew |
aktual hám |
||||||||
ele de izertlewdi talap etetuǵın |
máselelerdiń birinen bolıp esaplanadı. Sonlıqtan da |
||||||||||||
adam |
atlarınıń |
grammatikalıq qurılısı |
bir |
qatar |
tilshi alımlardıń ilimiy miynetlerinde |
||||||||
hám |
dissertaсiyalarında |
hár qıylı tillerdiń materialarında ashıp kórsetiledi. |
|
|
|||||||||
E.Begmatov |
ózbek |
tilindegi |
menshikli |
adam |
atların |
morfologiyalıq |
qurılısı |
||||||
boyınsha |
jay, quramalı |
hám qısqarǵan |
menshikli |
adam |
atları dep |
úshke bólip qaraydı. |
|||||||
Ol |
ózbek |
tilindegi |
menshikli |
atlardıń |
morfologiyalıq, |
leksikalıq, sintaksislk |
|||||||
usıllarda jasalatuǵınlıǵın dálili mısallar |
arqalı kórsetken. T.Januzaqov óziniń |
kandidatlıq |
|||||||||||
dissertaсiyasında qazaq |
tilindegi |
menshikli |
adam atların grammatikalıq qurılısına qaray |
||||||||||
jay hám quramalı dep ekige bóledi. Dissertaсiyada qazaqsha |
menshikli adam |
atlarınıń |
|||||||||||
qosımtalar arqalı jasalıwına hám sintaksislik dúzilsine ayrıqsha dıqqat awdarǵan. G.Sattarov tatarsha menshikli adam atların qurılısına qaray feyid dúzilimli hám atlıq dúzilimli bolatuǵınlıǵın dálillep kórsetedi. Sonday-aq, ol tatarsha atlarıdń fonetika-
morfologiyalıq |
sistemasına hám |
dialektlik |
ózgesheliklerine |
jan-jaqlama |
||
lingvistikalıq |
tallaw |
isleydi. Z.A.Sadıkov |
azerabayjansha menshikli atlarınıń |
|||
qurılısın |
jay, |
dórendi |
hám quramlı |
dep úshke |
bólip qaraydı. Olardıń morfologiyalıq, |
|
leksikalıq, |
sintaksislik hám semantikalıq jasalıw usılların ashıp kórsetedi. |
|
||||
Túrkiy tillerindegi adam atlarınıń qurılısı boyınsha usınday pikirler T.Qusimova, A.G.Shayxulov, V.U.Maxpirov h.t.b. miynetlerinde de kórsetilgen.
Kórip ótkenimizdey, túrkiy semılas hár qıylı |
topardaǵı tillerde |
menshikli adam |
||||||||||
atlarınıń |
grammatikalıq |
qurılısı izertleniliwi |
jaǵınan |
bir |
baǵdarda lingvistikalıq |
|||||||
nızamlar tiykarında ámelge asırıladı. Degen menen belgili |
bir tilde qoyılǵan hár bir at |
|||||||||||
sol tildiń ishki nızamlıqlarınan ǵárezli |
ekenligi joqarıda kóretilgen miynetlerde |
jeterli |
||||||||||
dárejede ayqın kórinedi. Haqıyqatında da, qaysı bir tildegi |
adam |
atları |
sistemasın alıp |
|||||||||
qarasaq |
ta |
qurılısı |
jaǵınan jay, |
quramalı, dórendi |
bolıp |
toparlarǵa |
bólinedi. |
|||||
A.V.Superanskaı hár |
qıylı |
Indoevropa tilleridegi |
menshshikli |
adam |
atlarınıń |
qurılısı |
||||||
dástúriy jaqtan quramalı, dórendi hám |
apelıtivlik |
bolıp |
bólinetuǵının |
kórsetedi. |
||||||||
K.M.Musaev |
turkiy |
antroponimler |
qurılısı |
jaǵınan |
jay |
hám |
quramalı |
bolıp |
||||
bólinetuǵının |
kórsetedi. Dunı |
tillerindegi menshikli adam |
atları |
grammatikalıq |
qurılısı |
|||||||
jaǵınan usınday birdey klassifikaсiyaǵa iye bolǵanı menen hám bir tildegi qoyılǵan menshikli at sol tildiń ishki nızamlıqlarına baǵınadı.
Basqa |
túrkiy |
|
tillero |
sııqlı |
qaraqalpaq |
tilindegi |
menshikli |
adam |
atları |
||
grammatikalıq qurılısı jaǵınan jay hám qospa (quramalı) bolıp ekige bólinedi. |
|
|
|
||||||||
|
|
|
|
|
I. Jay adam atları |
|
|
|
|
|
|
Jay adam atları bir sózden jasalıp, túbir (qosımatasız) |
hám |
dórendi |
(qosımtalı) |
||||||||
menshikli adam atları bolıp ekige bólinedi. |
|
|
|
|
|
|
|||||
|
|
|
|
Túbir menshikli adam atları |
|
|
|
|
|
||
Túbir |
menshikli |
adam |
atları |
tiykarınan |
alǵanda |
morfemalarǵa |
ajıratıwǵa |
||||
bolmaytuǵın |
ǵalabalıq |
ózlerden |
jasaladı. |
Bunday |
atlar |
házirgi |
|
qaraqalpaq |
|||
antroponimleri |
quramınıń |
eń kishi bólegin quraydı. Olardıń |
kópshiligi |
eski túrkiy |
|||||||
hám túpkilikli qaraqalpaq tiliniń leksikalıq qatlamlarınan, |
al ayrımları basqa |
tillerden |
|||||||||
kelip kirgen sózlerden ibarat. Qaraqalpaq tilindegi túbir |
menshikli adam atları atlıq, |
||||||||||
kelbetlik, ráwish hám feyil sóz shaqaplarınan jasaladı. |
|
|
|
|
|
||||||
I. Atlıqlardan jasalǵan menshikli adam atları. Bunday adam atları abstrakt hám konkret atlıqlardan bolıp keledi.
I. abstrakt atlıqlardan jasalǵan adam atları nárestege hám onıń ishki hám sırtqı ortalıqlarǵa boǵlan tilek ármanlarǵa baylanıslı bolıp keledi:
a)haıl-qızlarǵa baylanıslı: Ajar, Dáme, lázzet, Miyras, Miyassar. Muhabbat, Saltanat,
Sáhár, Tárbiya, Úmit, Iǵbal h.t.b.
b)erlerge baylanıslı: Uzaq, Tuwel. Sadıq, Baqıy, Asqar, Artıq, Ańsat, Salamat, Rawaj, h.t.b.
v)Ortaq atlar: Esen, Aman, Rahat
4.Feyillerdiń jasalǵan jay menshikli adam atları.