Keńesbay Raxmanov - Edige
.pdf1-hayal: |
-Mine, bunıń gápi, jolatpaydı hesh, |
|
Tanıdım, balam da tanıydı meni, |
|
Edige tórege bar, dedi adamlar, |
|
Berer, dedi, tek sol ádil tórelik… |
2-hayal: |
-Qaraklarım, isenbeńler gápine, |
|
Bul ózimniń balam, ózim tuwǵanman! |
Edige (oylanıp ári-beri júredi): |
|
|
-Jeńgelerim, onda bılay etemiz, |
|
Uslańlar ekewiń eki qolınan! |
Demek, ekewińiz de tuwıpsız bunı…
(Hayallar balanıń biri oń qolınan, biri shep qolınan uslaydı. Edige qınabınan almas
qılıshın shıǵarıp, balanıń tas |
tóbesinen shappaqshıday túr bildiredi. 1-hayal |
|
shıńǵırıp jiberedi.) |
|
|
2-hayal: |
-Bolsın maǵan da joq, mınaǵan da! |
|
|
Shabıń, taqsır, hámirińe qayılman! |
|
|
Suwırılǵan almas shappasa hesh zat, |
|
|
Qaytıp qınabına sıymas degen bar… |
|
1-hayal (balanıń ústine boyın taslap): |
||
|
-Bul qanday tórelik, áy, qudayım-aw! |
|
|
Balamdı shapqansha kózimniń aldında, |
|
|
Meni shap! Ornına gúmdan bolayın! |
|
|
Balam aman qalsın! Meni shap, meni! |
|
Edige: |
-Tur ornıńnan, jeńge! |
|
|
(ózinshe) |
Biyshara ana! |
|
Sen tuwǵan ekenseń mınaw balanı. |
|
(1-hayalǵa) |
-Bala seniki eken, qutlı mubárek! |
|
|
Endi joytıp alma, saq bol, jeńgejan! |
|
|
(Balanı oǵan tapsıradı.) |
|
(2-hayalǵa) |
-Al, sen óz jolıńnan eglenbe, jeńge, |
|
11
|
Suqlanıwshı bolma ózge balaǵa, |
|
Kórinip tur seniń hareketińnen, |
|
«Tuwmaǵannıń túbi shiyki» qashan da! |
1-hayal: |
-Qáynim, noǵaylınıń jurtı aytqanday, |
|
Ádil tóre ekenseń, kózikpegeyseń, |
|
Alla nurı jawsın kókiregińe, |
|
Dawlet qusı qonǵay ziyrek basıńa! |
|
Seniń etken miyrim-shapáátińnen, |
|
Balamdı qaytadan tuwǵanday boldım! |
|
Táńirim jas berip erjetse balam, |
|
Alǵaysań, ádil tórem, atqosshılıqka! |
Edige: |
-Batır etip tarbiyala balańdı. |
|
Jollar shım-shıtırak, endi adaspasın! |
|
(Hayallar ketpekshi bolıp turadı) |
|
Qızıqsań bul jurtka, xanǵa bar desem, |
|
Dawın sheship ber dep maǵan keledi… |
|
(Sırttan jáne eki adam jaǵalasıp kirip keledi.) |
Ekewi birge: |
- Edige tórem! Edige tórem! |
Mergen: |
- Mına úyrekti men atpaqshı bolıp, |
|
gózelep tursam, |
|
Qusshı suńkarına aldırıp, |
|
Endi olja meniki, dep jaǵalasıwda, |
Kusshı: |
-Meniń suńkarım aldı úyrekti, |
Jılqıman: |
-Toqta, toqtań, sabır etiń bir maydan, |
|
Edige tóremiz házir dawıńızdı, |
|
Ádil tórelik penen sheship beredi… |
Edige: |
-Áy, mergen, seniń sózin qurısın, |
|
Neǵaybıl oǵıń ne, suńkar turǵanda, |
|
Qusshınıń úyregin qaytarıp beriń! |
Mergen: |
-Yaq, men qayıl emespen, tóreligińe, |
12
|
Meyli, sınap kóriń mergenligimdi. |
Edige: |
-Yaqshı, sınap kóremiz házir, |
|
Tóbesine mına balanıń, |
|
Nıshana qoyaman, oǵıń tiymese, |
|
Yaki zaqım etseń bunıń basına, |
|
Jazań ne boladı, zańǵar!? |
Mergen: |
-Jazam ólim bolsın, soǵan qayılman! |
(Jılqıman bir almanı alıp alısta turǵan balanıń tóbesine qoyıp keledi.)
Edige: - Qáne, at! Kóreyik mergenligińdi!
(Mergen nıshananı gózep atadı. Jılqıman almanı alıp kelip Edigege beredi, qusshı hayran qalıp tur.)
Edige: |
-Mergen, tásiyin saǵan, naǵız mergen ekenseń, |
|
Mine, olja seniki bolar, (úyrekti alıp beredi) |
Mergen: |
-Bul úyrekti, jora, saǵan, baylaǵanım bolsın, |
|
Men tek ónerimdi kórsetpekshi edim. |
|
(qaytarıp beredi) |
Jılqıman: |
-Raxmet saǵan. Márt ekenseń, mergenim. |
|
Bir úyrek ushın |
|
Ólimge bas baylaw-oyınshıq emes, |
Qusshı: |
-Qayılman, mergenligińe! |
|
(Edige úyrekti qolına alǵanında, onıń kózinen akqan jasın kórip) |
Edige: |
-Hey, jániwarım, xannıń ulı bolsam da, |
|
Men sendey jetimmen, sendey jalǵızban, |
|
Kókiregim sezer, meniń shın ákem, |
|
Xan emes, biraq xannan kem emes, |
|
Lekin, onı heshwaq kórgen emespen, |
|
Anam qandaylıǵın bilgen emespen, |
|
Zimistan áyledi balalıq dáwran, |
13
Jutqan hawam shańǵıt aralas boldı,
Balam dep bawrına tartpadı hesh kim…
Sol músápir kebim túsip tur ma seniń basıńa,
Adam bolsań at mingizip astıńa,
Jabar edim eki iynińe ton-sarpay,
Saǵan japqan meniń sarpayım bolsın, -
(dep úyrektiń óńirin úsh marte sıypaydı, úyrektiń óńiri hár túrli túske enip ketedi
Edige uyrekti óz erkine ushırıp jiberedi.)
Muńlı nama (№7)
2- kartina KÓRINIS
Kirisiwdegi kórinis. Sopbaslı Sıpıra-jıraw dástan-tolǵawın jırlawdı dawam etip atır.
Soppaslı Sıpıra-jıraw: Aradan kóp jıllar ótti. Áne, sol ádil tóreligi, erden erek erligi menen el awzına túsken Edige jigit aǵası jasınan óte kele,
Noǵaylıdaǵı aq mańǵıt ruwınıń eń aybatlı hám abıroylı aǵa biyine aylandı. Lekin, tuwısına pitken jılqımanlıǵınan da waz keshpey, mańǵıtlardan basqa qońırat, keneges, qıtay-qıpshaq, alash, noǵay tatar, toqsaba, jete, qańlı, qadqa bórikli, qara bórik, xıtay, estek-bashqurt, mánjiwli qáwimlerin de bir elatqa jıynap, sol óziniń jılqı baqqan Qara kóliniń átirapın mákan tutıp, biylerdiń biyi, jılqınıń piri bolıp dańq asırıp tura berdi.
Álqıssa, endigi sózdi esitiń Satemirden at minip,
San mıń láshker qol alıp,
Qollawında ámirdiń
14
Orısxandı oyranlap,
Sarpayına ton kiyip,
Aq Ordaǵa xan bolıp,
Maqsetine jetken soń,
Azlıq etip Aq Orda
Boz Ordaǵa* qol sozǵan,
Qalqa dárya tusında
Mamırlatıp Mamaydı,
Altın Orda taxtında
Duyım jurtqa dań bolǵan
Toqtamıstay xanlardan. Qay namaǵa tartayın, Xan qılıǵın aytayın, Aytsam sózdiń arqawın, Arıq maldı asırasań, Awzıń tolı may eter, Arıq adamdı asırasań, Awzıń tolı qan eter, Degen gápi xalqımnıń Íras shıqtı, ballarım, Iyt qutırsa, iyesin Qabar degen naqıl bar, Iyt Toqtamıs úlken xan Dashtan arı ketken soń, Edildegi keń paytaxt Sarayshıqqa ótken soń Altın taxqa otırıp, Muradına jetken soń, Satemirdey xanlardıń
* Боз Орда - Алтын Орда мәнисинде
15
Jaqsılıǵın umıttı,
Ótmishi túsip yadına,
«Kimbiz?» dep aqıl juwırttı, O-ho, o-ho, kim deyseń!? Babası ullı Shıńǵıs xan, Atası bolǵan Joshı xan, Onnan tuwǵan Sas buǵa, Sas buǵadan taralǵan
Erzan, Shımtay, Tayxoja Tayxoja ulı Toxtamıs… Shınjırma shınjır xan bolsa, Teń jarpısı dúnyanıń
Xanlıqqa táslim jan bolsa, Nege tekli Toxtamıs, Atasında xanlıq joq
Álle qanday ámirge Boladı eken qol bala?! Sol qanattıń ámiri Edige de teksiz qul… Qıtay-qıpshaq, qańlısı, Qońırattay dańqlısı, Kenegesiw-Mańǵıtı, Mańǵıt-barlas aralas,
Qoyları bolǵan qoralas… Dashlı sháhárli - bári de Bolıptı bir tuwısqan… Túbinde bul dashlılar Bir tuwmaǵan bizlerge Shiykiligin etedi…
Dep shaytanǵa jol berdi
16
Tariyxattı tusawlap, Shariyxatqa hál berdi… Qanlar tolıp kózine, Altın taxt ábden esirtti, Bórideyin dashlılar Kózine bále kórindi, Iyeler, deyip tórimdi, Edildi eki kóshirtti, Sarayshıq azlıq etkendey
Áyyem erte zamannan
Shaǵataydıń ulısı -
Xorezmniń qublası
Úrgenishke qol salıp, Shetlewden shawıp Buxardı, Satemir xan alısta
Qap tawınıń arjaǵı
Shıraz bette sawashta Júrgeninde qan keship, Samarqandqa kóz tikti…
Óz qanlasın ózine,
Óz barlasın ózine,
Óz mańǵıtın ózine, Qıtay-qıpshaq bárisin, Kenegesiw-qańlısın, Qońırattay janlısın
Shah Temirge qarsı qoyıp, Samarqandqa sawashqa, Júriń, deyip zorladı
Áne, sonda Edige At beline minedi,
17
- Toqtamıs xan, bul isiń - iytshilik! - Dep xan bárgasın túredi.
Sol qanattıń xalqı da
Qozǵalań tawıp sol máhál,
Edigedey erlerdiń
Izlerinen eredi,
Sonda barıp Toxtamıs
Edigeniń kimligin
Endi jetik biledi,
Qurtayın dese zańǵardı,
Sebep tappay júr edi,
Bul bir qayım keledi.
Endigi meniń jırlarım,
Sol haqqında, ballarım.
KÓRINIS
Toxtamıs xannıń sarayı. Xan taxtında, qaptalında xansha Qarashash ayım. Ekewi áyyemgi Qıpshaqlar (poloveсler, kumanlar, «Knyaz Igor»daǵı poloveсler - A.K) oyının tamashalap otır. Oyınnan qattı tásirlengen xan bir nárseden qorıqqanday, gúmansıraǵanday túr menen suwıq demin alıp qoyıp, oyların ortaqlasqısı kelgendey bolıp Xanshaǵa qaray júzin buradı.
Toqtamıs: - Oyın emes, bul dárya ǵoy shalqıǵan!...
Qarashash: - Ras, ras, otlı dárya
Temir suw bop balqıǵan…
Toqtamıs: - Kenegesiw-Mańǵıtlar ǵoy,
Desip júrsek Edigeniń elatı,
Qıpshaqlar da el boptı ǵoy
Eńselerin kóterip…
Úlken ruw qıtaylarda Mánjiwlisi zer qıyqımı teberik,
18
Bir jaǵında Qońırat tur,
Tuwdı bálent kóterip,
Alash, noǵay, bashqurt, qańlı,
Ekki zıyat toqsan bawlı,
Xan Ózbektiń ulısı ketipti-aw
Noǵaylı bop atalıp…
Tatarlar da qatarda eken,
Biz de júrmiz ortasında matalıp…
Qarashash: - Bul ayaqtıń dúbiri emes,
Úlken jiger, úlken qáhár, Tekli tulpar at tuyaǵı
Márre ushın talpınǵan…
Toqtamıs: - Asawlıǵın aytpaysań ba,
Biyik kókke shapshıǵan!?
Qarashash: - Asawlardı tusawlaydı,
Bilmeyseń be, xan iyem,
Jaqsı emes pe óz tayıńnıń ozǵanı,
Xanlıǵında ózgelerdiń ozǵanlıgın kim súygen?!
Usı waqıtları daladan dad-dad degen dawıslar esitiledi. Xan oyındı toqtatadı. (Kenjembay jıraw, Qosnazar diyuan iyilip sálem berip kiredi.)
Kenjembay: |
-Taqsır, arzım bar. |
Qosnazar: |
-Taqsır, arzımız bar. |
Toxtamıs: |
-Arzıń bolsa, ayt! Bir arızǵa bir awız! |
Kenjembay: |
-Xan iyem! Aytajaq arzımız biziń, |
|
Anaw, jılqı baqqan jalshıń tuwralı, |
|
Biylerdiń atınan bizdi jiberdi, |
19
|
Hámmemiz oylastıq, bizlerge tapsırdı, |
|
Olardıń atınan aytpaǵa keldik. |
Toxtamıs: |
-Ne bop qaldı ózi, Kenjembay túngey? |
|
Aytsesh toq eterin, qıpsalay bermey. |
|
Ne gúna isledi jılqıshı Edige, |
|
Ya ketip qaldı ma jılqımdı aydap? |
Kenjembay: |
-Ketkeni abzal edi jılqıńdı aydap, |
|
Soramıńnan ketse, sol mıń-mıń jılqıń da, |
|
Bolar edi bastan-kózden sadaqa, |
|
Lekin, ol ketken joq, ketpeydi Edige. |
|
Xanlıǵıńa tisin batırıp keler, |
|
Ańlaysız ba, xanım, seniń aldıńa |
|
Arız-shaǵım aytqan kópten darımas. |
Toxtamıs: |
-Mınaw aytqanıńda jan bar, Kenjembay, |
|
Ya meniń jurtımda daw-jánjel joq pa? |
Qosnazar: |
-Daw-jánjelsiz el bola ma, xan iyem? |
|
Urıs-qaǵıs shıǵar oshaq basınan, |
|
Házir hámme qarashanıń arızın, |
|
Edige sheshpekte, tórelik sonda. |
Kenjembay: |
-Ózi dúzde jılqı baǵıp júrse de, |
|
Elińdi Edige biylep atırǵan, |
|
Toxtamıs xan degen atıń bolmasa, |
|
Biylik te, tóslik te Edige jaqta. |
|
Edigege awdı xalqıńnıń ıqbalı, |
|
Endi sen tárepke adam jolamay, |
|
Esigine shóp kógerer, xan iyem! |
Toxtamıs: |
-Ne deydi, ne deydi? |
Kenjembay: |
- Gáplerim ras! |
|
Onnan tapqannan soń ádillik, teńlik, |
|
Xalqıń sennen jiyrenbekte, xan iyem, |
20