Ilimiy izertlew jumısları tiykarları
.pdfbolǵan hám kerekli tájiriybege iye bolǵan kánigeler tárepinen qollanılıp atır.
Ilimiy jumıslardıń barlıq túrleri tiykarınan: reproduktivlik (reproduktivnıe)
– tayarlanıw, informativlik (informativnıe) (xabarlandırıw) hám original (originalnıe) – (izertlewlik) bolıp eki úlken kategoriyalarǵa bólinedi.
Reproduktivlik shıǵarmalar tiykarınan tayarlanıw (konspekt jazıw, vıpiska, referat jızıw) hám xabarlandırıw, yaǵnıy informativlik (referat, annotaсiya, tezisler) jumıslar.
Konspekt
Konspekt degenimiz ne? Konspekt – bul studentler arasında eń kóp tarqalǵan hám kóp qollanılatuǵın, ilimiy jumıstıń bir túri bolıp tabılıp, onda lekсiyalar, maqalalar, kitaplardıń qısqasha bayan etilgen hám qısqasha jazılǵan formasına aytıladı. Konspekt tárepinen sheshiletuǵın másele tiykarınan jańa maǵlıwmatlar, faktlerdi sol qoyılǵan máselelerdin ishinen shıǵarıp alıw (izvlechenie), olar tiykarında aldıńǵı bar bilimler menen baylanısın kórsetiw hám de eń tiykarǵı, eń bahalı informaсiyalardıń qısqartılıwı menen bayoanıslı. Konspekt óziniń kólemi boyınsha qısqa yaki mazmunı jaǵınan tolı qıraq bolıwı kerek hám ol óz gezeginde berilgen tekstin kóleminiń 1/3 bólegin qurayw kerek.
Konspekt tiykarınan konspekt-plan, konspekt-sxema, tekstualllı konspekt, vıpiska bolıp bólinedi.
Konspekt-plan dep, avtor tárepinen tek ǵana oǵan kerekli dep qabıl alınǵan ulıwma logikalıq pikir, argument hám faktlerge dıqqat awdarmaǵan halda tiykarǵı hám qosımsha sorawlardı bólip alıwınıń nátiyjesinde bayan etiliwdiń izbe-izligi.
11
Konspekt-sxemanı jazǵan waqıtta tiykarǵı dıqqat sistemalıq bloklarǵa hám odardıń óz-ara ǵárezliligine awdarıwı kerek. Mısalı, konspekt-sxema arqalı mámlekettiń basqarıw sisteması kórsetiliwi múmkin.
Tekstuallı konspekt oqılǵan yamasa esitilgen maǵlıwmatlardıń (dannıe) izbeiz jazılıwına baǵdarlanǵan. Bul jerde bayan etiliwdiń basqa formaǵa aylanıwı
(pereformulirovanie), kerekli maǵlıwmatlardı jazǵanda jumıstı jeńillestiriwshi belgili znaklar, qısqartıwlardan qollanıw. Bular bolsa, óz gezeginde, tiykarınan lekсiya tekstleriniń, bayanatlardıń hám shıǵıp sóylelewlerdiń jazıwına, zapis etiwine járdem beredi.
Vıpiska – belgili qanday da bir dokumentten alınǵan tekstiń fragmentin yaki (bólegin) quraydı. Bul ilimiy jumıstıń túri сitata formasında yaki maǵlıwmattıń avtor tárepinen berilgeniniń mazmunınıń tańlanǵan bayan etilgenligi (bayanı) bolıp esaplanadı.
Referat jumısı
Óziniń baǵdarı hám mazmunı boyınsha konspektke jumıs barısında kompyuterde terilgen variantı – referat jaqınıraq bolıp esaplanadı. M.V.Lomonosov jazǵınınday, referattıń maqseti sodan turadı, yaǵnıy
«… shıǵarmada jańa hám bar bolǵandı (maǵlıwmatlardı) uslap alıwdı biliw». Eger de konspekt tek ǵana maǵlıwmattıń mánisi boyınsha adekvat bayan etiliwine baǵdarlanǵan yaki qaratılǵan bolsa, referattıń aldında keń hám qıyın wazıypalar turadı. Sol wazıypalar onıń (referattıń) tórt túrin belgilep beredi: referat-konspekt, referat-rezyume, referatobzor, referat-bayan. Referattıń birinshi eki túri
tayarlıq jumıslarǵa jatadı.
12
Referat degenimiz ne? Referat (latın tilinen adınǵan bolıp, referat – bayan, refero – bayanlap atırman) degen mánisti ańlatadı. Referatlar kánigelik pánler hám jámiyetlik pánler boyınsha jazıladı. Bul ilimiy jumıstıń túri sıpatında seminar sabaqlarına tayarlanǵanda jazıladı, onnan tısqarı basqa da ilimiy jumıslarǵa tayarlıq kórgen waqtında jazıladı.
Qoyılǵan maqset hám mazmunınan kelip shıqqan halda referatlar tómendegi tiplerge bóliwge boladı:
1. Informaсiyalıq referatlar (informaсionnıe referatı). Bul jerde avtor qısqa formada bir yaki bir neshe ilimiy jumıstıń mazmunın bayan etedi.
Informaсiyalıq referatlar kóbinese referativ (referativnıe) jurnallarda basılıp shıǵıladı. Referativ jurnallar – bul arnawlı spravochno-bibiliografiyalıq basılıp shıǵılıwlar bolıp tabıladı. Olarda ilimiy jumıstıń bibliografiyalıq berilgenlerde basqa, olardıń (ilimiy jumıslardıń) qısqasha mazmunı bayan etiledi.
2. Bahalaw referatı. (Oсenochnıe referatı). «Bahalaw tipindegi referatlar bir neshe ilimiy derekler tiykarında belgili problema boyınsha pútin, tamamlanǵan, ilimde berilgen problema boyınsha hár qıylı aspektler bayan etilgen (eger olar bar bolsa), hár túrli jumıslarda kórsetilgen ilimiy konсepсiyalarǵa kritikalıq analiz beriledi, referat avtorınıń poziсiyası belgilenedi»1
Referat yaki kurs jumısın jazbastan aldın reje dúzideli, ádette reje berilgen problema boyınsha ilimiy ádebiyatlardı úyrenip shıǵıw waqtında islenip shıǵıladı
(vırabatıvaetsya).
3. Avtoreferatlar. Avtoreferatta kandidatlıq yaki doktorlıq dissertaсiyanıń tiykarǵı polojeniesi, olardıń argumentaсiyaları menen, pikir, usınısları hám juwmaqlawları menen qısqasha bayan etiledi. Baslı
1 A.A.Gutieva, E.S.Samarina. Pro seminar po russkomu yazıku. Ordjonikidze, 1980. S.13.
13
beti (zaglavie) hám mazmunı boyınsha avtoreferat dissertaсiyaǵa tolıq sáykes keliwi tiyis. Onnan tısqarı, atoreferatta jaqlaw waqtı hám kúni, jaqlaw ornı, dissertanttıń (dissertaсiyanı jaqlawshı adam), ilimiy basshınıń hám opponentlerdiń
(reсenzenlterdiń) familiyası, atı, ákesiniń atı kórsetilgen boladı.
Endi bizler joqarıda kórsetilgen referattıń tórt túrin analizlewge ótemiz.
Referat-konspekt tiykarınan, ásirese, oqırmanlardıń qızıǵıwshılıǵın tartqan faktografiyalıq maǵlıwmatlardı alıwǵa mólsherlengen bolıp tabıladı. Máselen, ashıq reńdegi mısallar, sanlıq berilgenler (сifrovıe dannıe), h.t.b. qızıqlı illyustrativlik materiallar bolıp tabıladı. Referat-konspekttiń dúziwi tiykarınan faktlerdi jaqsılap tańlap alıw hám mánisiniń ekonom túrde jetkerip beriwin talap etedi. Jumıstıń mazmunın bayan etken waqıtta, birinshi teksttiń (pervichnıy tekst) strukturasın qollanıw itimallılıǵı bar. Bul jerde sizler sanalı túrde avtordıń logikasınıń izinen júrip, ózlerińizdiń pikirińizdi hám bahalarıńızdı barabar avtordıń logikası menen birgelikte júrgizip barasız. Bul – maǵlıwmattı jetkerip beriwdiń eń ápiwayı túri bolıp tabıladı. Onnan soń eń qıyın qatnas (podxod) tiykarǵı qaralıp atırǵan problemalar hám sorawlardıń ayırıp alıwında hám avtor tárepinen olardıń sáwleleniwi hám intepretaсiyası bolıp tabıladı. Jumıs haqqında óziniń baqlawların hám jumısqa ulıwma pikirdi referat-konspekttiń sońında beriwige boladı.
Referat-rezyumede kóbirek dıqqat oqılǵannıń polojenielerine qaratıladı. Bul jerde dálilleniliw sorawına hám keltirilgen juwmaqpikirlerdiń (vıvodı) anıqlılıǵı hám isenimliligi (ubeditelnost), keltirilgen argumentaсiyanıń, tek ǵana faktler hám mısallarǵa emes, sebebi qosımsha maǵlıwmattı shetke qoyıp, tiykarǵı maǵlıwmattıń konсentraсiyalanıwına alıp keletuǵın sorawlarǵa dıqqat awdarıwı kerek.
14
Referat-rezyumede kerekli berilgenlerdi (svedeniya) alıw usıllarına toqtap ótse de boladı. Bunnan tısqarı dereklerge silteme berip, olardı kórsetip, olardıń haqıyqatlılıǵın analizlewge de boladı.
Joqarıda atap kórsetilgen referattıń hár qıylı túrleri tiykarınan bir islep shıǵarılıp atırǵan ilimiy jumıstıń baǵdarlanǵanlıǵın kórsetedi. Sońlıqtan materialdıń beriliw usılı rawajlanıwda emes, al statikada alıp barıladı hám onda (konstatiruyushie) ulıwmalastırıw hám sanap ótiwler (perechislenie) ústem boladı. Biraq konspektke salıstırǵanda bularda tiykarınan adamnıń óziniń jeke pikirlerin hám kóz qarasın, aspektin kórsetiw oazım, qanday da avtordıń birinshi teksttegi (pervichnıy tekst) poziсiyasın maqullaw yamasa biykarlaw, alınǵan maǵlıwmattıń haqıyqatlılıqqa say keliw hám qatnasın belgilew (anıqlaw), al kerek bolsa – sol maǵlıwmatlardıń tekseriw hám biykarlaw tuwrılıǵın jetkiliklikli dep esaplaw.
Referat-obzor hám referat-doklad qıyınıraq xabarlandırıw jumıslarına jatadı, olardıń tiykarında bir neshe birinshi tekstlerdiń salıstırılıwı (mısalı, eki pervichnıy tekstti alıp qarawǵa boladı) hám olarǵa shamalap analiz beriledi. Referat-obzor, tiykarınan konkretlikke iye hám bir ilimiy sorawǵa (problemaǵa) arnalǵan boladı. Biraq onı jazǵan waqıtta hár qıylı avtorlardıń konkret sorawlar (problemalar) boyınsha kóz qarasların salıstırıw kerek boladı, pozxodtıń uqsaslıǵın kórsetip, ayırmashıoıǵın da kórsetip, tiykarınan diskussiyalıq aspektlerin tańlap alıwǵa boladı.
Referat-doklad studentlerdiń ortalıǵında doklad yamasa bayanat sózi menen de qollanıladı. Onı jazǵan waqıtta bir neshe inforamсiyalıq derekler menen jumıs alıp barılıwı kerek. Tańlanǵan tema alınǵan hám toplanǵan maǵlıwmatlar jıynaǵına aylanıp ketpesten aldın, referattıń avtorı óziniń kóz qaraslıq poziсiyasın belgilep alıwı tiyis. Argumentlestirilgen dep tabılǵan bir speсialisttiń kóz qarasın qabıl
15
etip, referattıń avtorı sol óziniń sheshiminiń sebebin dálillep, jetkilikli túrde kórsetip beriwi kerek.
Referat jumısında tiykarınan sonnı aytıwımız múmkin, tek ǵana informaсiyanıń (maǵlıwmat) belgili bir dárejede onıń mazmınlı hám til táreplerin qayta islep shıǵılıw ǵana bolıp tabılmay, onıń (informaсiyanıń) tańlap alınıwı, pikirge keltiriliwi hám bahalanıw ámelge asadı.
Annotaсiya
Kerekli ádebiyatlardı izlegende annotaсiya járdem beredi. Ol tiykarınan kitaptıń mazmunı hám qay jerle kerekli ekenligi haqqında maǵlıwmat beredi.
Annotaсiyada qaralıp atırǵan máseleler, adresnost, yaǵnıy kimlerge anıw yaki mınaw shıǵarma kóbirek kereklirek bolıp tabıladı máselelri itibarǵa alınadı.
Tiykarınan, annotaсiya háp bir kitapta hám basqada oqıw qollanbalarda, oqıwmetodikalıq qollanbalarda, qollanbalarda, ádebiy shıǵarmalarda boladı hám titul betinen keyin jaylasqan boladı.
Tezis
Ilimiy jumıstıń bir túri bolıp tezisler esaplanadı. Bular reproduktiv hám original shıǵarmalar kategoriyalarına kiredi. Olardıń tiykarǵı qollanılıw deregi qanday-da ideyanıń, pikirdiń, lekсiyanıń, bayananttıń, ilimiy shıǵarmanıń tiykarǵı pikiriniń qısqasha bayan etiliwi bolıp tabıladı. Informaсiyalardı alǵan waqıtta tiykarınan tıńlanıp atırǵan yamasa oqılıp atırǵan materiallardıń izbe-izligin hám bayannıń dálilleniwshiligin teksere biliw hám (zafiksirovat) fiksaсiya qılıp alınıwı bolıp tabıladı. Soǵan uqsas operaсiya izertlewshiniń óziniń ilimiy jumısı menen alıp barılsa da boladı, qay waqıtta
16
usınday operaсiyanı islewge boladı degen sorawǵa juwap bere otırıp, sonnı aytıp ótsek te boladı. Máselen, izertlewshi óziniń ilimiy jumısın bayan etip atır, biraq ayırım jaǵdaylarǵa kóre jumısında berilgen maǵlıwmatlardı tolıq tıńlawshıǵa jetkerip beriw waqıtı kem bolǵan jaǵdaylarda, yamasa sol ilimiy jumıstı baspadan shıǵarıw waqtında kóp emes, yaǵnıy sheklengen betler ajıratılǵan waqıtlarında ilimiy jumıstı tezis formasına keltiriwge boladı. Kóbinese bizlerge málim, tezis formasında ilimiy jumıslardıń bayan etiliwi qanday da bir ilimiy konferenсiya qatnasıwshıları tárepinen kóbirek qolanıladı hám ámelge asırıladı hám olardıń jumısı baspadan shıǵadı. Onı bizler ayqın túrde ózlerimizdiń, yaǵnıy ilimiyizertlewler alıp barıp atırǵan professor-oqıtıwshılarımızdıń mısalınan kóriwge boladı.
Ilimiy jumıslardıń reproduktiv kategoriyalarınıń qaralıwına juwmaq jasay otırıp, olardıń ózine tán ózgeshe, ayrıqshalıq hám bir birinen ayırmashılıq táreplerine tiykarǵı itibardı, dıqqattı qaratayıq. Olar inforamtivlik dárejesi tárepinen tolıq, kóp hám bay bolıwı kerek, materialdıń bayan etiliwiniń, onı jetekerip beriw obektivliligi menen barabar bolıwı tiyis. Birinshi teksttiń
(pervichnıy tekst) burmalap kórsetiw (iskajenie) orınlı emes. Obrabotka qılınıp atırǵan informaсiyanıń barlıq polojenieleri hám nyuanslardıń fiksaсiya qılınıwı shártli (obyazatelnı) bolıp tabıladı. Sol informaсiyanı bahalawda shártli bolıp onıń korrektliligi (korrektnost) esaplanadı. Sol nárseni eske saqlań! Sebebi sizler basqa adamnıń miynetiniń nátiyjesi menen baylanıslı bolasız hám oǵan ıqtıyatlı,
álpeshlewshilik penen qatnas jasaǵanıńız maqulıraq bolıp tabıladı hám bahalıq, yaǵnıy aksiologiyalıq jaqtan hám, etikalıq normaları ja ǵınan hám tuwra keledi.
17
Ilimiy maqala
Ilimiy maqala ilimiy izertlew jumıslarınıń bir túri bolıp, ol bir yamasa bir qansha aktual máselelerge arnalǵan boladı. Maqalanıń kólemi ilimiy miynetler (maqalalar) toplamında baspadan shıǵarıw ushın 8–10 bet aralıǵında, al ilimiy jurnallarda – 4-6 bet kóleminde boladı. Ilimiy maqala óziniń baslaması hám juwmaǵına iye boladı. Eń dáslep maqalanı oqıp yamasa oqıwtıǵın adamdı maqalada alıp qaralıp atırǵan ilimiy problema menen tanıstıradı, keyinshelli, sol berilgen problemaǵa ilimiy analiz beriledi hám maqalanıń sońında juwmaq shıǵarıladı hám usınıslar beriledi.
Kóbinese ilimiy maqalanı endi jazıp atırǵan studentler hám ilimiy xızmetkerler, izleniwshiler belgili bir bólek alınǵan tema boyınsha ilimiy maqalanı jazıp baslaydı. Maqalalar mazmunı hám maqsetine qaray hár túrli boladı. Maqalada, kurs jumısı hám pitkeriw kánigelik jumısı sıyaqlı сitata berilgen dereklerge silteme (ssılka) beriledi.
Ilimiy jumıs, basqa ilimiy jumıslar sıyaqlı bezeliwinde ózine tán ózgeshelikke hám speсifikasına iye boladı.
Pikir. Sın
Studentler basqa ilimiy jumıslarǵa pikir hám sın jazıp úyreniú shárt. Olarǵa tiykarınan oqıw proсessinde pikir hám sın bildiriwi ushın basqa studentlerdiń ilimiy jumısları beriledi. Ayırım qıtları olarǵa ilimiy maqala, monografiyalar, qollanbalar hám t.b. ilimiy jumıslarǵa pikir, sın bildiriwi tapsırıladı.
Reсenziya sózi latın sózinen kelip recensio – qaralıw, qaralıp shıǵıw degen mánisti ańlatadı. Jaqsı pikir, sın bildiriw – bul judá ayrıqsha juwapkershilikli jumıs bolıp esaplanadı. Pikir yaki sın bildiriw
18
ushın, eń aldı menen, pikir, sın bildiriilip atırǵan ilimiy jumıstı jaqsılap úyrenip shıǵıw kerek, izertlenip atırǵan ilimiy jumıstıń problemasın kórip, sonnan keyin pikir, sın bildiriwshiler tárpeinen jazıladı. Pikir, sın bildiriw – jaqsı sheberlikti hám mamanlıqtı talap etedi. Kólemi boyınsha sın, pikirller hár túrli boladı.
Reсenziyalanıp atırǵan ilimiy izertlew jumısınıń maqseti hám kólemi 1- 10 hám onnan da kóp betten ibarat bolıwı múmkin. Mısalı, maqala, kurs jumısı h.t.b. jumıslarǵa reсenziya 1 bet kóleminde jızılatuǵın bolsa, al dissertaсiya jumıslarına hám basqa da ashılıwlarǵa 10 betten aslam kólemde reсenziya jazıladı.
Kurs jumısı
Kurs jumısı – bul studenttiń óz betinshe jumısı esaplanıp, qandayda bir
ótilgen materiallardıń belgili bir temaǵa arnalǵan bolıp, óz ishinde ilimiy izertlewdiń elementlerin qamtıp alıǵan jumısqa aytamız.
Kompoziсiyası tárepinen kurs jumısı, basqa da ilimiy izertlew jumısları sıyaqlı kirisiw bóliminen, tiykarǵı (izertlew) bóliminen, juwmaqlawshı bólimnen hám paydalanılǵan ádebiyatlar dereklerinen quraladı.
Ayırım kurs jumıslarınıń strukturası izertlew materiallarına baylanıslı qosımshalardı, sózliklerdi (glossariy), tabliсalar, sxemelar, diagrammalar, eksperiment nátiyjeleri, statistikalıq maǵlıwmatlardı, grafikalıq súwretlerdi, illyustrativ materiallardı h.t.b. óz ishine qamtıp alıwı da múmkin.
Kurs jumısında alıp qaralıp atırǵan ilimiy problema boyınsha teoriyalıq jaqtan analiz qılınadı, faktke tiykarlanǵan (fakticheskiy) materiallar sistemalastırıladı. Kurs jumısın islewde student bibiliografiyalıq jumısların úyreniw kónikpelerine de iye boladı.
19
Teoriyalıq bilimlerin ámeliyatta qanday da belgili bir konkret materiallardı analilegende tolıq nátiyjeli qollanıwın úyrened hám meńgeredi.
Kurs jumısınıń maqseti – studentlerdi óz betinshe baqlaw júrgiziwine, analiz qılıwına, barlıq bar materiallardıń ishinen kereklisin saylap alıwına, teoriyalıq jaqtan materiallardı ulıwmalstırıwına, ilimiy ádebiyatlar hám dereklerden paydalanıw usılına baǵlardaydı hám úyretedi. Onnan tısqarı kurs jumısları studenttiń sólziginiń bayıwına hám jazba gramotlılıǵına (gramotnost) úlken áhmiyetke iye bolıp tabıladı.
Pitkeriw kánigelik jumısınan kurs jumısı óziniń kólemi hám materiallardıń az qamtıp alıwı menen ajıralıp turadı.
Pitkeriw qánigelik jumısı
Pitkeriw kánigelik jumısı (shıǵarma) kurs jumısları hám referat jumıslarınan kólemi, forma hám mazmunı boyınsha da, izertlewdiń tereńligi hám izertlew masshtabınan ajıralıp turadı.
Ayırım waqıtları jaqsı hám sapalı pitkeriw kánigelik jumısı MAK komissiya aǵzaları tárepinen teoriya hám ámeliyatda keńnen qollanılıwı hám engiziliwine usınıs etiledi.
Pitkeriw kánigelik jumısınıń kólemi teoriyalıq hám faktlik materiallar kóleminen kelip shıqqan halda ortasha 50-60 betler átirapında boladı.
Ayırım waqıtları pitkeriw kánigelik jumısı 100 hám onnan da kóbirek betlerge shamalasadı. Biraq hámmege málim, kóp kólemge iye bolǵanı menen, ol mazmunınıń tereńliginiń garantiyası bola almaydı.
Kurs jumısı sıyaqlı, pitkeriw kánigelik jumısı reje boyınsha jazıladı, jumıstıń mazmunı jazılatuǵın oglavleniesine iye boladı.
20