Ibrayım Yusupov - Ómir saǵan ashıqpan

501

Qanday qara xabar tıńlap turman men. Bul bir úlken sawash dáwiri eken, Endi tereńirek pámlemektemen.

Á b d i r a m a n

Eń úlken drama bilseń bul sonday, Tariyx saxnasında máńgi qalǵanday, Ómir ózi jazǵan bul dramanıń Súyikli geroyısań sendaǵı, janım, Sen atqarǵan rol - erliktiń jolı, Shadlıq, kıyınlıq hám gúreske tolı, Raxmet, Arıwxan, sen usı jolda,

Óz qatarlarıńnan keleseń alda.

A r ı w x a n

Shaqırǵan ekenseń-dá bir maqtaw ushın

Á b d i r a m a n

Shınında da, joq edi senlik jumısım, Bilmeymen ne ushın shaqırtqanımdı ...

Meniń asaw attay júrek-janımdı

Qanday bir kúshli qol uslap jılawdan, Mudam buradı da turadı saǵan.

A r ı w x a n

At - zeyinli haywan, tanır óz jolın,

Kúshlep burǵan menen jılawın onıń, Meyili soqpasa ne paydası bar?

Bári-bir aylanıp qazıǵın tabar ...

Á b d i r a m a n

502

Awa, júrek hámiri óz jolın tabar, Onıń buyrıǵıńan kúshlirek ne bar? Buyırar ol maǵan ...

A r ı w x a n

Súy, dep, basqanı ...

Qanday shım-shıtırıq adamnıń janı. Sırtlay qarap kórseń, bir ańsat jumbaq,

Oylasań, - sheshiwi barar qıyınlap.

Júrek hámiri emes, bilseń shınında, Seni sezim aydap ákelgen bunda. Meni de sol sózim jetelep-kelgen.

Óytpese, ne ushın Jumagúldi sen

Umıtıp, bul jerde tursań biz benen? Ne jazıǵı boldı onıń bizlerge? Esikten kire salıp, talasıp tórge,

Oǵan «shıq» demeklik qanday haqım bar?

Áne, «haqıń joq» dep juldızlar ımlar. Terekler bas shayqap «haqıń joq» deser, Samal «hakıń joq» dep gúwildep eser. Demek, bir ǵana jol ...

Á b d i r a m a n

Sabır et, sulıw.

Oyım joq birewge qıyanet qılıw, Múmkin, kóp iyrimli ıshqı aǵısı Eskekshisi ázzi qayıqtay qısıp, Bizdi burǵan shıǵar ekinshi jolǵa, - Aǵıstı ayıplap bolar ma sonda? Seniń muhabbetiń - sol kúshli aǵıs

Meni aydap keldi óz erkimnen tıs ...

Arıwxan, qımbatlım, isen sózime, Shóp salıp bola ma yardıń kózine, Ol meni súyedi, men onı súydim.

503

«Súyseń ıshqı otında kúy» dedi, kúydim, Biraq, ıktıyarıń qalay túsinseń,

Máńgi júregimde saqlanasań sen.

Men - kózsiz gúbelek, sen - jarıq shamsań, Sen meniń qol jetpes Julettamsań.

Biz máńgi dos bolıp qalamız endi, Ákel, ármanlı dos, aq bilegińdi. Qalıs qollarıńnan súyeyin, janım, Aldıńda basımdı iyeyin, janım ...

2

O sen, shın muhabbet - júrek hámiri,

Dárya qusap tassań kúshińe kirip, Bir qıyqım shóp yańlı aynaldırıp sen, Íǵızıp áketeseń adamdı birden. Sonday júrekler bar dúnyada, biraq,

Kúshi aǵıstan da kóp zıyatıraq. Olar súyeǵoysa, húkimi hóktem, Olar kúyeǵoysa, shıdamı bekkem,

Óz qanasın kernep tasqan gezinde,

Mıqlı aqıl menen tejep sózimdi, Onı qayta quyar óz arnasına ...

Arıwxan juwırdı baǵ arasında. Mine, ayaq sesti adastı onnan. Biraq, jalǵız dawıs tentirep mudam, Onı izler edi biymaza túnde, Lekin, juwap qatpas-súyiklim endi. Tek únsiz qashadı órtengen júrek,

(Bundayda ózińdi berik tutpaq kerek).

Jáne ayaq dawısı shıqtı arqadan, Endi úndemewge jetpedi shıdam ...

A r ı w x a n

504

Pitti, pitti endi bul komediya, Ábeke, qal endi, qal, meni aya.

A y m a n

Ol kaldı, Biraq men ...

A r ı w x a n (qorqıp ketedi)

Senbiseń, Ayman?

Jamǵırǵa tutıldım, qashıp tamshıdan ...

A y m a n

Terek tasasında qıynap janımdı, Nege jasırayın anlıǵanımdı. Bárin esittim xám kórdim sıǵalap,

Men ushın jańalıq emes bul, Biraq ...

A r ı w x a n

Bul - dım uyatsızlıq, jigitim, bilseń!

A y m a n

Bilemen, sen sonday tákabbir gúlseń, Qayda búlbil bolsa, saǵan intizar, Biraq, meniń doslıq bir keńesim bar:

Esittiń be, ele izlep júr seni ...

A r ı w x a n

Ayman, toqtat endi bos áńgimeni!

A y m a n

506

Iyne shanshar orın joq edi bunda,

Turdı sıymaǵanlar klub awzında, Qızıl sátiyin japqan stolda kózler, Jańlar túrli dawıs, túrlishe sózler.

Qansha tıǵılsa da, adamlar qoyday – Qaǵısıp, sıyıstı tar bolsa da jay.

Jurt siltidey tınıp qulaq túredi.

Tek te sheshen dawısı húkim súredi. Sóyler Ábdiraman dáryaday tasıp, Awzınan sóz emes, misli dúr shashıp: «Búgin qaraqalpaq teatrınıń,

Biz toylap otırmız ashılıw kúnin. Burın árman etsek, búgin kórdi kóz, Teatr! Bul qanday qúdiretli sóz! Bul sóz ele biziń turmısımızǵa Sińisip, qan menen qarısar, sonda, - Sonda saltanatlı gúlgin saraydıń, Gózzal xalıq óneri tiklegen jaydıń Bekkem tırnaǵına qarap oylanıp, Bahalaǵısh xalqım jazbastan tanıp, Miyrimli qol menen sıypap tırnaqtı, Eske alar biz ótken awır soqpaqtı ...

«Tań nurı» - jańa ómir jarshısı boldı, Kópke járdemlesti kóriwge joldı ...

Bul nur túpkirlerge shashıp sáwlesin. Quwatlap xalıqtıń ádil gúresin, Insandı úyretip iygilik oyǵa,

Jańa ómir kórkin sińdirer boyǵa ...» «Ábekeń saw bolsın, ur shapalaqtı», «Al, mınaw kim eken jasıl qalpaqlı?» «Jazıwshı Begimov sóyleydi" dey me?» «Sóz texnikumnıń muǵallimine» ...

Áne, prezidiumnan turdı Arıwxan. «Saxnamızdıń gúli jasasın aman»

507

Degen xoshemetler astında kúlip,

Xalıqtıń ortasında turdı ol kelip ...

A r ı w x a n

Kúni keshe qızlar gúńlikte jasap, Misli Ómirzaya juddızǵa usap, Janbay atırıp-aq sóniwshi edik, Tisti-tiske qoyıp kóniwshi edik. Nan ornına jedik qayǵı almasın, Suw ornına ishtik kózimizdiń jasın, Oshaq bası biziń Watanımız boldı, Suwdıń soqpaǵınan basqa hesh joldı

Bizler hesh waqıtta bile alǵan joqpız, Erkinshe sıńǵırlap kúle alǵan joqpız. Endi eski ómirdiń juldızı battı.

Endi ıǵbal tańı biz ushın attı. Endi xızmetinde máńgi turıwǵa,

Men tájim etemen, xalqım, aldında ...

Sonnan arjaǵında ne islegenin Eske túsire almas súyiklim meniń. Tek onıń esinde: tájim etkeni.

Bir qúdiretli tasqın gúrlep ketkeni;

Xalıqtıń qaq ayrılıp jol bergenleri;

Aymanǵa bir ımlap «júr» degen jeri

Hám kúlip, entigip, qaramay jurtqa, Ayman menen birge shıqqanı sırtqa.

2

Saxnada kóringen minsiz sulıwday, Kókte júzip barar shala tolǵan ay, Jipek oramalı jelbirep sáwir, Bilmedim, shóplerge ne sıbırlap júr,

Gúwlep gá elpildep, tınbay jeledi,

508

Átiraptan báhár iyisi keledi. Keledi Arıwxan, kózde quwanısh, Qaytqan ǵazlar dawısı esitiler alıs.

«Hey, qubladan kelgen sonalı ǵazlar,

Aytıń, shın ba usı mendegi ıǵbal?» «Íǵbalıń bar» desip ǵazlar ǵańqıldar.

A r ı w x a n

Ayman, aytshı, shın ba meniń ıǵbalım?

A y m a n

Sen ózin ıǵbalsań, túsinseń, janım.

A r ı w x a n

Anaw ayǵa qara, qanday takabbir,

Júzinde sáwlesi etedi dir-dir ...

A y m a n

Qáne? Kórmey turman sennen basqa ay ..

A r ı w x a n

Shayırlıǵıń tutıp turıptı-aw, pay-pay.

Qáne, bas ayaqtı, jeteyik tezirek, Bilsem, ákem tegin kelmewi kerek,

Sagınıp keldimeken qızın ırastan? Yamasa ... joq, birge ketpespen haslan.

Áne, ol ózi de kiyatır bunda, Bayǵus kúte-kúte sharshaǵandı da.

Aǵa, berman burıl. Kúttiń be uzaq?

Házir jıynalıstan shıqqanım sorap ...

509

Á k e s i

Men isenbey turman, qızım, kózime, Sen sol Arıwxannıń ıras ózi me,

Ya árwaǵımısań? Ba ... ba ... bawırım ...

Seni «óldi» desip otır awılıń, Má, mına gazetti oqıp kór óziń,

Túsindir hám onıń mına bir sózin.

A y m a n

(ay jaqtısına tutıp oqıydı)

«... Sonda akter ózin umıtıwı kerek, Soqsın gewdesinde basqa bir júrek,

Arıwxan oynarda qızdıń ólimin, Hátte almaǵanday ishine demin, Shıntlap ólip qaldı» ...

A r ı w x a n

Ha-ha-ha, qızıq.

Kim okıp berse de aytqan ǵoy buzıp,

Sóytpese kelmes ediń. Júr kettik, aǵa,

«Tirilgen» qızıńnan bir tilek saǵan Maǵan urıspaysań ba jańalıq aytsam?

Á k e s i

Urıspayman, «námárt» de wádemnen qaytsam.

A r ı w x a n

Aǵa, óz erkimshe, oylaspay saǵan,

Turmısqa shıǵıp qoydım ...

Ayman selk etedi,

510

Á k e s i

Quwanıshlıman.

Biraq, kimge shıqtıń?

A r ı w x a n

Mına jigitke.

Aǵa, bul isimdi sen ayıp etpe?

A y m a n (tańlanıp, albırap)

Joq, joq, bizler ele ...

A r ı w x a n

... toy bergen joqpız,

Seniń keliwińdi kútken edik biz. Úydi ákel endi kóshirip tezden, Qartayar gezińde jalǵız bolma sen ...

A y m a n (quwanıp)

Alaqanımızda saqlaymız sizdi.

Á k e s i

Qalaysha ol jerde awılımızdı Taslap, men qalaǵa kóship kelemen?

Kúshim bar, tándarman, qızım, ele men. Úyden shıqqan edim qashardı satıp, Má, al, toyǵa jumsań endi uqshatıp. Qosa qarıǵaysız, ónip-óskeysiz,