Ibrayım Yusupov - Ómir saǵan ashıqpan

491

Jiyen qız, bawırım.

A r ı w x a n

Kishe, kishe janım, tuwǵan awılım, Sizdi saǵındım ǵoy. Saw júrme dayım? Má, saǵan bir sharshı sıylıq qılayın. Biziń ǵarrı saw ma, uyde me házir? Biyshara ákemdi kóreyinshi bir ...

A r ı w x a n (uyinde)

Aǵa, keldim mine.

Á k e s i

Gúlim, Arıwxan.

Kel, súyip alayın aq mańlayıńnan. Uh, ortam tolısqan sıyaqlı endi, Shúkir, - umıtpapsań ǵarrı ákeńdi. Zorǵa kórip turman onlaǵan ayda,

Úyde bolasań ǵoy endi qalay da?

Q ı z ı

Aǵa, men artistpen!...

Á k e s i

Ol ne, shıraǵım?

Q ı z ı

Artist, ol - oyınshı…

492

Ol - meniń baǵım.

Á k e s i

Balalıǵıń qalmaptı-aw, qızım, ha-ha-ha ...

Saǵan jumıs-pumıs tabılmadı ma? He-he, meyli endi ... oyınshı bolsań, Endigi jaǵında úyde oynarsań.

K ı z ı

Aǵa, artist bolıw jumıs ǵoy ol da,

Oyın kórsetemiz qala, awılda ...

Á k e s i

Oyın? ... Ha-ha-ha-ha ... way, Arıwxan-ay,

Kúlkige batırıp tasladıń-aw, pay.

Anań paqır seni kóp erkeletti ...

Q ı z ı

Aǵa, qızıńa bir túsinseń netti! Eger isenbeseń óziń bil, meyli.

Men seniń kewlińe tiygim kelmeydi. Biz oyın qoyamız keshte bul jerde, Sonda isenerseń, barsań, egerde ...

3

«Tań nurı» kolxozı dúzilgen aqsham Oyın dawam etti bozarǵansha tań. Saxna eki taldıń arası boldı,

Perde - qalıń japıraq panası boldı. Kiyimler jıynaldı kolxozshılardan ...

Jeldi shabandozday tamırlarda qan.

493

Kúlki, qol shappatlaw, shawqım qıyǵırıq, Bul túni uykıǵa bermedi ırıq

Hesh bir baqsı, jıraw, hesh bir sazende Bul túndi kórmegen óz ómirinde. Gegirdek sozılar, qırıldar tamaq:

«Wa-ha-ha», «Way, saw bol», «Ha, deymen», «Waq-waq». «Haw, mınaw Jáleke bay ǵoy, shıraǵım».

«Ha, nálet bolǵırdıń ayırsań jaǵın». «Aynımaǵan ózi, way, ǵarrı shaytan».

B a y (saxnada)

Hay, qatın, másimdi tart deymen saǵan!

T o q a l

Taqsır, ráhim qılıń, sabamań endi, Óytip qan jılatpań jas júregimdi.

B a y

Way, aqmaq, hayalda ne qılǵan júrek?! Súyiw, jumsaw, sabaw - hayal ushın tek.

«Ráhim qıl» dep mına qamshıǵa jalın, Maǵan ayday anıq seniń qıyalıń: Házir baq tayıp tur meniń basımnan, Al, sen paydalanǵıń keledi sonnan. Sol muǵallim menen qashqıń keledi.

Meniń bar sırımdı ashqıń keledi.

Joq, tegin ketpeymen, mende de jan bar, Eshki de ólerde tıpırlap qalar.

Men sol muǵallimniń qanın ishemen, Onı óshirip bolıp ózim óshemen ...

(Sabaydı, ketedi. Muǵallim kiredi).

494

A r ı w x a n

Seni óltiredi, qash házir, Qalmen...

M u ǵ a l l i m

Seni qutqarıwǵa jetistim, al men,

Júr házir keteyik bul jerden ...

A r ı w x a n

Qayda?

M u ǵ a l l i m

Tórtkúlde ashılǵan jańa oqıwǵa. Toqalı emesseń sen endi baydıń, Sen azat hayalsań jollarıń aydın. Bay jańa uslandı, sındı qamshısı,

Ol endi bola almas jurt hámirshisi ...

Qáne, tur ornıńnan, qolıńdı uzat, Qaraqalpaq qızı, endi sen azat.

Á y t e n g e sh sh e

(tamashagóyler arasında otırıp, sıbırlanıp)

Masqaralap atır meniń ákemdi, Molleke, ne qılsam eken men endi? Tiriley soydı ǵoy mına Arıwxan. Bizden bezgeniń be, o zaman, zaman!

Ákemnen kóp izzet kórdiń ǵoy, taqsır, Duzın aqlasańshı ebin tawıp bir ...

M o l l a (jurtqa esittirip)

495

Ádepsiz Arıwxan, namáhram qatın, Jurtqa tiyer seniń kóp kasapatıń. Eger bul qızdıń men ákesi bolsam,

Shılbır eser edim burımlarınan.

«Yar» dep qıshqıradı-aw kóptiń aldında. Al, ákesi otır «bılsh» etpey bunda. Kórmedim bunıńday arsız ákeni ...

D i y q a n

Taqsır, kim shaqırǵan bul jerge seni?

4

Sonda qız ákesi qutırdı birden, Írǵıdı saxnaǵa anaday jerden. Jurttıń táwellesin tıńlamadı ol, Jigittiń alqımına bara saldı qol.

«Bay» juwırıp keldi. Táp berdi «bayǵa», «Haw, Jáleke súlik, júr ediń qayda? Seni jer awdarıp jiberdik desek,

Bunda ekenseń ǵoy kórgensiz eshek». Dep ol asılǵanda «bay» saqalına,

Bir qısım jún erip shıqtı qolına.

Qashtı saqalsız «bay», - qashtı ol Ayman. Duw kúlki. Biraq, qız ákesi hayran.

Juwırsh keldi «kempir». Al, qız ákesi «Kempirge» táp berdi joǵaltıp esin. Minekey aq jawlıq ilikti qolǵa,

Turdı Ábdiraman kempir ornında. Duyım jurt kúlkiden silesi qatıp, Kimi ishin uslap, kimisi jatıp,

Sılq-sılq kúlip atır. Al, qız ákesi Hasla tıńlamadı jurt táwellesin. Bekkem tutıp qızın aq bileginen,

496

Xalıqtı qaq ayırıp súyredi birden. Jaraǵan túyedey burqıradı ol, Adamxor at yańlı umtıladı ol,

Aldınan kelgenge sermedi tayaq, Arttan kelgenlerge jumsadı ayaq.

Jaqınlay almadı oǵan hesh adam, Qızın alıp ketti, sóytip saxnadan. Arıwxan, Arıwxan, janım Arıwxan,

Ákeń azap berdi-aw sol túni saǵan.

Astı keregege shashıńnan seni,

Dawısın eljiretti sonda hámmeni.

Joq, bunday xorlıqqa hesh tózip bolmas, Hay, aldanǵan áke, esigińdi ash,

Bosat Arıwxandı, bosat qızıńdı! «Doslar, qaydasızlar! Way, qolım sındı»,

Dep ishte baqırdı Arıwxan sonda, Adamlar toplandı esik aldında. «Úy-jaydıń qapısın buzıńlar tezden» - Dedi Ábdiraman buyırıp birden,

Awıl jigitleri, oyınshı jaslar, Esikti qıyratıp tasladı dárhal.

Ayman ishke kirdi hámmeden burın, Sezdi qız ákesi bul istiń túrin.

Arqa berip turıp jaqlaw aǵashqa,

Aymandı abaysız qondırdı basqa, Ayman qulap tústi. Jurt gúwlep kirdi ...

(Sóytip, aktrisam kóp azap kórdi).

5

Sonday azaplar da biraq, Arıwxan, Qaytara almadı tuwra jolıńnan. Sebebi, jan-tániń, ruwhıń menen Bul gózzal ónerdi súygen ediń sen. Sonlıqtan, awılıńdı, ákeńdi taslap, Tuwǵan úyden bezip, kózińdi jaslap,

497

Hám qızıq, hám azap bergen sol túnde,

Kettiń sen kewilli kárwan ishinde. Náletiy eskilik salttan, molladan

Aldanǵan ákeńdi ayap, Arıwxan, Jolda jılaǵanıń bar ma e sińde? Sonday zor gúresli ómir bar sende.

Altınshı taraw

BIYMAZA TÚN

1

Bult ta joq, ay da joq, juldızlar tek te Almas qıyqımınday shaǵırayar kókte. Tek te tentireydi ızǵırıq samal,

Japırlıp, gúwildep julqınadı tal;

Julqınar ushqısı kelgendey jerden, Qublaǵa sap tartqan quslar izinen; Julqınar baylawda turǵan asawday,

Tolqınday lepirip, túnerer tawday. O, sen munarlanǵan qalıń qara tal, Nege julqınasań túksiyip qatal?

Samal «uyıqlama!» dep húkim etti me, Bir tınıshsız xabar alıp ótti me?

Ya sen ańlaysań ba, aytshı sen maǵan, Eki kúsh ayqasın bul jerde qızǵan? Ya anaw kishkene ǵana adamnıń Túsindiń be úlken júregin, janın?

Ol kiyatır jalǵız, kókiregi ashıq, Keler más adamday teńsele basıp. Qoyıw buyra shashı uyıtqısa qanday, Kewli de tınımsız uyıtqıydı sonday. Keler Ábdiraman baǵ arasınan, Ushqın ushar zuwlap papirosınan. Birimlep sónbekte sansız aynalar,

Dastıqqa bas qoyǵan shawqımlı qala,

498

Ǵawırlı páseyip shayxanalardan,

Baǵda hám kóshede kemeydi adam: Keshewillep kalǵan bir fayton arba

Tasırlap baratır baǵdıń aldında. Birew kesip ótti joldı sol waqta,

Áste qádem taslap betledi baǵqa.

Meyli, bolsadaǵı házir biymezgil. Arıwxan, jat oydan, gúmannan bezgil,

Asıq, yarım jolda sen óytip tınba, Kúter dos júregi seni aldında. Ájayıp adam ǵoy dos-yar degeniń, Talsań jeńilleter júgińdi seniń, Biraq, ol sharshasa sen de kómekles,

Dos - dosqa mádetkar hám de aqıl-es.

Janın ayamaydı haqıyqat doslar, Doslıq ónerińe kúshińdi qos, bar. Bar sen, bólis dostıń kewlinde barın, Meyli bolsın yaki bolmasın yarıń. Kórdiń be, biyhushtay súyenip talǵa,

Dostıń sensirep tur telmirip jolǵa.

Áne, ol da seniń kórdi qarańdı, Keler qarsı alǵanday sáwleli tańdı ...

A r ı w x a n

Biymezgil shaqırǵan tawıqtı jular,

Túnde menlik qanday jumısıńız bar? Nege tınısh uyqı bermeyseń jurtqa?

Á b d i r a m a n

Álle kimshe sóylep dińkemdi qurtpa. Dawısıń tanıs, Biraq sózleriń bóten. Shaqırtqanım ushın sókpe meni sen. Anaw skameykaǵa júr, otırayıq.

499

Doslar sır aytıssa, bul emes ayıp ...

Bilseń edi meniń boyımdı búgin

Hám qayǵı, hám shadlıq biylegenligin. Quwanısh hám qayǵı sıyıspas birge. Ekewi bir jerde tursa egerde,

Olar tóbeleser ishinde dárhal, Ondayda doslardı izlemek dárkar ...

Aytar quwanıshım saǵan, Arıwxan, Keshe Qaratawdan uslandı dushpan ...

A r ı w x a n

Aqırı uslandı ma Begdiyar zalım?

Á b d i r a m a n

Seni urlamaqshı bolıp Begdiyar,

Tórtkúlge kelipti bir neshe sapar. Al, biz gastrolden qaytqanda jolda Bizdi túsirmekshi bolıptı qolǵa

Biraq, esińde me, sonda bir diyqan «Túnge qaray júrmeń, jolda bar dushpan» Dep bizge aytqanı Qońırat qasında? Begdiyar eken-aw ańlıǵan sonda.

Waqtında tanımay qalǵanman, átteń,

«Qayda kórdim?» desem, ol jawız benen –

Dúgisken ekenbiz teńiz boyında: Islep júrgen edim ol gezde ChON da, Bir kúni qıstawlı tapsırıq penen Kettik ekew bolıp. Jolımızdı birden

Toǵay qaptalında tostı úsh atlı, Taqımda besatar, júrisi patlı,

Biz ayqastıq. Maǵan oq tiydi qoldan. Bir baspashı sonda qutıldı aman,

Sol qashqın, oylasam, Begdiyar eken ...

500

A r ı w x a n

Demek, ol qashshannan beri-aq bar eken?

Tuh, jawız gezende ...

Á b d i r a m a n

Ondaylar jáne

Biziń aramızda joq emes ele.

Bul gúres doynaǵı taplap xordasın, Jenishkende bódhasıl ájdardıń basın, Tepkiden jıǵılǵan geybirewleri

Shóptiń arasınan jıljıdı beri

Hám dárhal aylandı hásem tawısqa, Pári tamıljıǵan biyhazar qusqa; Eger ońashada jolıqsań oǵan,

Tawıstıń kebinen dem sheger jılan ...

Búgin meni de sol sur jılan shaqtı, Júrektegi qanım jas bolıp aqtı. Meniń qıyametlik aǵam bar edi,

Ol - ózbek ushırǵan márt suńqar edi. Otı júreginde, quralı qolda,

Qayda sawash qızsa, ol júrdi sonda.

Ózi mısal quyın, anası - boran, Ótti uyıtqıp shawıp bul jaǵalardan. Ol erte oyanǵan bir insan edi.

Xalıqtıń júreginen tamshı qan edi, Xalıqlar baxıtı ushın ot ashılǵanda, Bir kúsh payda boldı sol tamshı qanda, Hám ol nayzaǵayday jalt etip birden,

Tústi jaw ústine kútpegen jerden ...

A r ı w x a n (shorshıp)

Hámza ma ólgen?