Ibrayım Yusupov - Ómir saǵan ashıqpan

451

Qarındasım, nege olay deyseń sen? Buzıla bere me faytonǵa mingen?

Dos adam ólshemey sırttan ton pishpes,

Súrinseń, sóz ertip, izińe túspes. Qayta, onıń sırın bilińler qáne. Qoldan kelse dárman beriń dártine.

K ó p sh i l i k

Awa, biliw kerek bul sırdı tezden.

Á b d i r a m a n

Qız kewli - aq sandıq. Giltin teńizden,

Súńgip tapqan ashar ...

J i g i t

Súńgir edim men ...

Bul ájep is eken ne degen menen.

Jigit juwırıp shıǵıp ketedi.

Ekinshi taraw

DÁRYA BOYÍNDAǴÍ KESH

1

Qolında kitabı, kózleri oyshań,

Kóshede asıqpay barar Arıwxan,

Qızǵısh birtartarı ot qusap lawlap,

Jelbirer kórgenniń kóz nurın awlap,

Jolıqqanlardan ol shetlep baradı,

Minekey, artına bir jalt qaradı.

452

Jigit sál jasqandı onnan albırap, Sóyledi Arıwxan jigitke qarap:

A r ı w x a n

Men saǵan bir ermek bolǵan qusayman, Nege ergishleyseń izimnen, Ayman?

A y m a n

Ol ne degenińiz? Ergeni nesi?

Jol bolǵan soń ... joldan júrmey me kisi? Málel bergen bolsam men sizge, ayım, Basqa kósheden-aq kete qoyayın ...

A r ı w x a n

Jolımız bir túsken bolsalar, Ayman,

Shınında haqım joq quwıwǵa joldan. Meyli, onnan qayta, waqıt tapsań sen, Jaǵada sayranlap júreyik az-kem?

2

Aymannıń bul sózden tuwlap júregi, Jigit shadlıǵınıń bolmadı shegi. Biraq, kewildegi tasqın sózimdi, Ayta alar ma adam bunday gezinde.

Ekewi dizilisip, mindi jaǵaǵa,

Tómende lepirip dárya aǵadı, Jasıl shatır tigip suw jaǵasına,

Tórtkúl qushaq jayar jaz shuǵlasına,

Órlep tuw alısta barar paroxod, Keshki quyash tınıq kókke qoyar ot ...

453

A r ı w x a n

Hayal jaralmaǵan bolıw ushın qul ...

A y m a n

Awa, Ábekeńniń aytqan sózi bul,

Esińe túsken ǵoy ...

A r ı w x a n

Túspeske nege? Bul sóz tek men emes, unar hámmege, Bunday sózdi aytar keń, sulıw júrek, Onı jaqsı hayal súyiwi kerek.

Men onı súyer edim ...

A y m a n

Ábdiramandı?

A r ı w x a n

Awa, ot júrekli sol bir adamdı,

Sózsiz súyer edim. Biraq, men oǵan

Minasip bola alsam ...

A y m a n

Qoyıń, Arıwxan.

Durıs, Ábdiraman – azamat kisi. Biraq, siz túsiniń... Arıwxan, túsin: Óytip, sen ózińdi tómen uslawǵa Haqıń joq ...

A r ı w x a n

454

Aytqanıń tuwrı. Sonda da ...

Qanday baxıtlısań sen óziń, Ayman.

A y m a n

Men házir baxıttan biyhush qusayman, -

Sen barsań qasımda ...

A r ı w x a n

Joq, túsinbediń,

Men saǵan mınaday demekshi edim: Sen jap-jas jigitseń, qatarda narsań, Kóp bolsa, on segiz jasta shıǵarsan...

A y m a n

Jigirmaǵa kirdim, jılımız - ulıw ...

A r ı w x a n

Awa, qanday jaqsı jas jigit bolıw,

Turmısqa shıqpaysań erikli-eriksiz, Jasqanıw, jaltańlaw bolmaydı hárgiz, Qatın bolıp enbeyseń jat bosaǵadan.

«Meniki bol» demes dus kelgen adam ...

Saǵan qızıǵaman, bulay degenim,

Kewlińe kelmesin. Eger men seniń,

Kúshińe, jigitlik tábiyatıńa

Iye bolsam edi ...

A y m a n

Arıwxan, tıńla,

Julǵanday gúl bolsa sol aytqanlarıń,

455

Eteklep shashar edim jolıńa bárin,

Bárin berer edim jalǵız kúlkińe ...

A r ı w x a n

Kórdiń be, sózge de sheberseń bále, Hár sóziń dál tiyer mirdiń oǵınday, Kim oylaǵan seni shayır dep bunday? Awa, aytqanıń durıs, men nege sonsha,

Ókinemen hayal bolǵanlıǵıma?

Joq, bul - kústanılıq, bul - tek te meniń Ózime tán boslıǵım, óz ázziligim. Usınday natıqlıǵım biraz jerlerde Júzimdi qaratıp boldı-aw tómenge. Bul qurlaqım tilge kelgennen keyin,

Saǵan bir qızıq sóz sóylep bereyin: Mine, on kún boldı, bunda bir adam Erip kóleńkedey júripti maǵan, Dáslep ol jiberdi maǵan faytonın.

Barǵansha maqsetin bilmedim onıń. Kirip barsam, otır bir murtlash kisi, Állen waqqa deyin bolmadı isi.

Bir gezde qaǵazdan kóterip basın, Bir jat kúlki menen sıypadı shashın. Meyli kúlgeninde bar qanday isim, Bilemiz ǵoy erkeklerdiń kúlkisin. Biraq, bir máháli shorshıp jalma-jan,

Albıraqlap ushıp turdım ornımnan: Óytkeni, tanıdım ǵarrı saǵaldı, Toldı bir eleske kózimniń aldı: Biz tanısqan edik tórt-bes jıllıqta, Ol gezde júr edim men toqallıqta. Jurttan tasalanıp bir kúni túnde, Bir «júriwshi» tústi baydıń úyine. Bay sonda qılpıldap, júginip saqqa,

Dárhal bir semiz qoy soydı qonaqqa.

456

Túńlikti túsirip sóylesti olar, Esite almadım, ne desti olar.

Al, meni kóriwden qonaq ózgerdi, Bayǵa «qızıń ba?» dep sıbırlay berdi. Bay tez ańlap qonaǵınıń shamasın,

Shıǵıp ketti, «qıs - dep - qáynińniń basın»...

Sumıray shal suwqıldap álemdi qurtqan, Ergenekti ilip ketipti sırttan.

Túlki kórgen iyttey bas saldı qonaq, Mende de joq emes eken kúsh biraq, Ot basında jatqan sadıq atóshgir Kúnime jaradı sol jerde de bir ...

Esikti taydırıp, dalaǵa qashtım, Jılap jiydelikte mawqımdı bastım, Keldi kóz aldıma sol qorlıqlı tún, Dirildep, ózimdi joǵalttım pútin. Al endi, sol saǵal shaqırıp meni, Keshirim sorap júr usı kúnleri.

Hayran bolıp júrmen men basım qatıp, Hesh adamǵa ayta almayman uqsatıp, Qısqası bir aman qalǵan paznadan, Uwlı shóp pe, dep oylayman, bul adam.

A y m a n

Bul ájep is eken. Erteń azanda,

Oylassań qáytedi Ábdiramanǵa?

A r ı w x a n

Shaqırǵan gezińde barıp ele men, Jáne bir-eki ret sınap kóremen, Eger teris pikirli bolsa ol adam,

Dárhal jup jaǵadan tutıp alaman.

(Kuwaqılanıp, rolge kirip)

457

«Aha, ǵarrı saǵal, tústiń be qolǵa» - Dep, onı áketip xalıqtıń aldına, Sotlayman. Sot aǵası ózim bolaman.

Jawdıń basına bir záwlim salaman: «A, nu-ka, aytıńshı mınaday waqta,

Bolǵansız ǵoy baydikinde konaqta?» «Meniń esimde joq», «Kak, esińde joq?

Sottıń ózi gúwa, bılshıldamań kóp. Al, mına atóshgir ekinshi gúwań ...»

A y m a n (kúlip)

Sen naǵız artistseń, olla, Arıwxan. Saǵan jarasadı hár qanday xızmet, Maqtaǵanım emes ... meni ápiw et.

A r ı w x a n (jáne quwaqılanıp)

Joq, ápiw etpeymen men seni, Ayman,

«Ápiw etsin» deseń, qulaq sal maǵan: Otır usı jerde kózińdi ashpay

Hám de júzge deyin sana aljaspay.

«Arıwxan, súyiklim, jipek minezlim, Seniń házilińnen de sulıwlıq sezdim, Meyli, júz mártebe júzdi sanayın, Meyli, alsın meni tolqın ya jayın,

Tek sen kewliń tolıp, bolsań shadıman, Sonıń ózi de tek zor baxıt maǵan.»

Dep Ayman qayırda kóp waqıt jattı, Kózin jumıp, shiyrin qıyalǵa battı.

«Lars» etti bir waqta suwǵa bir nárse,

458

Hawlıǵıp, kózlerin ashıp jiberse, Hesh kim joq, tek ǵana anaday jerde,

Qulaǵan degishtiń aydının kórdi.

Úshinshi taraw

HAYAL JÚREGI

1

Súyip mańlayınan azanǵı quyash; Tórtkúl kóshesinde keler eki jas, Biri jigit edi kúygelek kózli,

Mágar bultsız kúndey ashıq minezli, Jelge eregisken órebi shashı,

Shóldiń qaplanınday shıyraq tulǵası, Ótkir kún nurına qaymıqpay qarap, Keler kóksin kerip, júzi jadırap.

Al, qasında keler arıw kelinshek; Tańda bir qızǵaldaq atqanday sheshek, Jigit qoltıǵında mayısıp talday,

Keler báhár qızı tańǵı samalday. Jupqa oramalı tasalap júzin, Jigitke urlanıp salar ol kózin,

Geyde sıńq-sıńq kúler shın ıqlas penen, Kúlkisi shıqqanday júrek tórinen.

Á b d i r a m a n

Arıwxan, juwap ber, aytayın bir sóz. Adamǵa ne ushın beriledi kóz?

A r ı w x a n

Qıyın sawal eken ... men bilsem endi:

Kóz, bul, kóriw ushın súygen kisińdi

459

Beriletuǵın shıǵar bálki adamǵa ...

Á b d i r a m a n

Durıs, kóriw ushın ... Sen nege sonda, Qumar kózlerińdi kóp tasalaysań? Sen akter adamǵa hesh usamaysań, Akter jeteleydi jańa ómirge,

Perdesiz ay bolsın ol hámme jerde, Tek saxnada emes akterlıq sırı,

Búlbil hámme jerde búlbil ǵoy aqırı. Sol ushın kózińdi tasalama sen.

Buqpa taqır jerde. Sharshıńdı kózden – Alıp tasla tezirek. Bul nurlı kózler, Bersin basqalarǵa nur menen jiger, Bul kózler berilgen, sen bilseń, janım,

Kórip toyıw ushın jaqtı dúnyanı. Ash házir ...

A r ı w x a n

Ashayın, qolımdı jiber, Qoltıqlamay-aq qoy, jurt kúlip júrer, Bul dástúr emes ǵoy onıń ústine ...

Á b d i r a m a n

Tańnıń nurınan da uyaldıń áne.

A r ı w x a n

Tańnıń nurınan emes, seniń kózińnen …

Á b d i r a m a n

He, sóytip sharshıńdı kóter júzińnen,

460

Ele de joqarılaw ... uyalma hasla,

Sıpır oramaldı, iynińe tasla.

A r ı w x a n (kúlip)

«Kóshege tasla» dep te aytarsız bálkim?

Á b d i r a m a n

Jalańbas júriwi kerek ǵoy hár kim, Onıń nesi ayıp?

A r ı w x a n (tańırqap)

Hayal-qızlarǵa?

Á b d i r a m a n

Awa, bul jarasar sózsiz olarǵa,

Ashıq júzli júrsin hár azat adam, Dástúr zań emes ǵoy, ómir ózi zań. Seniń anań ótken jaqtı kóre almay. Anańnıń anası da jasaǵan solay, Óziń de az-kemlik kórgen emesseń, Qız gezińde shalqıp júrgen emessen; Aytıp bermeseń de sen óz awzıńnan, Ótken ómiriń maǵan ayan, Arıwxan. O, seniń ómiriń bir dástan eken,

Bul tuwralı pesa jazajaqpan men. Joq, tekte sen emes, saǵan usaǵan,

Qızlardıń ómirin jazıp shıǵaman ...

Raxmet, sen berdiń onıń temasın, Basıńnan keshirdiń hám waqıyasın, Turmıs bul waqıyanı óz tili menen Maǵan aytıp berdi, bayanlap keńnen.