Ibrayım Yusupov - Ómir saǵan ashıqpan

442

Bazı bir adam bar, «óldi» degende, Isenbey turasań óz qulaǵıńa. Abaysız záhárli taǵam jegen be, Mashina qaqtıma, tas quladı ma?

Joq, joq, múmkin emes ... Qalaysha óldi? Hiyleden shaytandı utar edi ol? Neǵaybıl dus kelse, Mefistofeldi - Ibiliske úsh márte satar edi ol?

Eger jer astında bolsa húkimdar. Bunı alıp barǵan Ájeldi boqlap,

Der edi: « - Ne bále ákeldiń, zańǵar!

Áy, dozaq saqshısı, bol mınaǵan saq! Bul awzıńnan kirip, artıńnan shıǵar, Sóytip dozaqtı da etedi qarap …»

12

Bazı adamlar bar «óldi» degende, Isenbey turasań óz qulaǵıńa.

Bir ǵáletiy boran qutırıp demde, Bastırıp kirgendey kewil baǵıńa.

Janıń ırshıp túser qılısh shabaqtay,

Jaqın-juwıq bolmasa da ol adam.

Sáwbetin tárk etken áziz qonaqtay. «Ay-hay, iyt dúnya dep kewliń qawsaǵan.

Insanıy zibanı bolsa Tábiyat, Aytar edi jawız Ájelge sonda:

«Waq-waq, áttegene! Qılıpsań uyat.

Qalay kóziń qıydı janın almaǵa.

443

Bul insan ólimi - maǵan qıyanat. Bar, aparıp jiber jaqtı dúnyaǵa».

13

Men, sóytip, ólippen. «Aqıyrı kayır,

Yaqshı adam edi» dep jurt aparar, Este qalǵanday bir sóz aytsa shayır, Kimdur sonı ishten gúbirlep barar.

Duxovoy orkestr barar móńirep,

Xalıq degen jaqsı ǵoy, ólini sıylar. Kritigim keler izde mónteńlep, Birewler «ordeni neshew?» dep qarar.

Doslarım kózinen jası sorǵalar, Dushpanım basımda qurday jorǵalar, Qıymılı dım shaqqan, dawısı patlı.

«Abaylań!» dep tabıtımdı qorǵalar, Biraq sońıra ol da ınjılıp qattı, Maydansız márt qusap, salbırap barar …

14

Bazarǵa barsań, adam ólmegendey, Kim ne menen bunda sawda etti eken?

Áwliyege barsań adam qalmaǵanday,

Dúnyaǵa qansha adam kelip-ketti eken?

Hesh kim almaǵandı esabın bunıń. Tuwılmaq hám ólmek - lazımlı deser. Pıshıq quwıp tawsar nayshanıń jibin. Qaytıp kelmes jolǵa kárwanıń kósher.

Bunda iláhiyat danalıǵı bar:

446

Izlep kelip, kirmey qaytqanı nesi? Nege qamsıǵasań janım, Arıwxan?

Sen jetim qız ediń, sen shorı ediń, Biraq awılımızdıń sáni boldıń sen; Qaljıńbas jigitlerdiń sen sorı ediń, Juwaptı sharlar ediń, ótkir sóz benen.

Sen tezek teriwge shıǵıp arqashqa, Geyde qanday jaqsı qosıqlar ayttıń. Tózdiń sen ıssıǵa, suwıqqa, ashqa, Sulıwlıǵıń qarıydardı molayttı.

Anań erte óldi, miyrimsiz ákeń. Seni sattı bayǵa on tórt jasıńda. Kisi esigi degen toń tezek eken, Eritiw qıyın boldı ǵam-ǵussasında.

Biraq, awılımızda hesh qız, hesh qatın Aldıńa túspedi aqıl, shıraydan

Hám ashıq mineziń, shoq tábiyatıń Kuwdı ǵam-qayǵını sen júrgen jaydan.

Lekin, tal shıbıqtay tawlanıp sonda, Awıp júk astında sen ósken sayın, Azap sonsha battı zil berip janǵa, Jurtqa ermek ushın sen boldıń qayım.

Geyde aydılıńnıń jiyegin tislep, Kettiń kózden tasa jiydelik betke,

Bastıń óksigińdi ózińdi kúshlep, Tiri janǵa muńıńdı shaqpadıń xátte.

Sóytip júrgenińde, tań atqan edi, Tań attı, nurlı tań, bir ájayıp tań. «Qápestegi búlbil, azatsań» dedi

447

Hám máńgi qutıldıń qullıq torınan.

Awıl muǵallimi seni jetelep,

Tórtkúlge ákelip oqıwǵa berdi.

Azatlıq tańında suńqarday túlep,

Kózleriń erkinlik nurların kórdi.

Sen máńgi azatsań, joldas Arıwxan, Hey, kóp azap kórgen qaraqalpaq qızı. Hyp alıp erkinliktiń altın tańınan,

Kúl sen, kún shıǵıstıń gáwhar juldızı.

Ash qızıl esikti, bas, ayaqtı bas, Baxıtın qarsı alıwı kerek hár adam. Tartınba erkinlik alǵan qarındas, Jol ashıq, jol ashıq, jol ashıq saǵan!

Birinshi taraw

TÓRTKÚL KLUBÍNDA

1

Xor

Turǵıl, qarındasım, jatpa muńayıp, Tursań, jarıq jolǵa alıp baraman. Tur, erkin jollarda qádem urayıq.

Jurseń jarıq jolǵa alıp baraman.

Kóp waq jılan shaqtı bizdi,

Endi azatpız, xalayıq.

Kel, qurdaslar, baxtımızdı,

Bizler kútip alayıq.

Erkinlik quyashı jaqtırttı joldı,

448

Hámme azatlıqqa talaban boldı,

Túrgel, eski jolda tek te sen qaldıń.

Tursań taza jolǵa alıp baraman.

Ákeń sattı baydıń qızıp malına, Bay zalım jetpedi arzı-halıńa, Bul jolda qaraydı kim obalıńa? Júrgil, jaqtı jolǵa alıp baraman.

B i r q ı z

Raxmet, Ábdiraman, hár sóziń dúrdey, Júrekti tolqıtar tıńlasań birdey.

Ele qápestegi quslar az emes.

Alsın olardaǵı erkinlik náfes.

K ó p sh i l i k

Baǵjan durıs aytadı, qosılamız biz de, Raxmet, Ábdiraman, raxmet sizge.

Á b d i r a m a n

Bilemen, girbiń joq bul sózińizde,

Sóytse de, adamdı maqtamań kózge. Qosıq - bul ómirdiń máńgi joldası, Ol - dárya, júrekten alar saǵasın ...

Kimniń tisi shıqsa hadal miynetten, Bul ádil turmıstan qalmasın shette, Qatnassın kúsh, jiger, uqıbı menen, Ya bilim, ya qálem, mıltıǵı menen; Ya jaw sırın kórgish kózleri menen, Haq niyetli isi, sózleri menen.

Shayır qosıǵı, baqsı naması menen. Al, artistler? ...

449

K ó p sh i l i k

... gúres saxnası menen.

Á b d i r a m a n

Demek, solay bolsa, umıtpań onda:

Jaqında shıǵasız siz kanikulǵa. Úyli-úyińizge tarqalmań, biraq, Biz oyın qoyamız eldi aralap.

K ó p sh i l i k

Biz tayar, baramız hesh sepsimesten.

B i r q ı z

Tek te men barıwǵa tayar emespen.

K ó p sh i l i k (tańırqap)

Sen - biziń baǵımızdıń ǵoshshak búlbili, Sánli saxnamızdıń eń sulıw gúli, -

Bul sóziń durıs emes, ne boldı saǵan, Nege bara almaysań, aytshı, Arıwxan?

A r ı w x a n

Gastrolǵa jan dep bara alar edim, Jurt kórip, men de el aralar edim;

Átteń, bara almayman, siz ayıp kórmeń,

Búlbil ózliginen bardan bezer me? Meniń tuwǵan ákem qattılaw adam, Kanikulda barmasam baqırar maǵan ...

Basqa sóz aytpadı, tek usılay dep,

450

Jupqa oramaldıń bir ushın tislep, Hesh bir táwellege qulaq salmastan,

Únsiz shıǵıp ketti sırtqa Arıwxan. Kópshilik tańlandı izinen qarap, Qızlar «Arıwxan» dep juwırdı. Biraq, Baǵjan joldı tosıp, irkip olardı,

Ayttı kópshilikke mına xabardı:

B a r j a n

Múmkin qattı qollı shıǵar atası, Biraq, bul, - menińshe jay bahanası,

Bunnan on kún burın kórdim bir awhal: Sabaqtan shıqtıq biz tús awǵan máhál.

Hám tez awqatlanıp jataqxanadan, Juwırdıq ekewmiz klubqa taman,

Jolımızdı tostı bir fayton arba,

Bir qaǵaz bar faytonshınıń qolında. Aqırında Arıwxan faytonǵa mińdi ...

Doslarım, arjaǵın bilmeymen endi. Keshte jataq jayǵa kelsem klubtan, Kitap oqıp otır eken Arıwxan, Sonnan beri kitaptan bas kótermes,

Aqsham uyıqlay almas, jadırap kúlmes, Jalınsam da «ayt» dep hár kún sayın men, Sabaq tarta almadım sır kelebinen.

J i g i t

Bilsem, bul hádiyse tegin emes hesh.

Q ı z

Iy, ádira qalsın, buzıldı desesh ...

Á b d i r a m a n