Ibrayım Yusupov - Ómir saǵan ashıqpan

431

Diyxan xalqı haq niyetli kisidur, Tamǵan teri tirishilikke dáneker. Jer, suw, hawa, - alaǵada túsidur, Taptan - qapqa túskeninshe qáweter. Shayırlıq ta haq bázirgen isidur,

He jazsań da bári haqqa táwekel. Mánili sóz bazarına salǵanda, Qarıydarı bolǵay deyseń alǵanday...

29.

Men ayayman qálemkeshler qáwimin, Jazǵan kitapları jatır basılmay. Sóylep - sóylep shıǵardı háwirin, Jıynalısı quldıń tarabasınday. Pegaslar júr hákke shuqıp jawırnın, Iyesiz, ministen qalǵan ǵashırday.

Házlikke úyrengen yosh perileri, Ketip atır kommersantlarǵa erip...

30.

Al ózim - she? Ózimdaǵı qálemkesh. Sizlerden joq hasla meniń ayırmam. Biraq búytip sır bermeyik, doslar, hesh,

Jańa zaman ne kútedi shayırdan?

Bunı biler birew erte, birew kesh:

Bayaǵıday «húrriyt - shák» ke ayırǵan Obkomıń joq siyasatqa súyretken, Paxtakeshke paxta egiwdi úyretken...

31.

Sonıń ushın, jaza beriń. Biraqta, Xalıq dártinen qaltırasın qálemiń. Zamanında Ájiniyaz, Berdaq ta

432

Dáme etpegen qálem haqı tólemin. Kitap bolıp shıqpaǵan da hesh waqta. Endi mına bazar degen báleniń Tekshesinde kitabıńdı kóre ber, Heshe pullıq ekenińdi bile ber.

32.

Xalıqtıń yadı - qumshawıtlı aq jaǵıs, Tolqınsaqlar juwıp keter izińdi. Bunda ótpes jalǵan dańq hám jaq jarıs, Jańa áwlad oqırmeken sózińdi,

Bulaq bası bolar ma ya tamtarıs,

Bul dúnyadan jumǵannan soń kózińdi:

Bunı aldan hesh kim ayta almaǵan, Qalıs xızmet - bizden, nesip - alladan.

33.

Sóytsedaǵı, bendeshilik degen bar, Bazda turıp qıyal etseń oylanıp, Bizler quwıp salǵan ármanlı Aral, Óz jaǵısın ańsap, kelse aylanıp,

«Teńiz, teńiz!» desip quwanǵan ballar, Meniń ziratımnıń qasına barıp,

Yadǵa alsa qosıǵımdı tórt qatar,

Ruwhım bir awnap, shad bolıp jatar...

34.

Ómir degen xoshadaǵlı ármanday, Kórgen qızıq, súrgen dáwran jalǵanday. Yalǵanshınıń Tók tawına bir túnep, Máńgilikke sapar shekken kárwanday. Opalı dos penen ótken demleriń Sanawsızdur asqabaq jep turǵanday.

433

Lekin hesh kim aytpas máńgi turman dep. He qıyallar keshpes oydan, Ulmambet!

Avgust, 1992 - sentyabr, 1993-jıllar.

«BÚLBIL UYASÍ» kitabınan

1997

ERNAZAR ALAKÓZDIŃ ESTELIGINE

Ǵóruǵlı bektey er edi, Qatarda qosa nar edi

Tolı jurtqa dárkar edi. Sheyit óldi Ernazar biy.

Berdaq.

Keshir, essiz babam, keldim qasıńa,

Saǵan alıp kelgen gúlim de joq bir,

Aqlıqlarıń qorqa-qorqa, basıńa

Eplep belgi salǵan. Oǵan da shúkir.

Kimdi qorqıtpaǵan seniń árwaǵıń.

Teńizdiń eń sonǵı jolbarısı da,

Qamıslıqtan shıǵıp oq tiygen shaǵı,

Túnep ólgen deydi seniń qasıńda.

Hámme qorıqtı, sen qorıqpadıń hesh kimnen,

Ala kózińe kim tiklenip baqtı?

Keń dalanı dúsirletken sestińnen

Talay solqıldaǵan xanlardıń taxtı.

Seni qanlı kektiń qurbanı deser,

Joq, baslı múddáháń ol emes edi,

Qorlanǵan xalıqtıń kewlindegi sher,

Júregińde janǵan ottı kósedi.

434

Bul janǵan ot átirapına toplanǵan.

Ózbek, qaraqalpaq, túrkmeniw-qazaq,

Sabır kasaları tolıp shaypalǵan, Mazlum xalıqlar edi kóp shekken azap.

Teńiz eteginde sıbaylas qonǵan,

Bul xalıqlarda tek bir maqset bar edi:

Biyǵárez el bolıp, bir tániw-bir jan, Darqan jasaw ushın umtılar edi.

Sen sonda qorlanǵan xalıqtı quwantıp, Mártlik ruwx berip aqıl-sanaǵa, Júrektegi jalınıńnan tutantıp.

Azatlıq gúlxanın jaqtıń dalaǵa.

Xannıń qońırawlı palwanın jıqqan, Palwan ǵana emes, márt batır ediń,

Mázi batır emes, xalıqtan shıkqan Biyik siyasatshı hám aqıl ediń.

Sendey márt tuwılar, Erlik, Danalıq,- Ekewiniń til tabısqan jerinen. Rahmet, anamız Qumar analıq,

Jolbarıstıń júregine jerigen!

Almas qılısh sermep, ashshı qıyqıwlap, Ǵóruǵlıday mindiń Ǵıyrat beline. Xanlar órre turdı júregi suwlap.

Qastın tigip qaraqalpaq eline.

Shayqastıń xan qáhárinen tartınbay, Xan láshkeri biraq sanaqsız edi. Alma jegen alpıs biydiń antınday. Zaman abırjı hám turaqsız edi.

435

Arıslandı alar túlki hiylesi,

Xannıń sumlıǵına kim hámel qılar? Ol bárhama satqın menen tillesip.

Dushpanıń ózine ózin aldırar.

Bul tariyxta eń bir sınalǵan tásil,

Barlıq waqta mártti námártler satar, Aǵayindi azǵırǵanda Ázázúl,

Bet aldınnan emes, arqańnan atar...

Keshir áziyz babam, turman qasıńda,

Ózimshe tariyxıy oylarǵa shómip, Ólmes ruwxıń gezer el arasında,

Deneńdi bul jerge ketse de kómip.

Házir sonday zaman - sen árman etken,

Shalqıp eser ǵárezsizlik samalı, Sen hám Allayarlar jan pidá etken Bul darqanlıq hám azatlıq zamanı.

Zaman házir erkin múnásibetli, Qádiriyatlar qádirin jurt bilip tur. Ata-baba jolı tereń húrmetli,

Gáp zamanda emes, bizde bolıp tur...

Jurtlar sizdey babaların yad etip, As berip, haqqına duwa qılmaqta, Bizler seniń ruwxıńdı shad etip,

Jaramadıq jónlep eske almaqqa.

Ótmish ruwhın toydırmasaq biz búgin, Erteńgi kún óz ruwxımız ash qalar, Ózin sıylamasa, tanıp ózligin,

Ol kisini qalay sıylar basqalar?

Keshirimli bolar úlken áwliye,

436

Meyli, dańqlı baba, buzba uyqıńdı.

Altınǵa qashandur tabılar iye.

Júzge súrter topıraǵıńnan qıyqımdı.

Xalqıń bar ózińdey mártti tuwa alǵan, Ápiw et biypárwa zúriyadlarıńdı, Uzın kóyleńkesin kórip kuwanǵan, Bizińdey bolımsız áwladlarıńdı...

1996-jıl.

SORSHA

Sonetler

Qapa bolsań aǵın suwdı jaǵala,

Tasıp ketseń áwliyeni arala.

Naqıl.

1

Barlıq hám joqlıqtıń, shegarası bul,

Usı jerge kelip izler joǵalar.

«Mensiz dúnya joq» dep, asqınǵan kewil Bunda arnasına qayta quyılar.

Bunda kúlki tınar ǵumsha láblerden,

Kózge jas juwırar, aqıl albırar.

Dostıń sensiz úyge qaytar bul jerden,

Ya ol sen qaytqanda ere almay qalar.

Ólimnen hesh júyrik qashıp qutılmas, Esaptan jańılmas, ol hesh utılmas. Biraq ol qast etip qılsa da hámir, -

Tek te bir kúsh onıń aytqanın qılmas:

437

Saw bolsın gúressheń, sharshamas ómir! Bir shıbıǵı sınsa, mıń bolar sarras.

Ájel qurıǵınan júyrik qutılmas,

Onı oylap qorıqpa, qorıq sen mınadan: Seni sońǵı jolǵa uzatqan adam Kózine almasa bir qatire jas.

Ólimiń dárt salmasa hesh bir kewilge, Joqlamasa seniń ornıńdı ómir:

«Bul da ótip ketti-aw, bayǵus, áytewir» Dep oylasa qoyıp atırıp górge.

Otırıspada eske tússeń naǵaybıl, Ismiń tirilmese mısalı bir gúl,

Jaqsıń ilinbese tilge sol gezde;

Túsine engenińde shorshıp túser bir - Bir dos, bir dushpanıń qalmasa izde,- Demek, súrmegeniń jartıwlı ómir.

3

«Ol qayta tirilip kelse edi bir, O, men kirpik bolıp onıń kózine.

Kórmegen izzetin kórsetip ne bir. Sıylar edim shań qondırmay júzine.

Keshikken soldattay, kelse ol kirip, Yarınday aymalar edim-aw sonda» - Der adam adamdı jerlep atırıp ...

Bul biyhuwda ókinish ǵoy shınında.

«Qara xattan» keyin kelgen soldat hám Jat kóriner. Ólik tirilgen gezde,-

Súyiw túwe, jolay almassań oǵan.

438

Sol ushın suw qaytıp aqpaydı izge, Bos ókinishten kóre, bir-birimizdi Sıylay bilgen ábzel biz tirimizde.

4

Júz eliwge shıqqan bir ǵarrı kórdim,

«Qanday baxıtlı» dep paraz ettim men. Izlep barıp taptım hám sálem berdim,

Álle nege qapa bolıp kettim men:

Beste eken Berdaq tuwılǵan jılı,

Ózi úsh kempirdiń basına jetken, Taras Aral betke quwılǵan jılı, Úsh ul kórip, kólde ol talap etken.

Úshewi de qartayıp óldi biraqta, Zamanlas, dos-yaran ketti jıraqqa.

Ózgerdi áwladlar, ózgerdi zaman.

Ol túnerip qarar ǵarrı daraqqa.

Ǵarrı shınar turar qurt jep quwraǵan, «Gúwlep turdım-aw -dep bayaǵı waqta».

5

Áfándini kórdim qábirstanda, Qádimgishe xoshwaq, ele ólmegen, Eshegin urlaǵan urı da bunda Qansha ańlısa da ele kelmegen ...

Ol jerde Ómirbek, sufı jolıqtı, Piyri menen bir mazardı qarap tur,

«Biziń jay pákize imarat bolıptı,

Endi ne kemis?» -dep onnan sorap tur.

439

«Endi kemisi tek ózińiz, piyrim ..." Degende pir tuwlap, gújireytti iynin.

Sol aytqanday biziń Aǵash quyrıq ta «Qala bolıptı-aw mınaw qoyımshılıq ta» Degen hámeldarǵa: «Awa sen kelseń, Qala hákimi de bolajaq ...» degen.

6

Qulpı tasqa jatqan: «Bul jatqan marhum

Qırıq kún ómir súrgen. Sudya bolǵan» ...

«Qáte oqıp turǵan shıǵarman bálkim?» Dep Áfándi sorar jolawshılardan.

«Qáte emes, bizde bar sonday dástúr:

Ólerde hámmesin eske alasań. Ómirińdegi shadlı demlerdi bir bir,

Ózińshe esaplap, shotqa salasań.

Ómirińe esaplar tek sol kúnlerdi ...

Ayttı Áfándi: «Bul danalıq netken! -dep, Naǵaybıl elińizde ólsem men endi,»

Sizden iltimasım, ayıp etpeń tek: Qábirime jazıń: «Bayǵus Áfándi Dúnyaǵa kelmey-aq ólip ketken» dep ...

7

Atomdı keselge em etemen dep, Talay doktor óz ómirin nabıtlar. Dúnyanı adamǵa keń etemen dep, Súngir tuńǵıyıqka kosmonavtlar.

Insan óz aqılına uǵras kelmestey

440

Tilsim menen ashar dúnyanıń sırın. Bazda óz ómirin elestirmesten, Gór awzınan alıp qalar bir-birin.

Adam qanday qıyınlıqtı jeńbes ol! Dúnya biler onıń aqılın, kúshin.

Tek bir nárse ǵana qolınan kelmes, ol:

Óz janın, óz ómirin ayay bilmes ol, Sebebi, ózi ushın ómir súrmes ol, Adam ómir súrer adamlar ushın.

8

«Shınar, sen qalaysha bir jerde turıp,

Úsh juz jıl jasaysań? Úyretshi maǵan!» Dep soradım sayasında otırıp,

Shınar ayttı: «Meyli aytayın saǵan:

Sen meni egeseń haq niyet penen, Al men jaqsılıqqa jaqsılıq oylap, Tek bálentke ǵana umtılıp ósemen, Insanǵa saya hám gózzallıq sıylap.

Millionlaǵan jasıl japıraqlarım Hár tańda kún shuǵlasına shomılar Hám de bir-biriniń qaǵar shańların.

Pazıylet dáryası tamırımdı juwar. Qálbine ornasa bul aytqanlarım, Adam da kóp jasaw ushın tuwılar.

9

Bir elde kóp tilli ulıslar jasar,

Bári bir anadan tuwılǵan yańlı.