Ibrayım Yusupov - Ómir saǵan ashıqpan

391

Sen sónbeyseń, Poeziya juldızı.

«Insanlar óz dártin gúńirenip júrsin»,

Dep táńirim saǵan bergendi tilsim, Adam juldızlardıń tilin ne bilsin, Sen bolmasań, Poeziya juldızı?

Tawlar bulaq kózin kómbese eger,

Adamlıq pazıylet ólmese eger, Árman juldızları sónbese eger, Sen sónbeyseń, Poeziya juldızı.

Jasıl japıraq samal menen oynasa,

Ashıqlıq ıshqıdan kewil toymasa,

Gúller ǵumshalansa, búlbil sayrasa, Sen jańasań Pozziya juldızı.

«Ǵalawıtlı hám bul gózzal dúnyanı Tárk etken shaǵda da shayırdıń janı, Biyik kókten sálem jollap mudamı, Jan ústimde, Poeziya juldızı!

Aprel, 1991-jıl.

DÁWRAN

«Dáwlet qusı qonarında

Bas tańlamas mudam» deser. Quladin quw alarında, Japalaqtı «tarlan» deser.

Dáwran qaraǵan shaǵında,

Hár kim patsha óz taǵında.

Dáwleti qaytqan waǵında,

Jaqsını da «jaman» deser.

Atlar attan bólingende,

392

Qıyqıwǵa jurt eringen be? Dal bedewler súringende, Júyrikti de «shaban» deser.

Mereke kórmegen kimse,

Ózin bek sanar ózinshe.

Shontıq jigit atqa minse, Óz atasın «joram» deser.

Ańǵırt minez alamanshı, Kıyqıwı ózine qamshı. «Xalqım!» dese bir aldamshı„ «Usı kerek maǵan» deser.

«Pay eneǵar mına eshek.

Lap bolmaydı-aw tulpar desek,

Quyrıǵın samalǵa tósep, Shabısına qarań» deser.

«Suw beremen teńizińe»

Dep inantar lebizine. Hár kim tartar negizine,

Ańlamaǵan jaman deser...

Sentyabr, 1989-jıl

PARA

Bir illet bar «para» degen,

Beredi eken, aladı eken.

Haram qollar qaltıramay,

Qaltasına saladı eken.

Bermegenler kala berer, «Bilmegenler bara berer, Bilgen adam para berer», - Dep jurt naqıl qıladı eken.

393

Házir júdá kóp aytadı, «Gújip ketti» dep aytadı. Esitkenler «toba» aytadı,

Alǵan omma uradı eken.

Xalıq aytsa, qalpı aytpas,

Bolmaǵandı jalpı aytpas,

Gór ógiz baltadan qaytpas,

Gúysemesten jutadı eken.

Bergen adamına paylı,

Alǵanlardıń ishi maylı.

Jolları bar qıylı-qıylı -

Beriwshiler biledi eken.

Bergenler de tek júrmeydi,

Alǵannan pánt jep júrmeydi. Qıpsalı sır kóp júrmeydi, Jurtqa áshkara boladı eken.

Úyine barǵanın aytıp, Qanshama bergenin aytıp,

Jumısı pitkenin aytıp Erteń ózi-aq jayadı eken.

Birewler bar - jırıp jeydi,

Birew - iyttey úrip jeydi.

Aqıllısı - bólip jeydi,

Sóytse jaqsı sińedi eken.

Ólermenler qalta ańlıydı, «Bere me» dep jaltańlaydı. Kóp jegenler taltańlaydı,

Kózine may pitedi eken.

394

Qabat-qabat jaylar salıp,

Ballarına mashın alıp,

Zań-zakon piyada qalıp,

Bándirgide turadı eken.

Bul illettiń tápsi urǵanlar, Mut dúnyanı qapsırǵanlar, «Tutasań» dep tapsırǵanlar, Tuta almaǵan boladı eken.

Haramsınbay alıp-alıp,

Aqıbeti barıp-barıp,

Artıq dúnya kóz shıǵarıp,

Bir bálege shatadı eken.

Avgust, 1994-jıl.

DÁWIRLERGE DAWÍRÍQ SALǴAN JAS QALA

(Taqıyatas qalasınıń qırq jıllıǵına)

Kóz qıyıǵın salıp kórseń kartaǵa, Bir qala bar biz jasaǵan arqada.

Altın kúnniń sınıǵınday jarqırap, Átirapına sáwle shashar bárhama.

Tariyx berer hár zamanǵa bir zaman,

Túrli muqamlarǵa dónip tur zaman.

Jas bolsa da, zamanında dúnyaǵa

Onıń dawırıq salǵanına ırzaman.

Nesibesin salıp ullı nesipten,

Terbetilip jatıp altın besikte,

Bul qalanıń ińgalaǵan dawısın

Zamanında pútkil jáhán esitken.

Texnikanıń taynapırı mıńlaǵan

395

Is baslarda jer qulaǵı shıńlaǵan, Kremldiń telefonı shıńǵırlap, Stalinniń dawısın da ol tıńlaǵan...

Eske alsań, mázi ertek bolǵanday, Keshe kórgenleriń búgin jalǵanday, Keń aymaqtıń energetik júregi,

Búgin bunda dúris-dúris soǵıp turǵanday.

Bul júrekten taralǵan qan tamırlar, Jetken jerde jeńilleser awırlar. «Írısqıńdı sat, - ráwshan al» degendey, Jaynap-jasnar mıń san qala-awıllar.

Bul qalanıń qolı jetpes qay jaqqa? Gúrish tazalap, shıǵaradı tay paxta. Beton iylep, sıyır sawıp, ot jaǵıp,

Qızlar menen balıq arshır Moynaqta.

Ol jarq etse, kewliń waqtı xoshlıqta, Televizor kórerseń qol boslıqta, Urgenishte gilem toqıp bul qala, «Mersedes» ke zavod qurar «Doslıq» ta.

Bul qalanı hámme jerde yad eter,

Nurı túsken jerin shın abat eter. Qaratawda ǵasırlatıp tas shaynap,

Tashawızda túrkmen elin shad eter.

Ol qorıqpaydı bazar degen báleden. Bir jarq etse, million manat tólegen.

Tólemeseń, qarańǵıda qaldırıp, Tólegendi shuǵlasına bólegen...

Hár elat bir parqı menen ayırılar, Bul sháhárge dáwlet qusı qayırılar.

396

Qosıq jazsa Taqıyatas tuwralı,

«Nur qalası» dep maqtaydı shayırlar.

Sawlatına tańırqanbay qoymaysań.

Jas hám sulıw diydarına toymaysan.

Jáyhun dárya burqıp aqqan jaǵısqa

Shamshıraq tas túsken be dep oylaysań.

Qırq jas degen bir jigittiń dáwiri,

Alpısta da sır aldırmas táwiri.

Talay ǵarrı qalalardı qızdırar

Taqıyatas GRES - iniń háwiri.

Qalaǵanda bul qalanıń tırnaǵın,

Sazǵa qosıp ullı qurılıs ırǵaǵın,

Akaсiya gúllep atqan bul jerde,

Jaslıǵımda men de onı jırladım.

Jırla deseń, eleberin jırlayman, Qıyalımda quyash bolıp nurlaysań, Aqquwday taranıp Ámiw boyında, Keleshekke nur taratıp turǵaysań!

8-sentyabr, 1993-jıl.

SAQLANÍŃ BÚGINGI BUZÍQ HAWADAN

(Shayıra Zulfiyaǵa)

Qattı buzıq kórdim kúnniń ırayın, Janǵa jaǵımsız bir samal ızǵırar,

Úy qasında baǵda kesh túsken sayın, Oyshań qádem basıp shayıra barar.

Japıraqların tógip onıń jolına, Únsiz gúzetedi mıqlı shınarlar, Ǵarǵalar ǵaqıldap anhar boyında,

397

Álle qayda muńlı maynalar jılar.

Gúl máwsimi pitip, ótkenin jazdıń Ókinish soqpaǵında oylap barar ma? Ya erte úzilgen bir sulıw sazdıń Ármanlı hawazı jılap barar ma?

Mudam jaralıdur shayırdıń janı, Lekin iltimasım, sizden, shayıram: Umıtsańızdaǵı pútkil dúnyanı, Saqlań ózińizdi mına hawadan.

Gúz emes, qıs emes, bir iyt awara,

«Bul qay máwsim?» dep - te soramas házir. Isenip bolmaydı bunday hawaǵa,

Kim bolǵanıńa ol qaramas házir.

Jalǵızlıq sazında jalǵız sharxana, Samal súykense de ol jılar bálkim. Ókinish soqpaǵınan qaytıń arqaǵa. Hújdanıńız pákdur, júzińiz jarqın.

Dártli lirań menen insanlar baxıtın, Jan kúydirip jırlaysız siz udayı. Gózzallıq gúlshanın, sabır daraqtıń Kewil bostanıńızǵa ekken qudayım.

Biybi Fatmanı men yadıma alsam, Kewlimde húrmetim artadı sizge.

Eger men bir dinshil musılman bolsam, Namaz oqır edim etegińizge.

Sóz bar «saqlanǵandı saqlarman» degen,

Bárin ilajlaydı deni saw adam. Zinhar, sál qımtanıń, ótinemen sizden, Saqlanıń mına bir buzıq hawadan ...

398

Aprel, 1991-jıl.

KENDIR MENEN XOSHLASÍW

Bilmegen ne bilsin, bilgen - jolamas, Aytsam qudayımnıń bul bir ermegin. «Júweri ektim kendir menen aralas», Kendir emes, dárt ekenin bilmedim.

Kendir arasında ósken el edik,

«Bir jaǵımlı ósimlik» dep júr edik. May shıǵarıp, ıyjan túyip jer edik, Ishten tıńǵan bále ekenin bilmedim.

Kendirim, kendirim, xosh bol kendirim,

Yadımnan shıqpaydı sallanǵan túriń. Tek bilgenmen jaqsı jaǵıńdı seniń, Jaman qásiyetiń barın biledim.

Japıraǵıń naǵıslı dolanar edi, Taram-taram bolıp ırǵalar edi. Áytewirde bir xosh iyisiń bar edi,

Múshki-ánwar, átir suw ma, bilmedim.

Jasıl dónip óstiń úydiń qasında,

Jasımıq-naymannıń aynalasında,

Quwısıńda qız ańlısam jasımda,

Jupar ańqıp, qıyalımdı terbediń.

Óne boydan ósek samalıń eser, «Náshebentlik keypiń kıyamet» deser, Búgin tuqımıńnan qalmaptı áser, Atız-shel basında seni kórmedim.

Gúllegen paytıńda girtli tozandı -

399

Shıq penen jıyarmısh erte azanǵı ...

Kim keypiyat súrip, tatsa «mazańdı», Aqıbeti xor ekenin bilmedim.

Bul dártke shatılıp kimler sorlasa,

Aqılı azıp, óz ómirin qorlasar. Birli-jarım báńgi-sáńgi bolmasa,

Burın buǵan háwes eldi kórmedim.

Erkek kendir ósti sıydam sıbanıp, Atam arqan esti, qabıq shıǵarıp. Talay orǵan edim qolım qabarıp, Seniń bunday sumlıǵıńdı bilmedim.

Ayam may shıǵarǵan urǵashı kendir, Dawayısı ediń palawdıń sen bir. Zıyanatlı bolıp qalıpsań endi,

Qattı qadaǵandur ómir súrmegiń.

Jaqsılıq, jamanlıq - qońısı mudam, Kóknarda gúl sulıw, náshesi jaman, Sonday qásiyetler berilgen saǵan, Jaman jaqlarıńdı burın bilmedim.

Haq kewilli insap, adamgershilik, Hadal miynet penen etken tirishilik, Ádep-ikram, tártibi bar elshilik

Órbitpegen buzıq istiń órnegin.

Sóytpegende, isler shawıp kesirge, Sandıraqlap, bálkim erte-keshinde,

Qıyda-qıyıs kalar-ek kendir ishinde,

Jazdıra almay sum táǵdirdiń gúrmegin.

Qara endi adamlardı búgingi! Túye bolsań, jutar qosıp túgińdi,