Ibrayım Yusupov - Ómir saǵan ashıqpan

371

Hesibesin haqtan tilegen, Miynet shınıqtırǵan bilegin, Aq kókirek eden elseń dep, Bergen edi ıǵbalımızǵa, «Bir qazannıń bir qulaǵına

Iyelik et, ol - nesibeń» dep. Ete almadıq saǵan iyelik, At tabanlap, arba shúyelep,

Awdarıldı ırıs kerseni.

Jamanlıqtan jiyirkenbegen, Kisi ıǵbalına úyrenbegen Ońbaǵırlar, sattılar seni.

«Tábiyattan kútpeńler miyrim, Tábiyattan tartıp al!» dedi, Sózi jalǵan, wádesi shiyrin, Olar partbiletli xan edi.

«Mol aq altın ushın!» dep turıp, Sharap kásaların qaǵıstı.

Dárya suwın shóllerge burıp, Teńiz taslap ketti jaǵıstı. Ózli - ózi awız jalasıp,

Satıp hújdan degen nárseni, Qorlap óziniń tábiyat - anasın, Ońbaǵırlar, sattılar seni.

Aral. Aral! Ol naymıtlarǵa Ókpe - giyne, taǵne etpe sen. Kemisi házir soqlıǵıp jarǵa, Betleri joq saǵan betleser. Sen túwe sen, olar ózlerin,

Óz iymanın, - óz isenimin, Basına kún tuwǵan gezleri, Demde satıp kettiler búgin...

Aral. Aral! Bileseń be sen,

372

Házir sonday abırayıń kúshli. Hámme xalıqtıń tilindeseń sen, Atı - hawazıń álemge tústi. Seniń daǵdarısıń dańq áperip, Talaylarǵa dáwran súrgizdi. ?lken lawazımǵa kóterip, Biyik minberlerge mińgizdi. Ant suw ishti olar saylanarda, «Biz Aralǵa suw beremiz» dep.

«Alıs Sibirdegi dáryalardan Suwdı aydap ákelemiz» dep, Minberlerden totıday sayrap, Sen tiymesler sınǵa ilindi.

Búginligi bári tal shaynap, Kimler ekenligi bilindi. Erteń jáne bolar saylawlar,

«Aralım» dep jılaǵan gezlerde, Jáne wáde, jáne aldawlar

Dawıs bergizdi bizlerge...

At - abıray alǵannan keyin, Buwsanıp óz mártebesine,

Bası tasqa tiygenge deyin, Olar seni almas esine.

Qádeleri sińgendey qumǵa, Qorlap insap degen nárseni,

Insapsızlıq aukсionında «Kim zıyatqa» sattılar seni.

Jılaǵan menen kelmes ornına, Quwday sıńsıp jılama, ana! Bozlay berme óytip onshama,

Háy botası ólgen árwana!

«Kóz iyeli» degen babalar, Teńizdiń de iyesi bar - dı. Keler ele sonday zamanlar:

Suwı qashqan jaǵalıqlardı

373

Qayta juwıp márwert tolqınlar,

Shaǵalalar sharq urar ele.

Sheginisip sonda shól - qumlar,

Shalqar teńiz jarqırar ele.

Aral, Aral! Seniń jaǵańa Tastan ornatıp bir baǵana, Jańa áwladlar jıynalıp sonda, Jazıp qoyar mına nárseni: «Jigirmalanshı ásir ayaǵında Ońbaǵırlar, sattılar seni...»

SEN TEBERIK DÁRGAYÍSAŃ BILIMNIŃ

(Ájiniyaz atındaǵı pedinstituttıń 60 jıllıǵına)

Keń dúnyaǵa kózin ashqan elimniń,

Ilhamısań sen shayırlıq tilimniń.

Qaraqalpaqqa qalıń kitap oqıtqan,

Sen teberik dárgayısań bilimniń.

Ozıq oydıń oshaǵısań bilgenge,

Shamshıraq tas janıp turar irgeńde.

Studentlik dáwranımdı esleymen,

Hár saparı esigińnen kirgende.

Sen muqaddes medresem bawırman,

Árman gúli gúlshanıńnan tawılǵan, Qaqtıq suwın ańsap kelgen kiyiktey, Biz kelgenbiz bilim izlep awıldan.

Keleshekti úmit penen boljaǵan,

Urıstan sońǵı jıllar edi ol zaman.

Otsız jayda jazıwǵa qol juwıspay,

Dáwetińe quyǵan sıyań tońlaǵan.

Studentke júrek jalǵar as qıyın,

374

Kenep shalbar, bóz kóylegiń - bas kiyim.

Tósegi joq sım krovat astında

«Tik tur!» deseń, tik turadı noskiyiń.

Ruwhımızǵa bilim nurın nár qılıp, Ketpegenbiz, joqshılıqtı ar qılıp.

Bólip jegen studentlik zaǵara

Pay, ne degen mazalı edi jarqılıq!

Kóp áwladtı bilimi zor xalıq etip, Atar tańda shıqqan kúndey jarq etip, Kelip-ketti ne bir dana ustazlar, Aqıl - oyın keleshekke sarp etip!

Aytsań ada bolmas onıń dártleri, Kózdiń mayın emgen bilim kántleri. Qaydasızlar qırq besinshi jıllardıń Shútik shıra jaqqan studentleri!

Ilham perim bunda boyjetken erteden,

Senseń tuńǵısh muhabbatım - mártebem. Qayda endi xosh qılıqlı sol qızlar,

Janımızdı ıshqı otında órtegen?

Ne joq deyseń eske alıwǵa ılayıq, Meyli, endi ótken gápti qoyayıq. «Bazar qatnasıǵı» degen tóbeden Keleshekke názer salıp qarayıq.

Bilim menen aqıl óser, oy óser,

Óser waqta awıradı boyóser ...

Kóp uzamay ozıq oylı adamzat Kompyuter tili menen sóyleser.

Bul tildi tez úyrenbese jaslarıń, Turmısımız mandımaydı, doslarım.

375

Bilim degen sırlı bulaq suwınday,

Qanıp ishken qoyın baqpas basqanıń.

Qosıqtıń bul ayaqlanǵan jeri eken, Qutlı bolsın alpıs jıllıq merekeń. Keleshekte qansha VUZlar bolsa da,

Aldı menen seni sıylar qarekeń.

28-dekabr 1994-jıl

ULUǴBEK QATIRESINE

(Ullı alım Mırza Ulurbektiń 600 jıllıq merekesine)

Siz juldızlar menen sáwbet qurǵansız, Álem tilsimlerin oqıy alǵansız. Gúmbezi Dawwardan taǵlimat kórgen TOǴÍZ murabbiydiń biri bolǵansız.

Ilim qanatında ushqır qıyalıń

Tamashalap juddızlardıń jamalın,

Dúnyaǵa dárs berip falakiyattan,

Kóp alǵıs alǵansız insaniyattan.

Jáhángirlik áylep babańız Temir,

Jeti ıqlımǵa ol júrgizse hámir,

Sáyyaralarǵa siltep ahli-insandı,

Siz jawlap alǵansız ilmi-jahandı.

Taj hám taxt háwesi - máńgilik talas,

Bunda uǵul óz atasın ayamas.

Húkimdarlıq sizge miyras áyledi,

Aqıbet taǵdir suyiqast áyledi.

Lekin patshalıqtıń taxtınan da siz

Alımlıqtıń taxtın bálent qoydıńız.

Bul abadiy taxtdur, qansha qılsa qast,

Pádárqush perzentler taydıra almas.

Máńgi otırarsız bul altın taxtta,

Insaniyat yad eter hámme waqıtta.

376

«Dańqlı babamız» dep maqtanar mudam

Túrkiy ziban ulus, gózzal Túrkstan. Samarqand ústinde janar juldızlar,

Aspanı-falakten rahmetler jawar.

Áwladlarıń sizden hámiyshe ırza, Ruwhıńızǵa tazim, Uluǵbek mırza!

6-oktyabr, 1994-jıl.

HAǴLA, ÁMIWIM!

Jazǵı tańda shıqsam Ámiw boyına, Hawası janıma jaǵıp baradı, Qanat baylap qıyalıma - oyıma,

Ílay suwlar burqıp aǵıp baradı.

Tereń iyrim tartıp, jaylap ta aǵar, Bazda sazan atıp, tuwlap ta aǵar.

Sawlatlanıp, suw tulpardıń jalınday, Írıs qazanı bolıp qaynap ta aǵar.

Basqa qızıǵıńdı qoyatur derseń,

Altın saxnalı bir teatr derseń.

Suw iyesi Suláymannıń múlkindey,

Mol ǵáziyne ıǵıp kiyatır derseń.

Qızketken, Kegeyli, Paxta arnalar,

Ǵarqálleziy bolıp Quwanısh jarmalar, Kólde ǵaz qıyqıwlap, jılımlar maylap, Atızlarda diyqanshılıq ırǵalar.

Háreketke keltirip keń dúnyanı,

Qaraǵanday eldiń, jerdiń dáwranı,

Jaǵalıqta jasıl tuwın kóterip,

Jas toǵaylar alǵıslaydı dáryanı.

377

Haǵla. Ámiw - berekettiń bulaǵı! Bar tirishilik saǵan qullıq qıladı. Sen háwijge minseń, eller quwanıp, Shayırlar da sennen ilhám aladı.

Teńizdi teris qaytqan zamanlar qurttı, Hesh kim emes, onı adamlar qurttı. Saǵadaǵı suw simirip juwhaday, Ayaqqa aǵızbay, teńseltti jurttı.

Ashkóz bendelerdiń peylin bayqaǵan Táńirim bálkim talay basın shayqaǵan, Jaratqannıń ózi jarılqar bolsa,

Adam irikken dárya tasar qaytadan ...

Boylarıńda júrip oyǵa talaman. Demde ne zamanlar keshti aradan!

Pátli aǵısıńdı qaytadan kórip, Quwanǵannan kózime jas alaman.

Haǵla, haǵla Ámiw, - jáwlan urıp aq. Abiyhayat suwı menen tolıp aq.

Áydarhaday aybat shegip, julqınıp, Hám jilli kózlenip, Jáyhun bolıp aq.

Jaǵısına baxıt báhárin bersin,

Saǵan Nuw payǵambar qáhárin bersin. Qırǵa shıǵıp qalǵan bayǵus Aralǵa, Hár tamshıń tirishilik náhárin bersin.

Juwasıp, hesh kimge baǵınbaǵaysań, Náwpir suwdan hasla arılmaǵaysań. Sen házirgi adamlardıń peylindey, Ishkirnelik etip, tarılmaǵaysań.

Avgust, 1993-jıl.

378

JARQÍLÍQ, NAWRÍZDÍŃ BAYRAMÍ KELDI

Miriwbettiń nurın quyıp janlarǵa,

Júrek sháwkildesip, quwantıp eldi,

Jarıq sáwle berip atar tańlarǵa,

Jarqılıq, nawrızdıń bayramı keldi.

Kún kúlimlep, hawa rayı jónlesip,

Diyqandı shaqırar atız «kel» desip,

Usı búgin kún menen tún teńlesip.

Kewillerge teńlik dáwranı keldi.

Jaslar jelkildesip, júzleri jaynap,

Qartlar shúkiranalıq insabın oylap,

Nawrızlıq gójeler búlkildep qaynap,

Kópten kútken toydıń ánjamı keldi.

Bul jańa kún «Nawrız» dep atalıp, Miyrim-shápaattıń nurı tutanıp, Átkónshekler buldırıqqa pát alıp, Aqsham ayqulashtıń maydanı keldi.

Jámáát jám bolıp, qáwmi-qoǵamlar,

Jeńgeyler naz etse, kúlip aǵamlar,

Dástúrxandı bezep tatlı taǵamlar,

Súmelekti ertip qaymaǵı keldi.

Sazendeler sazlap jańlatıp sazın,

Shańlaqta shaǵlasıp jurt qurar bázim,

Qawıshıp kórisip abısın-ajın,

Sallanısıp qız hám jáwanı keldi.

Jánjel dúnyasında bazar sawılǵan,

Urıs joq, arazlıq joq, bárshe bawırman.

Bar adamzat shıqqanday bir awıldan,

Tatıwlıq múlkiniń sultanı keldi.

379

Jaqsı úmitler juwıp kewil ǵubarın,

Dúzelgey dep arasattıń zamanın,

Ruwxı shad bolıp ata-babanıń,

Awnap túsip jatqan xabarı keldi.

Haqtıń inayatı insan kewlinde,

Miyribanlıq, miriwbettiń gúlindey,

Shan-sháwketli Ózbekstan elinde,

Kún kúlimlep báhár áyyamı keldi!

Jarqılıq, nawrızdıń bayramı keldi!

Mart, 1991-jıl.

MEN TASHKENTTI SAǴÍNAMAN KÓRMESEM

Ózbekstanda qaraqalpaq mádeniyatı kúnleriniń ashılıwı saltanatında oqılǵan qosıq

Men Tashkentti saǵınaman kórmesem,

Búlbillerin tıńlap baǵqa kirmesem,

Shınarlardıń sayasında shay iship,

Doslar menen sáwbetlesip júrmesem, -

Men Tashkentti saǵınaman kórmesem.

Bunnan óter meniń barlıq jollarım,

Báháriw - jaz, meyli qıs ya gúz waqtı.

Bunda eske túser jaslık jıllarım,

Meniń jigit waqtım, onıń qız waqtı ...

Barlıq máhállede miyman bolǵanman, Shayxantawr, Qoylıq, Eski Juwası..,

Kóp tıńlap hám kóp mártebe alǵanman,

Ǵafur, Aybek, Mirtemirler – duwasın.

Zulfiyanıń altın sazlı muzasın

Jaslay tıńlap, sulıwlıǵın sezgenbiz.

380

Abdulla Aripler, Erkin Wahidlar, Quwıs-qoltıq qoymay birge gezgenbiz.

Bazda jalınǵanbız shayxanalarda:

«Hay, shay tasıp júrgen úke, qaraǵım! Shayıńdı bereber ataxanlarǵa,

Quy bizge bir urtlam ıshqı sharabın» ...

Men Tashkentti saǵınaman kórmesem, Jazda Anhar boylarında júrmesem, Shiyrin tilli ózbek shayırlarınan Ǵázzel tıńlap, qosıq oqıp bermesem, -

Jılaǵanman men de jurttay búlinip, Kórip zilziladan qıyrap qalǵanın. Haqnus kibi kúl ishinen tirilip,

Jańadan eń gózzal sháhár bolǵanın.

Bul qalanıń adamları ózgeshe, Biyik inabatlı, ilgir zeyinli,

Shayırdan da óter sulıw sóz dese, Ádep-ikram qulıqlı, ashıq peyilli.

Bunda bay tillerdiń túrkiy tárkibi, Ilim-hikmetlerdiń gúwalı tili. Ruwhı tereń muhiyt ózbek xalqınıń

Abiyhayat quyǵan duwalı tili.

Nawayı dańq bergen, Babur jırlaǵan, Mashrab ǵázzel pitken bul til bar bolsın, Bul til ushın Qadiriydi qorlaǵan Naymıtlar aqırette qorıw-zar bolsın.

Keter kemtarshılık, bul awır demler, Zaman dúzeter óz ándiyshelerin, Aydın keleshekke qoyǵan qádemler