Ibrayım Yusupov - Ómir saǵan ashıqpan

341

Al, balası úsh kúnnen soń «Awa» dep,

Onıń sawalına juwap beripti.

Ǵarrı ayttı: «Jatırıńa tartqansań,

Nege sonsha kóp sóyleyseń, anturǵan!»

EPIGRAMMALAR

Járiyalılıq qolay tústi birazǵa, Mákiyen aylandı ata qorazǵa. Mezgilli - mezgilsiz tınbay shaqırar,

Qáytip shaqırsa da endi haqı bar.

** *

Hámel degen, qarap tursań, dım qızıq. Basqadan bir jeri dım parq qıladı:

Áwelinde maqtap atqa mińgizip, Attan túsirerde infarkt qıladı.

** *

Aral átirapında zor «urıs» boldı, Saylawlarda qattı julqınıs boldı. At minip alǵan soń Araldı satıp, Eneǵarlar, bári tım - tırıs boldı...

** *

Namazshamda bir sum bir sumdı taptı, Ishkirneler ishten esikti japtı.

Adamlardıń arasına ot taslap, Túlki bolıp aldap, iyt bolıp qaptı ...

* * *

342

Kimde bolmas bendeshilik, aljasıq,

Aralasıp jasar shın hám jalǵanıń.

Esitpedim dúkanshınıń aljasıp,

Artıq ólshep, puldı kemis alǵanın...

BOZATAWDÍŃ JOLÍNDAǴÍ TOǴAYLAR

E. Embergenge

Bozatawdıń jolındaǵı toǵaylar,

Kórgende kózimniń jawın aldıńız.

Qalay buldozerden aman qaldıńız,

Bozatawdıń jolındaǵı toǵaylar?

Torańǵıl kegeyge basların shatqan,

Qusıńdı mergenler ushardan atqan,

Dawıtkólge deyin sozılıp jatqan

Keń hawalı, zeyin ashqan toǵaylar.

Jasıl shatırdaysań jazda sayalı,

«Dem alsam ...» der jolawshınıń qıyalı, Gúz paslında turdıń zer lipas kiyip, Altın menen shayqaǵanday dúnyanı.

Báhárde ótkende ústińnen seniń,

Quslar juǵırlasqan sestińnen seniń,

Dúnya sonsha sulıw kórindi maǵan,

Názer salsam jasıl kóshkińnen seniń.

Janǵa tiydi qapırıq hawalı qala,

Mashinańdı toqtat, Embergen bala! Qayda júrsem qıyalımda ırǵalar, Bozatawdıń boyındaǵı toǵaylar.

1989-jıl.

343

TÍMÍRÍQ

Shóptiń bası sılt etpeydi, tımırsıp, Iytler suwǵa «gúmp» beredi ıńırsıp. At tepsinip, mal móńirer shıbınlap, Tútinliktiń ashshı iyisi qońırsıp.

Sıtırlamas júweriniń arası,

Shımshıqlar da sharshaǵanday shaması. Túngi hawa háwirindey tandırdıń, Zeriktirer shegirtkeniń naması.

Kúni menen shomılǵanı esinde, Suw kórgendey sandıraqlap túsinde,

Tırjalańash qara botalaq balalar Uyıqlap atır peshexana ishinde.

Saratannıń qızın samal áketip,

Ashıw-ızasına bizdi tap etip ...

Olsızdaǵı órteń shalǵan bul dúnya

Janayın dep tur ma deymen lap etip ...

Shımbay, Azat awılı, 1989-jıl

MÁŃGILIK

(Góne sóz)

Bir topar jigitler atlanıp toyǵa,

Ińirde jol aldı qońısı awılǵa.

Jol boyında qaldı áwliyeshilik.

Jeńil minez, osamaslaw bir jigit, -

Marhum jatqan dostın toyǵa shaqırdı, «Júrseń-á, jora», dep oynap baqırdı.

Bir waqları záńgi qaǵısıp oǵan,

344

Bir atlı qosıldı kelip qaptaldan ...

Biraq onı hesh kim elestirmedi,

Ólgenin de bári umıtqan edi.

Awıldan tap jańa shıqqanday birge, Jetti ǵawqıldasıp toy bolar jerge.

Toy qızdı, hámme más. Tek te bir jigit,

Únsiz bir nasharǵa kózlerin tigip.

Íqtıyarı ketkendey-aq ózinen, Otırdı ol qanı qashıp júzinen.

Shaǵal-máslik boldı, jıraw aytıldı, Awır jatar waqta úyge qaytıldı.

Kelgen waqta qoyımshılıq tusına, Marhum jigit bılay dedi dosına:

«Toyǵa mirát ettiń, raxmet jora, Saǵınıp júr edim, ház ettim, bala.

Endi mirátim bar meniń de saǵan,

Bir aqsham bizge de bolasań miyman».

Sóytip, jigitlerden bólinip olar, Bir ájayıp otırıspaǵa bardılar.

Hasıl gilem tósep tilla sarayǵa, Gúller qoyǵan, diywalları sharayna.

Háwijinde saz hám sáwbet degenler, Jilwa taslap oynar arıw sánemler.

Bir dilbar naz benen qádemin basıp,

345

Ǵaybana miymanǵa bolǵanday ashıq.

Izzet-iyba menen qıyılıp qarap,

Jigitke ishkizdi bir kása sharap ...

Jigit bir shiyrin tús kórgendey boldı, Tiriley beyishke kirgendey boldı.

Tek esinde tań aldında qaytqanı,

Dostınıń «Saw bol», dep oǵan aytqanı ...

Awılına kelse, bári ózgergen,

Joq bayaǵı dos, tuwısqan, kóz kórgen.

Bul - hesh kimdi, bunı hesh kim tanımas,

Sóyleskende túsinisip jarımas.

Hayalınıń atın aytıp baqırdı,

Balaların birim-birim shaqırdı.

Esitkenler ań-tań bolıp qarasar,

«Bayǵus awırǵan ǵoy» desip ayasar.

Bildi me ol: qansha zamanlar ótken? Dúnya qayta-qayta ózgerip ketken.

Mázi tanıs dárya aǵar qasında, Bultlar kósher ele tawdıń basında.

Bul sheksiz ólimdi nur menen shulǵap,

Qúdiretli Quyash shıǵar shashırap.

Noyabr, 1989-jıl

346

ANA JÚREGI

(Ráwayat sóz)

Jigit ayttı: «ne deseń de kónemen,

Bas alıp ketemen, súymeseń eger.

Bosaǵańa bas qoyıp-aq ólemen,

Maǵan hayal bolıp tiymeseń eger».

Mákkár sulıw masayradı jol taslap,

Ayttı: «onda bir shártim bar - tilegim:

Anıq meni súygen bolsań ıraslap, Ákelip ber óz anańnıń júregin» ...

Jarımes jigit úyine tez bardı da,

Bel bayladı bejeriwge tilekti:

Kempiriniń basına bir qoydı da,

Gewdesinen julıp aldı júrekti.

Jıǵıldı súrnigip ol bosaǵaǵa,

Júrek tústi uwısınan ulınıń.

Jerde jatqan júrek ayttı: «Abayla,

Awırmadı ma hesh jeriń, qulınım!»

Noyabr, 1989-jıl.

JÁNE BÚGIN AQSHAM TÚSIME ENDIŃ ...

Jáne búgin aqsham túsime endiń,

Taǵı barsaq kerek Liсey baǵına.

Gúldey ajarlanıp ketipseń sen dım,

JOQLÍǴÍŃ esime túspes taǵı da.

Hár kelgende júrer edik bul jerde Tek ǵana jas Pushkin muzası menen.

«Usı jerde jasaǵanda egerde,

Men de shayır bolar edim», dediń sen.

348

Bir de órlep, bir de sal bolıp ıqtım.

Qızıq-qızıq penen jaǵalap júrip, Ayralıq jaǵısına taǵı da shıqtım.

Bul bir qarǵıs atqan jaǵıs sonıńday, Bunda darǵa da joq, kópir sirá joq, Yar-dosı kóp, bay bolsań da qanıńday, Bul suwdan ótiwge hasla shara joq.

Háwlirter «lars» etken degish dawısı, Biynesip awshıday turman jaǵada.

«Jaqtı gezde jolıńdı tap, jolawshı», Degendey qıshqırar jalǵız shaǵala.

1989-jıl.

ALÍS ÁWLADLARǴA

Jazǵı tańda jasıl japıraq jamılıp,

Búlbil quslar menen sayraǵım keler, Batar kúnniń shapaǵına shomılıp, Atar tańǵa sálem jollaǵım keler.

Dańq háwes etiwden niyetim awlaq,

Qaysı shayır alar kewlińdi jawlap? Alıs qashırımlı háy gózzal áwlad, Seniń kimligińdi boljaǵım keler!

Keń dúnyanıń saǵalayaq elinde, Shayır bolıp atım shıqqan meniń de, Qaysı qáwimlerdiń qanday tilinde Sóyler sózińizdi ańlaǵım keler.

Sizge deyin nebir zamanlar óter, Qansha áwlad kelip, qanshası keter. Bilmedim, hawazım qay jerge jeter, Sonda da bir qosıq arnaǵım keler.

349

Dáryalar teris aǵar, teńizler keber, (Bunday iske bizler oǵada sheber). Qırq shilter tesilip, jer keyin teber, Sonnan burın onı qorǵaǵım keler.

Oqıp kórseńizler tariyxnamadan, Bizler járiyaladıq bir jańa zaman, Niyetimiz dúziw, peylimiz jaman,

Shındı jalǵan menen aldaǵıń keler.

Sonday mashaqatlı jolımız biziń, Qáwip-qáterli ońlı-solımız biziń. Shetińizden bilgir bárimiz biziń,

Qaysı birimizdi tıńlaǵıń keler.

«Áweli ózińdi qayta qur, qáne!»

Dep táp berip turmız bir birimizge,

Ózin qayta qurıw jaǵadı kimge? Ózińdi emes, jurttı ońlaǵıń keler...

Jıqtıq tábiyattıń jasıl tuwların, Záhárlep pitirdik aǵın suwların. Zamannıń bunıńday tús alıwların Túrli jaqqa jorıp, boljaǵıń keler.

Dúnyanı jańadan dúzeymiz desip,

Qızıl gegirdek bop, qaralay óship, Birew jalǵaǵandı, birewimiz kesip, Tildi sózge janıp qayraǵıń keler.

Tariyx ana azap shekken joldaǵı, -

Jańalanıwdıń bul ashshı tolǵaǵı, Siz tuwılar dáwirlerge aldaǵı Násil tayarlar dep oylaǵım keler.

350

Biyxabarmız siziń kimligińizden, Miriwbetińizden, sumlıǵıńızdan. Juldızlar úńilse túńligimizden,

«Kim ekenin ayt» dep ımlaǵıń keler.

Bir-birewdi jatırqamay ele siz,

Intimaqlı jasaw jolın bilesiz, Biziń kóp islerge kúlip júresiz,

«Bayǵus babamlar» dep oylaǵıń keler.

Jasap insan hújdan, ar-uyat penen,

Sıylasasız qızǵın muhabbat penen, Adam til tabıssa tábiyat penen,

Naǵız insan sol dep sıylaǵıń keler.

Tábiyat - ol tirishiliktiń iyesi, Qorlaǵanǵa bolar ǵarǵıs-kiyesi. Oldur adamzattıń Hawa enesi,

Qáytip óz anańdı qorlaǵıń keler?

Jasıl toǵaylardıń sayası sizge, Teńizde tolqınlar naması sizge, Dárya suwlarınıń tazası sizge, Bárin-bárin sizge arnaǵım keler.

Háy, siz alıs áwlad - biytanıs urpaq!

Dúnyaǵa kelesiz siz qay waq, bir waq. Uzaq ótmishlerden sizdi ulıǵlap, Sizge tań sálemin jollaǵım keler.

May, 1990-jıl.