MD hám PQJ / Atlıq hám feyillerdi oqıtıwda klaster, sinkveyn, nilufar gúli hám zig-zag usılların qollanıw

ámeliyat ótew waqtında úyrenip bardıq. Máselen, atlıq hám onıń grammatikalıq túrlerin oqıtıw boyınsha klaster, sinkveyn, nilufar gúli hám zig-zag usılların qollanıw ústinde alıp barılǵan tájiriybelerde biz olardıń qanday usıl hám qalay iske asırılıw kerekligin teoriyalıq jaqtan úyrengenimizdi ámeliyatta sınap kórdik. Onıń ushın, álbette, bir saatlıq is jobasın dúzdik, ol tómendegishe kóriniste boldı:

Tema: Atlıq.

Sabaqtıń maqseti: Oqıwshılarǵa atlıqtıń leksika-semantikalıq, leksikagrammatikalıq hám morfologiyalıq kategoriyaları haqqında maǵlıwmat beriw.

Sabaqtıń barısı:

Shólkemlestiriw: oqıwshılar menen sálemlesiw, olardıń kewilxoshın kóteriw ushın qanday da bir pikir bildiriw, klastıń ulıwmalıq jaǵdayın, oqıwshılardıń qatnasın tekseriw, sabaqqa tayarlıǵın baqlaw.

Tiykarǵı bólim: ótilgen sabaqtaǵı temanı tákirarlaw hám bekkemlew. Taza temanı ótpesten aldın temaǵa tiyisli sorawlar beriw. Máselen:

1.Atlıq degenimiz ne? Qanday sorawlarǵa juwap beredi?

2.Atlıqlarda jınıslıq mánisiniń ańlatılıwı qanday?

3.Atlıqtıń qanday grammatikalıq kategoriyaları bar?

4.Atlıqtıń san kategoriyası degenimiz ne?

5.Tartım kategoriyası degenimiz ne?

6.Seplik kategoriyası qanday xızmet atqaradı?

Sabaqtı qurallandırıw: por, batman qaǵaz, marker, kompyuter, proektor,

tayarlanǵan keste hám grafikler.

Sabaq ótiwde qollanılatuǵın usıllar: awızeki, kórgizbeli, gúrrińlesiw, bayanlaw.

11

Oqıtıwshı oqıwshılarǵa klaster, sinkveyn nilufar gúli hám zig-zag usıllarınıń qalay orınlanıw tártibin túsindiriwi kerek. Sol usıllardan paydalanıp bir waqıttıń ishinde izbe-izlik penen sorawlar berip baradı.

1.1. ATLÍQTÍ OQÍTÍWDA KLASTER USÍLÍN QOLLANÍW Klaster usılı hám onı ótkeriw boyınsha túsinik. “Klaster” anglichan

tilinen alınǵan bolıp, bizińshe “bas, bir tutas” degen máni bildiredi. Bul teksttiń birliklerge ajıratıw hám olardıń bir bas júzim formasında jaylastırıwında. Klaster usılı puqta oylap tabılǵan metod bolıp, onı oqıwshılar menen jeke yaki toparda shólkemlestirilgen taza tema yamasa shınıǵıw jumısların orınlaǵanda qollanıw múmkin. Klaster usılında oqıwshılardıń pikirleri, túsinikleri ulıwmalastırılıp hám olardıń arasındaǵı ortaq baylanıslardı tabıw imkaniyatları payda boladı. Yaǵnıy,

Klaster usılın qollanıw arqalı maǵlıwmatlardı qurastırıw hám bólimlerge bólip shıǵıw, úyrenilip atırǵan túsinikler (waqıya, hádiyseler, temlar) arasındaǵı qatnas hám óz-ara baylanıslardı ornatıw qolaylıqlarına iye bolamız.

Klaster usılın qollanıw tómendegishe izbe-izlikte iske asadı:

1.Yadına kelgen hár qanday pikir izbe-iz jazıladı.

2.Pikirler juwmaqlanǵansha jazıwdı dawam etiw kerek, eger pikirler

tawsılsa, jańa pikir kelgenshe súwret sızıp turıń.

3. Ilajı barınsha pikirlerdiń izbe-izligi hám óz-ara baylanıslılıǵın kóbeytiwge umtılıń.

Klaster-bul málim bir tema boyınsha erkin hám anıq oylawǵa járdem beriwshi toplam bolıp, pikirlewdiń tegis emes forması.

Klasterge ajıratıw júdá ańsat:

1.Qaǵaz yaki taxtanıń ortasına tayanısh tiykarǵı sóz yaki gápti jazıp qoyıń;

2.Usı temaǵa baylanıslı qıyalıńızǵa kelgen barlıq sózlerdi, gáplerdi jaza

baslań;

12

3. Pikirler keliwinen olar ortasındaǵı baylanıslıqtı anıqlań, qáte oylamawǵa háreket etiń;

4. Berilgen waqıt dawamında qıyalıńızǵa kelgen pikirlerdiń barlıǵın jazıń. Sabaqtı klaster usılında ótiw oqıwshılardıń bir temanı úyreniwden aldın

pikirler iskerligin jedellestiredi hám pikirlewdiń keńeyiwi ushın xızmet etedi.

Sonday-aq, ótilgen temanı bekkemlew, jaqsı ózlestiriw, ulıwmalastırıw, tema boyınsha túsiniklerin sızıw arqalı kórsetedi.

Klaster dúziwde tómenedegishe talaplar qoyıladı:

1.Berilgen temanıń mazmunına baylanıslı túsinik haqqında sanamızǵa kelgen barlıq maǵlıwmatlardı jazıw;

2.Pikirler tamam bolǵansha jazıwdı dawam etiw;

3.Ilajı barınsha pikirlerdiń izbe-izligi hám óz-ara baylanıslıǵın kóbeytiwge háreket etiw.

Klasterge bóliwdi jeke túrde yaki topar aǵzaları menen birge qollanıw múmkin.

Klaster usılında ortaǵa kerekli sóz jazıladı. Qaptalına sol sózge baylanıslı

(tiyis, jaqın) sózler jazıladı.

ÁMELIY SABAQTÍŃ MODULI

13

Oqıw sabaǵınıń maqseti: oqıwshılarǵa berilgen tapsırma ústinde birge jumıs alıp barıw kónlikpelerin rawajlandırıw. Izleniwsheńlik hám maǵlıwmat toplaw qábiletlerin rawajlandırıw, oqıwshılardıń erkin hám izbe-iz baylanıstırǵan halda bilimlerin bekkemlewge járdem beriw.

Texnologiyalıq karta

15

1.2.ATLÍQTÍ OQÍTÍIWDA SINKVEYN USÍLÍN QOLLANÍW “Sinkveyn” usılı hám onı ótkeriw boyınsha túsinik. J.Still, K.Meredis,

Ch.Temil tárepinen oylap tabılǵan oqıw hám jazıw tiykarında kritikalıq pikirlewdi rawajlandırıw dástúrinde hár bir oqıwshı hám oqıwshılar toparlarınıń pikirlew aktivligin asırıw, olarda kretikalıq pikirlew qábiletin rawajlandırıw ushın sinkveyn usılın qollanıw zárúrligi bildiriledi. Onıń ushın sinkveyn usılınıń ótkeriw tártibi menen tanısıp shıǵıw kerek. Biz jumısımızda atlıqlardı sinkveyin usılında oqıwshılarǵa túsindiriw ushın tómendegishe maǵlıwmatlardı usınıwdı maqul kórdik.

Sinkveyn (francuz tilinen alınǵan bolıp “Bes qatar” degen máni bildiredi) maǵlıwmatlardı sintezlewge (ayrıqsha maǵlıwmatlar tiykarında ideyaların rawajlandırıw) járdem beretuǵın ırǵaqqa iye emes qosıq túrinde bayanlanadı; hár bir oqıwshınıń temaǵa sáykes maǵlıwmatlar jıynaw ushın sózler menen, olardıń variantları yaki sinonimlerin oylap tabıw arqalı pikirlew dárejesi rawajlanadı.

Sinkveyn dúziw – qospal1ı7ideya, seziw hám emociyaların bir neshe sóz arqalı bildiriw ushın kóbirek oylanıwdı talap etetuǵın usıl.

Temanı, waqıyanı, qubılıstı puqta oylaw, ózlestiriw, maǵlıwmatlardı

Ámeliy sabaqtı oqıtıw texnologiyası

Oqıw sabaǵınıń maqseti: Tema boyınsha jańa bilimge iye bolıw hám bekkemlew.

1.Atlıq;

2.Zat hám zatlıq máni bildiredi;

3.Tartımlanadı, betlenedi, seplenedi;

sinkveyn usılı ámeliy jaqtan quramalı pikirdi ápiwayılastırıw quralı, oqıwshılardıń túsiniw qábiletin bahalaw quralı, ol dóretiwshilik quralı sıpatında paydalanıw ushın keń múmkinshilik jaratatuǵın usıl.

Sinkveyn usılı túsinikler hám xabarlardı júzege shıǵarıwda, sonday-aq ulıwmalastırıwda tez hám áhmiyetli usıl bolıp tabıladı.

20