MD hám PQJ / Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginde taǵam atamalarınıń beriliw principleri

41

Sóz jasawshı affikslersiz kelbetlik – atlıq túrinde kelip te quramlı atlıqlar qatarınıń dúziliwi tómendegi mısallarda kórinedi. Mısalı:

Kóse palaw – góshsiz pisirilgen palaw. Tiykarınan kóse sózi kelbetlik sóz bolıp, adamnıń sırtqı kelbeti, pishim belgisin bildiredi. Mánisi boyınsha kóse – saqalı hám murtı siyrek shıǵatuǵın er adam.

Demek mısalda adamnıń belgisin bildiretuǵın kelbetlik sóz palaw atlıq sózi menen dizbeklesip kelip quramlı atlıqlardı dúzedi.

-lıq affiksi atlıq sózlerge jalǵanıp kelbetlik xızmetinde kelip hám atlıqlar menen dizbeklesip awqat atamasın bildiredi.

Nawrızlıq góje – Nawrız bayramında pisiriletuǵın milliy taǵam atı. Ayırım atlıqlar palız atamaları menen birlikte kelip awqat atamaların bildiredi. Mısalı Erik murabba – erikten hám basqa da jemislerden qaynatılıp islengen taǵam (QTTS, III t. 121-bet).

Gúnji halwa – ósimlik dáninen qosıp, may, un, gúnji yamasa pal qosıp qaynatılıp islengen eń mazalı awqat taǵam (QTTS, IV t. 466-bet).

Kishmish sháwle – kishmish qosılıp pisirilgen sháwle túri. Mısallarda atlıq-atlıq dúzilisinde kelip awqat atamaları quramlı

atlıqlar túrinde kelgen. Demek, awqat tiykarı nege baylanıslı bolıwına qaray, olardıń atamalarında basım kópshilik jaǵdayda awqat ataması azıqlıq tiykar atamasına baylanıslı boladı.

Sóz qosılıw usılı menen jasalǵan awqat atamalarında birikken atlıqlar da belgili orındı iyeleydi. Mısalı:

Sút burısh – gúrishke sút quyıp islengen suyıq awqat, as (QTTS, IV t.

236-bet).

Sonday-aq sút, aǵarǵan awqatlardıń atamaları birikken atlıq túrinde ushırasadı. Bul awqat ataması tilimizde sút góje yamasa qatıq qosılıwına

42

baylanıslı qatıq góje túrinde de qollanılıp quramlı atlıqlar qatarın dúzedi.

Maysók – Birikken atlıq. – jańa pisken Sarı mayǵa sókti bılǵap, ishine jiyde taqan aralastırıp islengen awqat (QTTS, IV t. 280-bet).

Demek azıqlıq tiykardıń may hám sókten turıwına baylanıslı maysók eki sóz birigip, bir túsinikti ańlatıp kelgen.

Muz qaymaq – birikken atlıq sóz.

Sút penen qanttıń qosımtasınan islengen suyıq aq zat, taǵam (QTTS, III t. 219-bet).

Máshaba (atlıq) – máshti suwǵa qatnasıp sút, qatıq hám may shajlap pisiriletuǵın awqat (QTTS, III t. 292-bet).

Mısalı: Házir máshabaǵa

Uyıqlaysız toyıp jatıp,

Dep otırdı sorlı ana,

Qara tastı qaynatıp (I.Yu.).

Eki tabaq máshabanı dás soqtıq ǵoy (J.Aymurzaev).

Máshaba – awqat atamasınıń tiykarı bizińshe másh-ab bolıp máshdánli

ósimlik atı, al ab tájik tilinde suw mánisin ańlatadı.

Tilimizde basqa tilden ózlesken ab sózi shalap sóziniń quramında da ushırasadı. Bul haqqında ilimpaz Yu.Ibragimov -ap tájik tilinen kirgen

ózlestirme sóz29 ekenligin aytadı.

Demek máshaba awqat atamasın da másh hám (ap) – yaǵnıy suw sóziniń mánisin bildiretuǵın leksikalıq birlik penen birigip kelip birlesken atlıq sóz shaqabın ańlatadı. Al bul awqat da másh hám awqatlıq tiykarı suw arqalı tayarlanadı.

29 Ибрагимов Ю. Лексико-семантическая группа наименований похлебол узбекских народов Южного Приаралья. // Вестник ККО АН РУз. Нукус, qoou, Nt, qeu-бет.

43

Qarataqan – qaraqalpaq milliy taǵamlarınıń biriniń atı.

Qurılısı boyınsha birikken atlıq.

Qara (reń bildiriwshi kelbetlik) + taqan (atlıq) yaǵnıy kelbetlik – atlıq dúzilisin kelip birikken atlıqtı bildiredi.

Qarataqan – awqat tiykarınan tarınıń ishki qabıǵı menen sóktiń untaǵınan islengen taqan. Mısalı: Jiyde atqan menen qarataqandı qosıp bılǵap, onı sútke aralastırıp ishteyimdi ashqan (J.Aymurzaev).

Mısalda taqannıń jiyde taqan hám qarataqan túrleri sóz wetiledi. Jiyde taqan – awqat ataması qurılısı boyınsha atlıq-atlıq eki atlıqtan birikpegen atlıqlar qatarın dúzedi.

Qatıbılamıq – júweriniń unınan suwǵa qaynatıp pisiriletuǵın awqat (QTTS, III. t. 146-b).

Qatıbılamıq awqat ataması da joqarıda mısallar sıyaqlı eki atlıqtıń birigiwinen qatı-bılamıq (feyil) – atlıq túrinde jalǵanǵan. Ádette feyiller háreketlik mánini bildiredi.

Al bul feyil sózde túbiri qat-qatıw – yaǵnıy bılamıq awqatına aǵarǵan hám Sarı may qatıp, qosılıp jelinedi.

Tilimizde góje, jarma awqatlarına aǵarǵannıń qosılıwına baylanıslı «Sút qatqan góje, qatıq qatqan jarma, ayran qatqan góje» dizbekleri ónimli qollanıladı.

Demek bılamıq tiykarǵı awqat atamasına aǵarǵan qatılıwına baylanıslı qatıbılamıq awqatı feyil + atlıqtan birikken atlıq sóz shaqabı dep esaplaymız.

Qawınqurt – birikken atlıq, awqat ataması. Qawındı qaynatıp, onı domalaq yamasa sopaq etip pisirilgen taǵam (QTTS, III t. 150-bet).

Qawın – tiykarınan palız egini ataması bolıp, al qurt tiykarǵı mánisi boyınsha jánlik ataması. Bunda mánileri basqa basqa eki sózi birigip awqat

44

ataması bildirilgen qurt – toraq sinonimleri menen óziniń tayarlanıwı boyınsha qurǵatılıp islengenlikten qurt dep atalǵan bolıwı itimal. Bul qaraqalpaq tilinde awqat atamaların etimologiyalıq (kelip shıǵıwı) jaǵınan ele de tereńirek izertlew zárúriyatın kórsetedi.

Qawınqurt awqat atamasında palız egini qawınnıń qurǵatılıp, aǵarǵan qosılıp islenetuǵın awqat túri bolǵanlıqtan biz óz kóz qaraslarımızday kelip shıǵıp qawın (atlıq) qurt (qurǵaqlanǵan) mánisinde feyilden bolǵan, birikken atlıq xızmetindegi awqat ataması sıpatında kórsetemiz.

Awqat atamalarınıń jasalıwı boyınsha siyrek jaǵdaylarda atlıq tilindegi awqat atamaların ushıratamız. Mısalı:

Qarma-jarma – jeńil awqat. Qarma-jarma bolıp toyıń, árman menen tursaq kelip (Berdaq) (QTTS, III t. 135-bet).

Bul awqat ataması tiykarınan eki mánili sózden qarma balıqtıń súyeklerin alıp, eti menen gúrtikti aralastırıp islenetuǵın awqat ataması bolsa, jarma dánli

ósimlikler júweri, gúrish t.b. jarıw jolı menen, maydalanǵan túrinde awqatqa paydalanıp tayarlanǵan awqat túri.

Al mısalda bólek-bólek eki awqat ataması juplasıp kelip bir awqat atamasın ańlatıp tur. Demek bul jerde awqat atamasında tuwra mánis emes, awıspalı máni basım.

Ashshı-dushshı – awqat ataması.

Tiykarǵı mánisi boyınsha kelbetliktiń dán mánisin bildiredi.

Al qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginde tiykarǵı mánidegi qashıqlasıp qollanılıwın tómendegishe kórsetedı

Ashshı-dushshı (kelbetlik) – jaqsı-jaman, túrli jaǵday, hár qıylı qıyınshılıq.

45

Mısalı: Neshe jıl rus jerlerinde júrip, ashshı-dushshını tatqan (K.Aralbaev).

Al dialektlik ózgeshelikke iye aymaqlarda ashshı-dushshı jup sózi awqat ataması mánisinde qollanıladı.

Onıń aytılıwı boyınsha «atchı-tuchchı» - pomidor, geshir, bolgar burıshınan islengen salat30 dep atap kórsetedi.

Biz óz pitkeriw qánigelik jumısımızdı orınlaw barısında taǵam atamaları menen birlikte chay atamaların da tagám atamalar qatarında qarastırıwdı maqul kórdik.

Qara chay – Chaydıń qara túri, kóp jıllıq texnikalıq ósimliktiń, quwratılǵan, keptirilgen japıraǵı.

Mısalı: Aq samovar qaynap demlengen qara chaydıń puwın burqıratıp jeńgey quya basladı (S.Xojaniyazov) (QTTS, III t. 132-bet).

Kók chay – chaydıń túrine qaray atalıwı. Mısallarda kók, qara – bul reń bildiriwshi kelbetlik sózlerge chay atlıǵı qosılıp, birikpegen atlıqtı payda etedi.

Shir chay – quramlı atlıqlardan dúzilgen chay, taǵam ataması.

Shir – sózi tiykarınan basqa tillik, tájik tilinen ózlestirilgen sóz bolıp mánisi boyınsha «shir» sútti ańlatadı.

Demek shir chay – sút chay, - sútli chay mánisin ańlatıp qaraqalpaq tiliniń qubla dialekti wákilleriniń tilinde ushırasadı.

II bap boyınsha awqat atamalarınıń tiykar atlıqlar, affiksaciya usılı arqalı, sóz qosılıw usılınıń

a)quramlı atlıqlar

b)birikken atlıqlar

30 Ибрагимов Ю. Лексико-семантическая группа наименований похлебол узбекских народов Южного Приаралья. // Вестник ККО АН РУз. Нукус, qoou, Nt, qeo-бет.

46

v) jup atlıqlar túrinde keliwine baylanıslı mısallar analizlendi.

Ayırım taǵam atamaların da olardıń komponentlik quramınıń óz tillik s

ózler yamasa basqa tilden ózlesken sózler ekenligine ilimiy baǵdarda itibar berildi.

47

JUWMAQ

Qaraqalpaq tiliniń leksikalıq quramı jámiyetimizdiń ózgeriwi, ishki hám sırtqı faktorlar nátiyjesinde ózgerislerge ushırap, rawajlanıp baradı. Tilimizde basqa leksikalıq birlikler menen qatarda awqat atamaları da sózlik quramımızdıń belgili bólegin quraydı.

Taǵam atamaları xalqımızdıń kún kóris, turmıs tirishilik jaǵdayları menen pútkilley enisip ketken.

Awqat atamaları tilimizde derlik hár kúni qollanıladı. Sebebi ol tirishiligimiz, jasawımızdıń deregi.

Pitkeriw qánigelik jumısımızdıń teması «Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginde taǵam atamalarınıń beriliw principleri» dep atalıp ol eki baptan turadı.

Í Bap. «Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligindegi taǵam atamalarınıń leksika-semantikalıq ózgeshelikleri» dep atalıp, bul bapta taǵam atamalarınıń tiykarǵı mánileri, awıspalı t.b. xızmetlerde jumsalıwına itibar qaratıldı hám tómendegishe juwmaqlarǵa kelemiz.

1.Taǵam atamaları frazeologiyalıq sóz dizbekleri quramında ushırasadı.

2.Ulıwma sózler quramında ushırasadı.

3.Taǵam atamaları naqıl-maqal sózlerdiń quramında ushırasadı.

4.Taǵam atamaları ulıwmalıq mánide óz-ara sinonim bolıp keledi.

5.Sóylew tilinde ózgeshelikler menen qollanıladı.

6.Qollanılıwı boyınsha gónergen sózler túrinde ushırasadı.

7.Házirgi ádebiy tilimizdegi ayırım sózler taǵam atamaları menen omonimles sózler bola aladı.

48

8. Tilimizde basqa tillerden kirgen ózlestirme sózler taǵam atamaları

quramında ushırasadı.

9.Qaraqalpaq tilinde taǵam atamaları dialektlik ózgeshelikler menen ushırasadı.

10.Tilimizde ayırım bayram, belgili sánelerge baylanıslı

tayarlanatuǵın awqat atamalarına iye.

Juwmaqlap aytqanda taǵam atamaları leksika-semantikalıq jaqtan bay tematikalıq topardı quray aladı.

ÍÍ Bap. «Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligindegi taǵam atamalarınıń sóz jasalıwdaǵı ózgeshelik» dep ataladı. Bul bapta taǵam atamalarınıń atama xarakterine qaray atlıq sóz shaqabı xızmetine qaray jasalıwında eki usıldá

1.affiksaciya usılında.

2.sóz qosılıw usılında lingvistikalıq tallandı.

Atlıq sóz shaqabında awqat atamaları konkret atlıqlar túrinde bir neshe tematikalıq talaplarǵa bólip qarastırıldı.

a)Qamırdan islengen taǵam atamaları túbir atlıqlar xızmetinde keliwi;

b)dánli ósimliklerge baylanıslı awqat atamaları;

v) aǵarǵanǵa baylanıslı;

g) balıq hám basqa da góshli taǵam atamaları;

d) suyıq taǵamlar, ishimlik túrindegi awqat atamaları. Tagám atamaları affiksaciya usılında.

-lıq – duzlıq, sáhárlik, túslik;

-ma/-me, -ba/-be, -pa/-pe – qatırma, qatlama, kespe, bórtpe t.b. -maq – quymaq.

49

-q – qatıq sózinde feyil tiykarǵa -q affiksiniń jalǵanıp atlıq sóz shaqabınıń jasalıwı.

-mash - udmash, quwırmash.

-man/-men, -ban/-ben t.b. – bókpen, sıqpan, kespen. Sonday-aq sóz qosılıw usılı menen jasalıwıná

a) quramlı atlıqlar narın sorpa, asqawlaq sorpa, gósh somsa, súylinli palaw

t.b.

b) Birikken atlıqlar túrindegi awqat túrlerine muzqaymaq, palqaymaq, maysók, máshaba (másh (ab) –suw), qarataqan, qawın qurt t.b.

Al jup atlıqlar túrindegi awqat atamalarıná jarma-qarma, ashshıdushshı t.b. awqat atamaları lingvistikalıq jaqtan mısallar arqalı tallap kórsetildi.

Juwmaqlap aytqanda, qaraqalpaq tilinde taǵam atamaları óz leksikalıq, tematikalıq toparǵa iye.

Taǵam atamaların eyle de tereńirek, atap aytqanda dialektlik

ózgesheliklerin, mánileriniń keńeyiw yaki tarayıw processlerin, ózlestirmeler arqalı taǵam atamaları toparın bayıtıwı, etimologiyalıq jaqtan kelip shıǵıw deregin, basqa túrkiy tillerden taǵam atamaları menen salıstırmalı túrde, tilimizdegi leksikalıq, morfologiyalıq, fonetikalıq, sóz jasalıw hám basqa da kóz-qaraslarınan ele de hár tárepleme

úyreniw kerek dep esaplaymız.

50

Paydalanılǵan ádebiyatlar

1.Aлланазаров К. Литературоведческие термины в кaрaкaлпaкском языке.: Aвтреф. дис... кaнд филол наук. Taшкент, 1985.

2.Aлланиязова Ш. Teрмины приклaдного искусство в кaрaкaлпaкском языке.: Aвтреф. дис... кaнд филол наук. Taшкент, 1985.

3.Aymurzaeva A. Házirgi qaraqalpaq tilindegi substantivlesken kelbetlikler. ÓzRIA QQB, 1985, N2, 57-60-betler.

4.Баскаков Н.А. Kaракалпакский язык. (части речи и словообразование). Нукус, 1994.

5.Баскаков Н.A. Сoстав лексики кaрaкaлпaкскoгo языкa пo

сравнительной грамматикe тюркскиx языков. T.IV. Лексикa, 1962.

6.Berdimuratov E. Qaraqalpaq terminologiyası. Nókis, 1989.

7.Kaримxoжaeв Ш. Вопросы изучения терминов зeмлeдeлия в кaрaкaлпaкском языке. Aвтреф. дис... кaнд филол наук. Taшкент,

1970.

8.Пирниязов K. Фoрмирование и рaзвитие кaрaкaлпaкской лингвистической терминологии. Aвтреф. дис... кaнд филол наук. Aлма-aтa, 1981.

9.Пирниязова A.K. Пути фoрмирования и рaзвития oбщественно-

пoлитичeской лeксики в соременном каракалпакском язык. Aвтреф.

дис... кaнд филол наук. Taшкент, 1986.

10.Kaрибаевa A. Стaнoвлeниe и рaзвитие спортивных тeрминoв в кaрaкaлпaкском языке. Aвтреф. дис... кaнд филол наук. Aлма-aтa,

1991.

11.Жaксымуратов K. Фoрмирование рахвитие медицинских терминов в кaрaкaлпaкском языке. Aвтреф.дис...кaнд филол наук.Taшкент, 1991.