MD hám PQJ / Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginde taǵam atamalarınıń beriliw principleri

31

Qırmısh atlıq. Ishine gósh salıp mayǵa pisirilgen bawırsaq (QTTS, III

tom, 217-bet).

Pátir atlıq. Qamırdı ashıtpay juqa etip jayıp pisirilgen nen (QTTS, IV

Shelpek mayǵa pisirilgen juqa dóńgelek nan, sozban.

2. Dánli ósimliklerge baylanıslı awqat atamaları da atlıq xızmetinde tilimizde kóplep ushırasadı.

Mısalı: Sháwle (atlıq) Palawdıń suwıq túri (QTTS, IV tom, 320-

bet).

Bılamıq – atlıq. Mayda etip dánnen jarılǵan untaǵınan júweriniń

unınan suwǵa salıp qaynatılıp islengen awqat, tamaq (QTTS, IV tom, 391bet).

Sútburısh – atlıq. Gúrishke sút quyıp islengen suyıq awqat, as. (QTTS, IV tom, 237-bet).

Palaw – Gúrishten pisirilgen awqat, taǵam (QTTS, IV tom, 79-bet).

3. Al aǵarǵanǵa baylanıslı awqat ataması tilimizde kóplep ushırasadı. Sebebi qaraqalpaq xalqı erteden-aq sharwa, balıqshı xalıq bolǵanlıqtan aǵarǵan

ónimleri hám balıq taǵamların kóplep paydalanǵan. Sonlıqtan tilimizde usı tarawǵa baylanıslı awqat atamaları ónimli dárejede.

Mısalı: Toraq – atlıq. Ayrandı súzbe qaltaǵa qoyıwlandırıp qaynatıp, keptirip, tulıpqa salıp islengen taǵamnıń túri (QTTS, IV tom, 344-bet).

Qaspaq – atlıq. Qazannıń túbine qatqan awqattıń qırtısı (QTTS, III tom,

141-bet).

32

suwpınıń aldına qoydı (Máspatsha).

Asqatıq – atlıq. Azıq-awqat jarmaǵa qatatuǵın ayran, qatıq, sut aǵarǵan.

tıǵıp, súrlewden, ıslawdan islengen etke aralastırıp pisiretuǵın awqatlıq taǵam (QTTS, III tom, 97-bet).

Qarma – atlıq. Balıqtı súyeklerin alıp eti menen gúrtikti aralastırıp islenetuǵın awqat (QTTS, III tom, 135-bet).

Balıq sorpa – qaraqalpaq milliy taǵamı, vitaminge oǵada bay.

Balıqshılıq penen baylanıslı bolǵan taǵam atamalarınan balıq quwırdaq, uwıldırıq nan t.b. atap ótiwge boladı.

t. Suyıq taǵamlarǵa hám ishimlik túrindegi taǵam atamaları:

Boza – atlıq. – Biyday, tarı, júweri, gúrishlerdi hám taǵı usınday nárselerden tayarlanǵan ishimlik.

Shubat – Túyeniń sútinen ashıtıp islengen ishimlik. Mısalı: Mınaw shubat dım suyıq eken, - dedi kempir Jabaqqa (B.Kerbabaev).

Sorpa – Góshtiń qaynatılǵan suwı, suyıq awqat.

33

Halqas – atlıq. Suyıq awqatqa qosıp ishiletuǵın, jelinetuǵın túyirli awqat, taǵam (QTTS, IV tom, 465-bet).

Tilimizde halqas atlıq sózi birikpegen atlıq túrinde de ushırasadı. Mısalı

«Azanǵı chay xalqas». Bunda chay sózi menen halqas sózi birikpegen atlıq qatarın dúzedi.

6. Taǵam atamaları tilimizde affiksaciya usılı menen kóplep ushırasadı. Bul boyınsha ilimiy ádebiyatlarda: «Sóz jasawshı qosımtalardıń jalǵanıwı

arqalı basqa atawısh sózlerden hám feyillerden atlıqlar jasaladı. Atlıq jasaytuǵın qosımtalardıń mánisi sol ózi jalǵanatuǵın sózdiń mánisi menen tıǵız baylanıslı.

a)Atlıq jasawshı qosımtalar sóz jasalıwda atawısh tiykarlı dórendi

atlıqlar;

b)feyil tiykarlı dórendi atlıqlar bolıp eki toparǵa bólinedi»28. Qaraqalpaq tilinde taǵam atamalarında atawısh tiykarlı atlıqlardan: duzlıq – awqat ataması túbiri duz nárse – zat atın bildiredi. Al oǵan

–lıq qosımtası qosılıwı menen atlıq tiykardan atlıq sóz jasalıp tur. Bul boyınsha usı joqarıda atap ótilgen ádebiyatta:

a)belgili kásiptiń atamasın bildiriwi

b)ulıwma ósimlikke baylanıslı jeke atlardı bildiriw arqalı dolardıń

kópligin ańlatıwı;

v) tamır-tanıslıq, tuwısqanlıq, jaqınlıqqa baylanıslı máni ańlatıwı;

g) awqat atlarına, awqatlanıw waqıtına baylanıslı atlıqlar jasalıwı atap

ótiledi hám tómendegi mısallar itibarǵa alınǵan. Sáskelik, túslik, toqlıq, duzlıq, sáhárlik t.b.

28 Ҳəзирги қарақалпақ əдебий тилиниң грамматикасы. Нөкис Билим, qoor, o-бет.

34

Sáhárlik – bul awqattıń ulıwmalıq ataması yaǵnıy awqatlanatuǵın waqtı atamasında ańlatadı. Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginde sáhárlik awqat ataması haqqında – «Sáhár waqtı jelinetuǵın awqat» dep anıqlama beriledi.

Mısalı Túrge qatın sáhárlikti umıtpa (S.Nurımbetov). Dúmshe qaynap turıp pa (QTTS, IV tom, 194-bet).

Feyil tiykarlı dórendi atlıqlar bir neshe affiksler arqalı awqat atamaların bildiriwde qollanıladı. –ma/-me, -ba/-be, -pa/-pe qosımtası feyil tiykarlarına jalǵanıp atlıq jasawda ónimli qollanıladı.

Bul qosımta arqalı jasalǵan atlıqlar háreketke baylanıslı zatlıq mánilerdi ańlatıp keledi.

Hár qıylı awqat túrleri jarma, qarma, kespe, tuwrama, súzbe, jılıtpa

t.b.

Mısalı: Qatırma: Qazanǵa qatırılǵan nan (QTTS, III tom, 148-bet). Qatırma – awqat atamasınıń túbiri qat – feyil – ır (feyil sóz jasawshısı) – ma – feyil tiykardan atlıq sóz arqalı kelip háreket atınan-aq belgili bolǵanınday qazanǵa qatırıw jolı menen tayarlanǵan nan túrin bildiredi. Mısalı: Azanda úyden alıp shıqqan bir qatırma nannan basqa bularda jeytuǵın hesh nárse joq edi. (M. Ibrayımov) Qatlama-nannıń bir túri. Arasına may salıp qazanǵa tandırǵa qatırtatuǵın nan. (III-tom, 145-bet) Mısalı: Onı esitip baydıń qatını qatlama pisirip, bir tabaq qatıq penen baydıń aldına qoydı (Máspatsha dást)

Mısalda awqat ataması túyiri qat hám qat+la (feyil sóz jasawshısı) tiykarınan dúzilgen bolıp, mánisi boyınsha qat-qat sózi-qabat-qabat, qatlapqatlap, al qatlam sózi búklem, qabat mánilerin ańlatadı.

Tiykarınan qatlama nan túri tayarlanıw usılına qaray qamırdı bir neshe márte qayta zuwala islep, maylap hám qabatlap pisiriledi.

35

Demek nandı tayarlawda orınlanatuǵın háreket atamasınan –ma sóz jasawshısı járdeminde feyil tiykarlı atlıq sóz jasalǵan.

Bórtpe –(atlıq) Sókti, mayǵa, sútke, qantlı suwǵa salıp jibitiwden islengen awqat, as-taǵam (QTTS, I- tom, 250-bet)

Bórtpe taǵamı tayarlanıwı boyınsha sókti jibitiw, bórttiriw jolı menen tayarlanadı. Demek bul mısaldı da taǵamda tayarlawda orınlanatuǵın hárekettiń atı bórt buyrıq feyiline –pe atlıq jasawshı affiksiniń jalǵanıwı menen atlıq sóz jasalǵan.

Tuwrama – Gósh penen gúrtikten mayda etip tuwralǵan awqat (QTTS, IV tom, 259-bet) Awqat atamasınıń túbiri tuwra-tuwraw feyili tiykarına-ma sóz jasawshısınıń qosılıwı menen atlıq sóz jasalǵan. Tiykarınan tilimizde awqatqa qosılatuǵın zat-nárse hám awqatlıq tiykarına qaray usı taǵam atı bir neshe atamalar menen ushırasadı.

Mısalı: Júweri tuwrama –júweri unınan gúrtik aralastırıp islengen awqat. Biyday tuwrama –biyday unınan islengen gúrtik penen gósh aralastırılǵan

awqat.

Feyil-tiykarlı dórendi atlıqlar jasawda –maq /-mek, paq/pek/ -baq/bek affiksleri arqalı qaymaq, quymaq sıyaqlı awqat atamaları jasalǵan.

Quymaq –undı suyıq qamır etip mayǵa quyıp pisirilgen jumsaq nan (QTTS. III 183 bet)

Tiykarınan bul sózdiń túbiri quy –feyili bolıp, awqattıń isleniwinde is -hárekettiń quyıw arqalı ámelge asıwın bildiredi.

«Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń gramatikası» (Nókis, 1994, 32-bet) kitabında qaymaq awqat atamasın da –maq affiksi járdeminde feyil tiykardan bolǵan atlıq sóz sıpatında keltiredi. Biziń pikirimizshe, qaymaq tiykarınan túbir feyil bolıp, onıń quramındaǵı –maq affikslik xızmet atqara

36

almaydı. Sebebi túbiri qay bolsa, bul birlik tilimizde máni ańlatıwshılıq funkciyasına iye emes. Qaymaq –(atlıq) Shiyki qoyılǵan yamasa pisirilgen súttiń yaki basqa da suyıqlıqlardıń betindegi qoyıw qabatı. (QTTS –III tom 33-bet.)

Tammatikalıq ádebiyatlarda –Aq/ek, -q/-k qosımshaları arqalı feyilden tómendegishe atlıqlardıń jasalıwı atap ótiledı

1.Belgili bir zattıń tábiyat qubılıslarına baylanıslı jaratılǵan orın atın bildiriwshi

2.Hár qıylı buyım, miynet qurallarınıń atları

3.Adamnıń dene qurılısına baylanıslı atlıqlar

4.Adamnıń hal awhalı, sezimlik qatnasına baylanıslı atlıqlar

5.Awırıwǵa baylanıslı;

6.Oyın atları t.b. 1

Biz, pitkeriw qánigelik jumısın orınlawda bir qansha taǵam atamaların lingvistikalıq tárepten úyrendik. Olardıń ishinde qatıq taǵam atamasın - 3 affiksi arqalı feyil tiykardan jasalǵan atlıq sóz sıpatında qarastırıwǵa boladı. Sebebi sózdiń túbiri qatıw qatıw - óz ishki mánisi boyınsha

1.Zirildew, qaltıraw, suwıqqa tońıw

2.Bir nárseniń qatıwı tas bolıwı t.b. mánilerdi ańlatadı. Bul jaǵınan qaraǵanda qatıq ataması qatıw is-háreketlik sóz feyildiń ekinshi kórsetilgen mánisine súttiń uytǵan túri yaǵnıy uytılǵan súttiń ulıwmalıq ataması:

-mash- affiksi arqalı da awqat atamaları jasaladı.

Mısalı: uwmash-sorpanıń mayına nandı bılǵap islengen awqat, taǵam (QTTS, IV tom, 397-bet) Bul sózdiń túbiri uw bolıp uwıw –is- háreketin bildiredi.

37

Al qollanılıwı boyınsha tilimizde mánisi jaǵınan tarayıp baratırǵan sózler qatarına kirgiziwge boladı. Quwırmash –awqattıń quwırıw usılı menen tayarlanıwı.

Mısalı Alpamıs anasınan quwırmash pisirip beriwin soraydı. (q.f. XV-t. 13-bet) Bul atlıq sózdiń túbiri quwır bolıp, bizińshe bul sóz quwır- ma-as yaǵnıy quwırıw jolı menen tayarlanǵan as degendi bildiredi.

Túbiri quwır (feyil) –ma (feyil tiykardan atlıq sóz jasawshı) as (mánili sóz, túbir atlıq) dep bahalawǵa boladı.

Daq –affiksi de atlıq sóz jasawda ónimsiz túrde qollanıladı hám jekke siyrek sózlerde ushırasadı

. Quwırdaqettiń hám taǵı basqa nárselerdiń mayǵa quwırılıp tayarlanǵan awqat, taǵam (QTTS, III . 201-bet). Mısalı: Qurǵaq qasıq awız jırtadı dep, quwırdaq tayın boldı, (Q.Ayımbetov)

–man/-men~ -pan/-pen~ -ban/ben affiksleri de feyil tiykarlı atlıqlardı, awqat atamaların ańlatıwda qollanıladı. Mısalı:

Bókpen (atlıq) – Suwǵa ún salıp qaynatqan, sút qosılǵan qoyıw bılamıq, un bılamıqqa usaǵan taǵam, awqat (QTTS, I t. 343-bet).

Sıqpan – qamırdı qol menen sıǵıp, barmaqlardıń arasınan ótkerip, pisirilgen awqat, taǵam (QTTS, IV t. 242-bet).

Bul mısallarda keltirilgen awqat atamalarınıń mánilik tiykarı bókbógiw feyili hám sıq-sıǵıw feyiline –pen/-pan affiksleri qosılıwı menen jasalǵan.

Bókpen – bul rus tillik ózlestirme kasha taǵamı sıyaqlı bógip pisiriledi. Al sıqpan tayarlanıwı boyınsha qamırdı barmaqlar arasınan sıǵıp shıǵarıw

arqalı tayarlanadı. Demek bul awqatlardı tayarlaw waqtında

38

ámelge asırılatuǵın háreket atamaları atlıq sóz jasawshı affiksi menen birigip feyil tiykarın atlıq túrindegi awqat atamaların jasaǵan.

-qı/-ki, -ǵı/-gi qosımtaları da tilimizde ayırım sózlerde ónimsiz dárejede qosılıp atlıq sózlerdi jasaydı. Olardıń ishinde awqat atamaların jasawda da qollanıladı.

Mısalı

Ashıtqı - taǵam tayarlawda qollanılatuǵın zat. Túbiri ashıt – ashıtıw feyilinen jasalǵan.

Uyıtqı - sútti uyıtıw ushın salınǵan azǵantay qatıq, ashıtqı. Mısalı: Sawılǵan sút shetinen pisirilip, oǵan uyıtqı salıp hám bastırılıp qoyıldı (D.Orazov).

Itibarǵa alınǵan mısallardıń mánilik tiykarı ashıtıw, uyıtıw – bolıp, olarǵa -qı sóz jasawshı affiksi qosılıwı menen awqat atamaları jasalǵan.

Sonday-aq tilimizde atlıqtıń sóz qosılıw usılı menen de awqat atamaları jasaladı. Sózlerdiń qosılıwı arqalı

a)quramlı atlıqlar,

b)jup atlıqlar,

v) tákirar atlıqlar, g) birikken atlıqlar,

d)qısqarǵan qospa atlıqlar,

e)abbreviaturalar arqalı

atlıq sózlerdiń jasalatuǵınlıǵı málim.

Tilimizde awqat atamaları quramlı atlıq túrinde tómendegi mısallarda ushırasadı.

Tilimizdegi quramlı atlıqlar túrinde tómendegi awqat atamaları ushırasadı. Mısalı

39

Qonaq ası – awqattıń ulıwmalıq ataması.

Qonaq ası – qonaqqa arnalıp beriletuǵın sıylı taǵam. Mısalı. Qudalardı kútiwge seniń shamań kelmeydi, qonaq asıńdı ózim-aq bereyin (K.Sultanov).

Bul atama eki atlıqtan I qonaq – tiykar atlıq, 2 ası II bet tartım jalǵawlı kelgen.

Atlıq + atlıq túrindegi quramlı atlıqlar túrinde awqat atamaları qollanıladı. Mısalı

Aqsawlaq sorpa – sorpanıń aqsawlaqtan tayarlanıwına qaray atalıwı. Bunda aqsawlaq (atlıq) hám sorpa (atlıq) birikpegen atlıqlar túrinde dizbeklesip, awqat atamasın bildiredi.

Narın sorpa – Bul pisken gósh penen qamır aralastırılıp islengen sorpalı taǵam (QTTS, III t. 341-bet).

Bunda Narın ózlestirme sóz bolıp, tiykar atlıq xızmetinde hám sorpa atlıq sóz benen dizbeklesken túrde kelgen.

Qamırlı awqatlarǵa baylanıslı quramlı atlıqlar kóplep ushırasadı. Mısalı shórek nan, pátir nan, tandır nan, taba nan t.b.

Laǵman sorpa – Bul qamırdan jińishke, uzın etip islengen awqat, taǵam (QTTS, III t. 226-bet).

Bul mısalda da q-komponentli ózlestirme sózden bolǵan atlıq, 2- komponenti óz sózlik qatlamımızǵa iye. Atlıq sóz bolıp, quramlı atlıqlar qatarın dúzedi.

Sonday-aq taǵamlıq tiykardıń neden turıwına baylanıslı da awqat atamaları atlıq tiykarlardan quraladı. Mısalı: máyek arqalı tayarlansa, máyek bórek (atlıq-atlıq) góshten tayarlansa – gósh bórek (atlıq-atlıq) t.b.

40

Al pátir nanǵa baylanıslı atama bolıp, oǵan qosılatuǵın azıqlıq tiykarǵa baylanıslı

- may pátir, pıyaz pátir, gósh pátir t.b. túrinde qollanıla beredi. Al awızeki sóylew tilinde nannıń ashımaǵan túrine baylanıslı «shılpátir» sózi de qollanılıp, ol birikken atlıq sózler quramına kiredi.

Sonday-aq atlıq-atlıq dúzilisi menen birlikte kelbetlik atlıq dúzilisinde de awqat atamaları ushırasadı.

Somsanıń góshten tayarlanıwına baylanıslı gósh somsa awqat ataması atlıq-atlıq dúzilisinde, al kók somsa awqat ataması kelbetlik-atlıq dúzilisi arqalı quramlı atlıqlar boladı.

Somsa – bul maydalanǵan gósh t.b. qamırǵa orap tandırǵa i.b. jawıp pisirilgen awqat.

Tilimizde awqat atamalarınıń quramlı atlıqlar túrinde ushırasıwında tek atlıq-atlıq dúzilisi emes, al atlıq-atlıq hám sóz jasawshılardıń qatnası menen awqat atamalarınıń jasalıwın da kóremiz.

Mısalı: Palaw – gúrishten pisirilgen awqat, taǵam (QTTS, IV t. 79 bet). Palawdıń tayarlanıwına qaray atamaları da hár qıylı bolıp keledi.

Súylinli palaw – Súylinli palawǵa hámmemiz toyıp, shadı qurram bolıp oynadıq kúlip, Xiywa sháhárine kettik yaranlar (Ájiniyaz).

Súylin – bul ádebiy tilimizde qırǵawıl mánisin ańlatadı. Mısalda Súylin (atlıq) + lı (ketbetlik sóz jasawshısı) palaw (atlıq) dizbeginde

kelip kelbetlik tiykarlı atlıqtı dúzgen.

Ózbek palaw – Bul jer eńbek etseń zúrááttiń kóp,

Ózbek palawına toydırar seni (I.Yu.).

Bul mısalda ózbek milletine tán milliy taǵam ataması haqqında sóz etiledi. Mısalda atlıq-atlıq strukturasında kelgen.