MD hám PQJ / Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginde taǵam atamalarınıń beriliw principleri

11

qaraytuǵın bolsaq tilimizdegi awqatlıq zatlardıń yaǵnıy taǵam atamaların tematikalıq toparlarǵa bóliw, onı leksika semantikalıq, morfologiyalıq, sintaksislik hám basqa da tillik ózgesheliklerin keń túrde, tereńirek izertlew máselesi óz sheshimin kútip turǵan máselelerden dep esaplaymız.

Sebebi taǵam bul adamlar ómirindegi ajıralmas túsinik, tirishilik deregi.

Al onıń atamaların tillik jaqtan izertlew qaraqalpaq til bilimi aldındaǵı aktual máselelerden dep sanaymız.

12

I Bap. Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligindegi taǵam atamalarınıń

leksika-semantikalıq ózgeshelikleri

Qaraqalpaq tilinde atamalardı leksika-semantikalıq baǵdarda izertlew jumısları sońǵı dáwirlerde ádewir dárejede rawajlanǵanlıǵın ushıratamız. Sebebi atamalardıń ulıwma sózlik quramdaǵı leksikalıq hám ishki mánisine dıqqat bóliw, onı lingvistikalıq tallaw olardı etimologiyalıq jaqtan da tallaw islerinde derek boladı dep esaplaymız. Bul boyınsha belgili ilimpaz prof. E. Berdimuratov házirgi kúnde qaraqalpaq terminologiyası sistemasında terminlik atamalardıń jasalıw jolları da nızamlılıq sıpatında qálipleskenliginiń tómendegishe izertlew usılların kórsetedi:

1.leksika-semantikalıq usıl.

2.morfologiyalıq usıl

3.sintaksislik usıl.

4.ózge tilden sóz awısıw usılı18.

Demek bul kóz-qarastan qaraytuǵın bolsaq, leksika-semantikalıq usılda atamalardıń, sonıń ishinde taǵam atamalarınıń tillik ózgesheliklerin anıqlaw máselesi bul tillik arnawlı tallaw usılı bolıp esaplanadı.

Leksika-semantikalıq usılda tilimizdegi taǵam atamalarına qosımsha terminlik máni júklenedi.

Ekinshiden leksika-semantikalıq ózgesheligi boyınsha sol itibarǵa alınǵan taǵam atamasınan dáslepki mánisi, yamasa házirgi ádebiy tilimizde qollanılıwı, qollanılıw órisi boyınsha sheklengenlik yamasa sheklenbegenlik (hár qıylı aymaqlarda bir taǵam atamasınıń túrlishe

18 Бердимуратов Е. Ҳəзирги қарақалпақ тили лексикология. Нөкис: Билим, 1994, 107-бет.

13

tillik formalarda ushırasıwı názerde tutıladı) dárejesine itibar qaratıladı.

1.Taǵam atamaları frazeologiyalıq sóz dizbekleri túrinde ushırasadı. Mısalı: Kómesh qolamtaǵa pisirilgen kishkene shórek nan. Mısalı: Hár kim óz kómeshiniń tez piskenin táwir kórip, onı óz kómeshine kóp tartadı eken (A.Dabılov. QTTM. III t. 15-bet).

Sonday-aq kómesh taǵam ataması atap ótkenimizdey joqarıda tuwra mánide jumsalsa, al ayırım jaǵdaylarda awıspalı mánide de qollanıladı. Mısalı:

Hár kim kómeshine kúl tartqan zaman (I.Yu.)

Sońǵı mısalda «kómeshine kúl tartıw» dizbeginde óz jeke basın hám mápin oylawshılıq degendi ańlatadı.

Qollanılıwı boyınsha kómesh sózi taǵam, awqat ataması mánisinde búgingi kúnde qollanılmaydı, yaǵnıy lingvistikalıq jaqtan bul sóz mánisi tarayǵan hám gónergen sózge aylanıp baratır dep esaplaw múmkin.

2.Taǵam atamaları awızeki sóylew tilinde de awıspalı mánilerde ushırasadı.

Mısalı: «Sıqpanıńdı sıqpay, kespenińdi kespey otır». Mısalda itibarǵa alınǵan sıqpan, kespen awqat atamaları erte zamanlarda xalqımızdıń júweri unınıń qamırınan tayarlanatuǵın awqat esaplanǵan. Bul awqat ataması haqqında túsindirme sózlikte tómendegishe anıqlama beriledi: Sıqpan qamırdı qol menen sıǵıp, barmaqlardıń arasınan ótkerip pisirilgen awqat taǵam (IV tom. KTTS, 242-bet).

Kespen qamırdı kesip tayarlaw usılı menen tayarlanatuǵın awqat.

3. Taǵam atamaları ushırma sózler túrinde de ushırasadı.

14

Mısalı: «Hay-hay janım toraq suw» degendey, bular qısınbaydi (T.Q.).

«Balıqtıń bel kespesin jemegen basım

Qoydıń quyqalı góshine tap boldım» degen eken bayaǵıda bir shopannıń balasına turmısqa shıqqan bashıqshınıń qızı (A.Sadıqov).

Toraq suw aǵarǵanǵa baylanıslı taǵam ataması bolıp, ol kóbinese tumaw keselliklerinde xalıq emlewinde usınıladı. Mısalda ushırmaw sózdiń quramında kórkemlik sóylewshiniń pikirin ayrıqsha kórkemlik penen bayanlanıwında xızmet etken.

Al «balıqtıń bel kespesi» bul balıq góshiniń belgili bir bóleginiń ataması bolıp, ol taǵam túrinde de usılay atamaladı. Al «quyqalı gósh» sózine qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginde tómendegishe anıqlıq beriledi. Quyqa-janlı janiwarlardıń bas sıyraqlarınıń úytilgen eti, terisi. Mısalı:

Ashlıqta jegen quyqanıń, Toqlıqta mazası ketpes (Qqx.n.).

Quyqa bul mısalda awıspalı túrde kelgen. Xalıq awzında kúndelikli aytılıp júrgen ushırma sóz quramında tómendegishe variantta da ushırasadı. Mısalı:

Bekire balıqtıń bas kespesin jemewshi edim,

Quyqalı qunan qoy góshine qarap qaldım (qq.x.n.)

4. Taǵam atamaları naqıl-maqallardıń quramında da kóplep ushırasadı. Bul boyınsha belgili leksikolog E. Berdimuratov naqıl-maqal sózlerdi de

turaqlı sózlerdiń qatarında qarastıradı. Yaǵnıy: «Tayar túrinde ushırasıw, tayar túrinde paydalanıw, qanday sóz dizbegine tán

15

bolsa, tilde solardıń barlıǵı da frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń ishinde qaralǵanı maqul.

Naqıl-maqallardı da sózlik quramnıń usı qatlamı ishinde bahalawımızdıń tiykarı soǵan baylanıslı»19 dep kórsetedi. Mısalı:

Júwerini jerine sep

Nan iymannıń arqawı (Q.f. n/m, 32-bet).

Nan piskenshe gúlshe kúyedi

Ras sózge hámme basın iyedi (Q.f. n/m, 33-bet).

Gewde de jan ketpese

Awızdan nan ketpeydi (Q.f. n/m, 37-bet).

Ashlıqta jegen zaǵaranıń,

Toqlıqta mazası ketpes (Q.f. n/m, 39-bet).

Bul naqıllar quramında atap ótilgen nan taǵamlar seresi dep bahalawǵa boladı. Nan barlıq xalıqlarda da baslı taǵam.

Al onıń túrleri kórinisine yaki tayarlanıwına qaray túrlishe atamalar menen ataladı. Naqılda keltirilgen gúlshe nannıń kishi túri.

Xalqımızdıń eń biybaha miyras, úrp-ádetlerinen biri bul gúlsheni shańaraqtaǵı kishkene balalardıń jewine qolaylastırıp arnawlı túrde jawadı. Onıń forması kishkene. Sonlıqtan da nannıń túrine, kórinisine baylanıslı yaǵnıy grammatikalıq kishireytiw forması arqalı kelip, nannıń kishi túrin ańlatadı.

19 Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. Нөкис: Қарақалпақстан, 1988, 182-бет.

16

Qaraqalpaq tilindegi naqıl maqallarda nannan tısqarı basqa da taǵam atamalar tómendegishe mısallarda da ushırasadı. Mısalı:

Arpa, biyday, aq boladı,

Sarı qawın qaq boladı,

Sarı mayǵa bılǵaǵan,

Sóktiń dámi kóp boladı (Q.f. n/m, 36-bet).

Bılamıq betinen suwıydı,

Góje túbinen suyıydı (Q.f. n/m, 41-bet).

Pıshaǵı bar súyegin jer,

Pıshaǵı joq tiyegin jer (Q.f. n/m, 45-bet).

Eshek mingen at soramaydı,

Balıq jegen et soramaydı

Jarlı et jese tisine kiredi

Et jemese túsine kiredi.

Et etke

Sorpa betke.

Arıqtıń sorpasında dám bolmaydı, Aqılsızdıń sózinde máni bolmaydı (Q.f. n/m).

Mısallardaǵı, dáslepki mısalda qaq, sarı may, sók bul kóbinese awqatlıq zatlardıń azıqlıq tiykarı.

17

Qaq20 taǵamına túsindirme sózlikte tómendegishe anıqlama beriledi. Qaq II Alma, qawın, erik t.b. tilip keptirilgen jemislerdiń túrleri.

Qawın qaq, qaq erik.

Qaq III keptirilgen, quwratılǵan, kewdirilgen, qatqan, kepken.

Qaq I qattı jawın-shashın suwlarınan taqır jerdiń oyına jıynalǵan irkindi suw. Mısalı: Qattı jerde qaq turar (Q.n/m).

Qaq sóziniń bunnan basqa da mánilik hám funkciyalıq xızmetin dawamlap aytıwǵa boladı. Mısalı háreketlik yaki belginiń belgisi t.b.

Al demek, qaq sózi I-mánisinde haywanatlardıń awqatlıq zatı, yaǵnıy tirishilik tiykarı bolsa, qaq II sózi adamlar ushın áhmiyetli taǵam ataması.

Demek, bul tárepinen alıp qaraytuǵın bolsaq, qaq sózi birdey formada bir neshe orında kelip, hár qıylı mánilik belgilerdi ańlatıp, naqılmaqalda ańlatqan mánisi menen birlikte ádebiy tildegi (II) mánisi boyınsha óz-ara omonilik xızmettegi awqat atamaları bolıp tabıladı.

Joqarıdaǵı mısalda keltirilgen sarı may, sók bul milliy taǵamlardıń azıqlıq tiykarı.

Keyingi naqıl quramındaǵı bılamıq, góje awqatları bul masaqlı dánlerden tayarlanatuǵın taǵam awqat túri.

Mısalda keltirilgenge qosımsha qawın palız egininiń qatnasında tayarlanatuǵın qaraqalpaq milliy taǵamlarınan biri bul qawın qaq, qawın qurt.

Qawınqaq pisken qawındı jińishkelep tilip, kúnge keptirip, keyninen

ǵarbızdıń suwına salıp, tulımlap órilgen taǵam (QTTS, 149-bet. III tom).

20Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. Нөкис: Қарақалпақстан, 1988, 105-бет.

18

Al qawınqurt qawındı aǵarǵan menen qaynatıp, onı domalaq yamasa sopaq etip, keptirip islenegen taǵam (QTTS, 150-bet. III tom).

Keyingi mısalda «bılamıq, góje» awqat atamaları naqıl-maqal sózlerdiń quramında kelgen. Bılamıq awqat ataması tilimizde eki atamada:

a)bılamıq;

b)qatıbılamıq túrinde ushırasadı.

Bılamıq awqat atamasına: «Mayda etip dánnen jarılǵan jarmanıń

untaǵınan, júweriniń unınan suwǵa salıp, qaynatılıp islengen awqat, tamaq, as, taǵam»21.

tilimizde eki túrli formada ushırassa da, tayarlanıwı birdey.

Góje awqat ataması da joqarıda naqılda óz mánisin mazmunına sáykes túrde anıqlap qollanılǵan.

Keyingi mısallardaǵı «et» sózi tilimizdegi gósh sózi menen sinonimles bolıp, naqıl sózler quramında túrlishe mánilerdi ańlatıp qollanılǵan.

5. Sonıń menen qatar awqat atamaları ulıwmalıq atamada tilimizdegi sinonimlik sózler qatardan da tolıqtırıwǵa xızmet etedi.

Mısalı: taǵam tamaq, awqat, as, duz, nár t.b. (QTTS IV-tom, 257-

bet).

21 Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. Нөкис: Қарақалпақстан, 1982, Т.I. 391-бет.

19

Bunda tilimizdegi sinonimles qatarlar haqqında leksikolog ilimpazlar Q.Pirniyazov hám A.Pirniyazovalar tómendegishe pikirdi bildiredi:

«Sinonim sózlerdiń mánileri bir-birine jaqın bolǵanlıqtan, bir mánige birikken sózler óz-ara belgili bir topardı keltirip shıǵaradı. Bul sinonimlik qatarlar delinedi.

Sinonimlik qatarlardıń ishinde bir sózi yadrosı (tiykarı) bolıp turadı da, qalǵanları sonıń dógereginde boladı»22.

Demek, bul qatarda taǵam atamalarınıń sinonimlik yadrosı taǵam sózi bolıp esaplanadı.

Bul óz-ara sinonimlik mánige iye sózlerdi tómendegi mısallar arqalı kórsetiwge boladı.

Mısalı:

Bermestiń ası pispes,

Qazanı ottan túspes (Qq. n/m)

Ishilmegen as uw menen teń,

Kisi kirmegen úy gór menen teń (Qq. n/m).

«Duz tatıp ket» degendi de

Tegin aytqan dep bolmaydı,

Sóylegende sózińniń de

Duzı bolsa shep bolmaydı (I.Yu.).

6. Bunnan tısqarıda joqarıda atap yótilgen awqat, as, aǵam t.b. awqatlıq atamalarda sóylew tilinde shıj-bıj sózi de mániles bola aladı.

Shıj-bıj mayǵa quwılıp islengen jeńil awqat, tamaq, as, taǵam.

22 Пирниязов Қ., Пирниязова А. №арақалпақ тилиниң лексикасы. Нөкис, 2004, 16-бет.

20

Mısalı: Kelgen qudalarǵa eplep shıj-bıj pisirip berdi (K.Sultanov) (QTTS, Í tom, 390-bet).

7. Leksika-semantikalıq jaqtan tilimizde ayırım awqat atamaları qollanılıw órisi boyınsha gónergen sózler qatarına kiredi.

Basalay Tarını hám shigindi keptirip, kepegin ayırmastan tartıp pisirilgen suyıq bılamıq, jarma, bunnan nan da isleydi. Mısalı:

Ishkeniń basalay bılamıq,

Bul isiń qalay shermende (Ótesh).

8. Tilimizde ayırım taǵam atamaları siyrek jaǵdaylarda omonimlik xızmette de ushırasadı.

Ádette, tilimizde omonimler haqqında formaları birdey bolıp, mánileri hár qıylı bolıp keletuǵın sózler omonim sózler delinedi. Taǵam atamalarında. Mısalı:

1. Duz taǵam ushın azıqlıq tiykar

Duz karta oyınında karta tur.

Buz sózler 1-duz; 2-tuz túrinde kóbinese omofonlıq xızmet atqaradı.

2.Qaq awqat túri. Qaq

hárekettiń atı.

3.Et gósh sinonimi.

Et háreket atı (kómekshi feyil).

4. Súmelek (1) Arnawlı egilgen biydaydıń erte báhárde shıqqan kóginiń maydasınan qaynatıp jeytuǵın awqat (QTTS. V tom, 234-bet).

Súmelek (2) Awıspalı mánide adamnıń minez-qulıq belgilerinen biri. Bul sózler birdey formada jazılǵan menen birin ekinshisine salıstırǵan waqıtta haqıyqıy omonim sózler bola aladı.

5. Tilimizde ózlestirme sózler túrindegi taǵam atamaları kóplep ushırasadı.