MD hám PQJ / Naqıl-maqallardıń sintaksislik dúzilisi hám onı oqıtıw
.pdf
Aqıllıǵa gáp aytsań, kóp keshikpey pitedi. Beresige besew kóp, alasıǵa altaw az.
Jaqsıǵa barıp jalınsań, gúnayıńdı keshedi. Sóz súyekten ótedi, tayaq etten ótedi.
Alp anadan, at biyeden tuwıladı. Jamannan qash, jaqsıǵa jantas.
3. Tolıqlawıshtıń jáne bir forması menen, haqqında, tuwralı, arqalı usaǵan tirkewishler mene dizbeklesken sózler. Mısalı: Aǵayin menen alıstan qatnas. Námárt atası menen ayqasadı.
Tolıqlawısh tómendegi sóz shaqapları hám sózlerdiń dizbegi arqalı bildiriledi: 1. Atlıqtan bolǵan tolıqlawıshlar. Atlıq - tolıqlawısh funkciyasında eń kóp qollanılatuǵın sóz shaqabı, sebebi ol seplenedi, mudamı predmet mánisin ańlatadı, qullası, barlıq jaǵınan oǵan sáykes keledi. Mısalı: Aqıl jastan shıǵadı, hasıl tastan
shıǵadı. Sóz súyekten ótedi, tayaq etten ótedi.
2. Almasıq hám sanlıq sóz shaqaplarınan bolǵan tolıqlawıshlar: Qızım saǵan aytaman, kelinim sen tıńla. Jamannıń atı jaman, qoymas seni aman. Bilegi kúshli birdi jıǵadı, Bilimi kúshli mıńdı jıǵadı. Mıńdı tanıǵansha birdiń atın bil. Til ushı menen sóyleme, ózińe azar keler.
Naqıl-maqallarda tolıqlawıshlar sanlıq sóz shaqabı arqalı bildirilgende ádebiy tildegi sıyaqlı anıq sanlıq kórsetkishlerdi bildirmeydi: «Bilimi kúshli mıńdı jıǵadı» degende mıńdı sanlıǵı substantivlesip mıń adamdı, yaǵnıy kópti degen mánilerdi beredi.
3. Kelbetlik, kelbetlik feyil, atawısh feyiller, barıs, tabıs, shıǵıs, orın sepliklerinde kelgende, atlıq mánisin ańlatadı hám gápte tolıqlawısh funkciyasında keledi. Mısalı: Bermegendi berip uyalt. Jaqsını isinen bil. Ashshı menen dushshını tatqan biler. Alıs penen jaqındı jortqan biler.
Tolıqlawıshlar grammatikalıq bildiriliwi hám mánisine qaray 2 túrge bólinedi: tuwra tolıqlawısh hám qıya tolıqlawısh.
31
Tuwra tolıqlawısh
Tuwra tolıqlawısh mudamı awıspalı feyilden bolǵan aǵzaǵa basqarılıp baǵınadı, sonıń háreketi tikkeley qaratılǵan predmetti bildiredi. Ol tabıs sepligindegi atlıq sóz arqalı da bildiriledi.
Naqıl-maqallarda da ádebiy tildegi sıyaqlı, tuwra tolıqlawısh belgili sebepler menen birge ashıq tabıs sepliginde (seplik qosımtalı), birde jasırın tabıs sepliginde (seplik qosımtalarsız) qollanıladı.
Tuwra tolıqlawıshqa tabıs seplik qosımtası mınaday jaǵdaylarda jalǵanadı:
1. Betlik, soraw almasıqlarınan bolǵanda, tuwra tolıqlawısh jalǵawlı formasında keledi. Mısalı: Ekini bir dep sanaysań, Kózińdi qısıp kimdi aldaysań?
Kimdi aytsa, sol keledi.
2. Atlıqqa aynalǵan kelbetlik, belgilew almasıqları, bar, joq sózleri hám
t.b. tuwra tolıqlawısh funkciyasında kelgende ashıq tabıs sepliginde jumsaladı. Mısalı: Ash bala toq bala menen oynamaydı, Toq bala hesh nárseni oylamaydı.
Jaqsını isinen bil. Bardı joqtı bilmeydi, Pal tileydi tamaǵım.
3. Gáp ishindegi bir sóz eki ret aytılıp kelgende, olardıń sintaksislik
хızmetine qaray tuwra tolıqlawısh bolatuǵın sóz tabıs sepliginiń jalǵawlı formasında qollanıladı. Mısalı: Shoshqa shoshqanı jarmaydı. Adam adamdı dos biledi.
4. Tuwra tolıqlawısh kelbetlik feyil hám háreket atı feyillerden, yamasa usı feyillerdiń toplamındaǵı sózlerden bolǵanda jalǵawlı qollanıladı. Ayaǵı úlken sıyǵanın kiyedi, Ayaǵı kishi súygenin kiyedi. Qulaq esitkendi kóz kóredi.
Tuwra tolıqlawısh tómendegi orınlarda jalǵawsız qollanıladı:
1. Birgelkili tuwra tolıqlawıshlar menen (benen, penen) hám dánekerleri arqalı baylanısıp kelgende, olardıń dáslepkisi jalǵawsız qollanıladı da, sońǵısı jalǵawlı bolıp keledi. Bunday jaǵdaylarda da sońǵı sózdegi
32
tabıs seplik forması dáslepkisine ortaq bolıp keledi. Mısalı: Ashshı menen dushshını tatqan biler, Alıs penen jaqındı jortqan biler.
2. Eger tuwra tolıqlawısh qandayda bir belgisi, anıq yaki ulıwmalıq predmet mánisin bildirgende, tabıs sepliginiń forması jalǵanbaydı. Mısalı: Tógin tókpey egin pitpes, úyrenbeseń bilim pitpes. Qawın jeseń sáhár je, Sáhár jemeseń báhár je.
Qıya tolıqlawısh
Barıs, shıǵıs, orın sepliklerindegi kimge? Nege? Kimnen? Kimde? Nede? sorawlarına juwap beretuǵın sózler, sonday-aq tirkewishli sózlerdiń predmet mánisin bildiretuǵınları qıya tolıqlawısh boladı.
Qıya tolıqlawıshlar qaysı seplikte ya qanday tirkewish sóz benen keliwine baylanıslı tómendegi formalarda qollanıladı.
Anıqlawısh hám onıń bildiriliwi
Gáptiń ekinshi dárejeli aǵzalarınıń biri - anıqlawısh. Anıqlawısh predmetlik mánide qollanılatuǵın gáp aǵzaların anıqlap keledi. Anıqlawıshlar gáptegi sintaksislik хızmeti jaǵınan ózi anıqlaytuǵın predmettiń túr-túsin, sının, kelbetin, sanın, sapasın, kólemin, muǵdarlıq, formalıq, háreketlik hám t.b. belgilerin bildiriw arqalı anıqlap kelse, bazıbirewleri anıqlaytuǵın predmetti waqıtlıq, orınlıq belgileri boyınsha anıqlap keledi.
Anıqlawısh penen anıqlanıwshı aǵzanıń ózara grammatikalıq baylanısıw
ózgesheliklerine qaray, anıqlawıshlar jupkerlesiwshi anıqlawıshlar, izafetlik anıqlawıshlar bolıp ekige bólinedi.
Jupkerlesiwshi anıqlawıshlar
1. Jupkerlesiwshi anıqlawıshlar kelbetlik sóz shaqabı arqalı bildiriledi. Mısalı: Jaqsı perzent eline bas boladı, Jaman perzent eline qas boladı. Ónerli qul harımas, ónersiz qul jarımas.
Anıqlanıwshı predmettiń belgili bir ornın bildirip anıqlap keledi. Mısalı: Úydegi esaptı bazardaǵı nırq buzadı.
33
2.Ráwishten bolǵan anıqlawısh predmetlik mánidegi sózler menen jupkerlese dizbeklesip, sintaksislik funkciyası jaǵınan gápte anıqlawısh bolıp keledi. Mısalı: Kóp soraǵan alar, kóp oylanǵan tabar.
3.Jupkerlesiwshi anıqlawıshlardıń ishinde bir qansha ónimli qollanılatuǵın taǵı túri - kelbetlik feyilden bolǵan anıqlawıshlar. Kelbetlik feyilden bolǵan anıqlawıshlar predmettiń belgisin is-háreket arqalı anıqlap keledi.
Izafetlik anıqlawıshlar
Qaraqalpaq tilinde anıqlawıshlardıń ekinshi bir túri óziniń anıqlaytuǵın sózi menen izafetlik konstrukciyada baylanısıp keledi. Onday jaǵdaylarda, kóbinese anıqlawısh хızmetin atqaratuǵın sózler iyelik sepliginiń affiksin, al anıqlanıwshı sózler tartım qosımtasın qabıl etip keledi.
Anıqlawıshtıń iyelik seplew formasında, al anıqlanıwshı aǵzanıń tartımlanıp kelip baylanısıwına izafetlik konstrukciya dep ataladı.
Izafetlik anıqlawıshlar tómendegi sóz shaqapları arqalı bildiriledi:
1.Iyelik sepligindegi atlıqlardan. Mısalı: Shılımkeshtiń qolı da, pulı da kúyedi Urınıń malın tawıp alsań hadal. Qoydıń súti qorǵasın. Хannıń isi qarashaǵa túsedi, Biydiń isi urashıǵa túsedi.
2.Iyelik sepligindegi substantivlesken kelbetlikten izafetlik anıqlawısh boladı. Mısalı: Jaqsınıń jatı bolmas, jamannıń uyatı bolmaydı. Baхıtlınıń eki qonaǵı bir keledi, sorlınıń qawını aq boladı. Ótirikshiniń ıras sózi zayaǵa ketedi.
Pulı arzannıń sorpası tatımas. Jaqsınıń kegi bolmaydı.
3. Iyelik sepligindegi kelbetlik feyilden hám kelbetlik feyilli toplamlardan izafetlik anıqlawısh boladı. Mısalı: Qızıl gúl ekkenniń qırmanı bolmas, Eshek mingenniń ayaǵı tınbas, eki qatın alǵannıń qulaǵı tınbas.
34
Pısıqlawısh hám onıń bildiriliwi
Pısıqlawısh - is-háreket procesiniń isleniw usılın, sapasın, waqtın, ornın, muǵdar, sebep, maqset, shárt hám qarsılaslıq belgilerin bildiretuǵın gáptiń ekinshi dárejeli aǵzası.
Pısıqlawıshtıń mánisi, tiykarınan, is-háreketke qatnaslı anıqlanadı. Sonlıqtan olar, kóbinese feyilden bolǵan bayanlawıshtıń mánisin keńeytip, túsindirip keledi.
Pısıqlawıshlar dúzilisine qaray jay pısıqlawısh, qospa pısıqlawısh hám keńeytilgen pısıqlawısh sıyaqlı strukturalıq túrlerge bólinedi.
Jay pısıqlawıshlar mánili dara sózlerden, bir leksikalıq mánidegi sintetikalıq hám analitikalıq formadaǵı qospa sózlerden hám geypara tirkewishli kelgen sózlerdiń dizbeginen boladı. Mısalı: Jaqsılar duslaspaǵa keledi, sheshenler aytıspaǵa keledi.
Qospa pısıqlawıshlar sintaksislik bólekke bólinbeytuǵın sóz dizbekleri hám atawısh sózler menen kómekshi atawıshlardıń dizbeginen boladı. Mısalı: Jaqsınıń qayırı tiyer hár jerde, jamannıń kesiri tiyer tar jerde.
Keńeytilgen pısıqlawısh, tiykarınan, hal feyil, kelbetlik feyil hám háreket atı feyilli toplamlar arqalı bildiriledi. Sonday-aq keńeytilgen pısıqlawıshlar bar, joq sózleriniń basqarıwındaǵı atawısh toplamlardan da boladı. Mısalı: Jaw joqta qılıshıńdı tasqa shap.
Pısıqlawıshlar semantikalıq jaqtan tómendegishe túrlerge bólinedi: sın, orın,
waqıt, muǵdar-dáreje, sebep, maqset, shárt, qarsılas pısıqlawısh.
Pısıqlawıshtıń hár bir mánilik túrleri bir-birinen mánisine, sorawlarına hám morfologiyalıq bildiriliw ózgesheligine qaray ayırıladı.
Qaraqalpaq naqıl-maqallarında pısıqlawıshtıń mánilik túrleriniń bildiriliw
ózgesheliklerine tómende hár qaysı túrine óz aldına toqtap ótemiz:
1. Sın pısıqlawısh semantikalıq jaqtan is-hárekettiń isleniw sapasın, qalay hám qanday jaǵdayda isleniw usılın bildiredi.
35
a) Sın pısıqlawısh sapa kelbetliklerden boladı. Mısalı: Aǵash kesseń uzın kes, temir kesseń qısqa kes.
b) Sın pısıqlawıshlar hal feyil hám hal feyilli toplamlardan boladı: Isti bilip isle, Aqıldı qosıp isle. Basalaydı basıp ish, qursaǵıńdı qasıp ish.
v) Anıqlıq meyillerdiń basqarıwındaǵı betlik feyil toplamlarına dep, degendey hám t.b. kómekshi feyillerdiń dizbeklesip keliwinen de boladı. Mısalı: Jaqsınıń barsań qasına,
«Beri kel» dep shaqırar, Jamannıń barsań qasına, Ash jolbarıstay aqırar.
g) Menen, penen, benen tirkewishleri atawısh hám geypara feyillerge dizbeklesip keliwinen boladı. Mısalı:
Pıshaqtı berseń qını menen ber, Haq kewil shınıń menen ber.
Tárbiya menen gúl ósedi,
Sóylew menen til ósedi.
2. Orın pısıqlawısh is-hárekettiń belgili bir ornın, shıqqan jerin, bet alıs baǵıtın bildiredi. Mısalı: Duz ishken jerińe jamanlıq etpe. Jaqsı jerde uyıqlasań, Jaqsı-jaqsı tús kórerseń. Jaman jerde uyıqlasań, ájeptáwir is kóreseń. Jaqsınıń qayırı tiyer hár jerinde, Jamannıń kesiri tiyer tar jerde.
3. Waqıt pısıqlawısh is-hárekettiń hár túrli waqıtlıq belgilerin túsindirip, onıń qashan, qay waqıtta bolǵanın yamasa bolatuǵının, bolıw momentlerin bildiredi. Mısalı: Jaǵımsız qonaq jatar waqta keledi. Kelgenshe qonaq uyaladı, kelgennen soń qonaq jer uyaladı. Kóshken jurttıń qádiri, qonǵanda óter, Boy jetken qızdıń qádiri, ketken soń óter.
4. Sebep pısıqlawısh is-hárekettiń isleniw ya islenbew sebebin bildiredi. Sebep pısıqlawıshtıń mánisi, kóbinese is-háreketke qatnaslı bolıp keledi. Naqılmaqallarda sebep pısıqlawıshlar, tiykarınan atawıshlar hám shárt meyildiń dizbeginen boladı. Mısalı: Shóptiń bası jel bolsa qıymıldaydı,
36
Jer qattı bolsa ógiz ógizden kóredi. Túyege jantaq kerek bolsa moynın sozadı.
5. Maqset pısıqlawısh is-hárekettiń isleniw maqsetin bildiredi. Maqset
pısıqlawısh хızmetindegi sózlerdiń mánisi de háreketke baylanıslı bolıp keledi. Is-
háreket bir nárseniń isleniwi ya júzege shıǵıwı ushın arnaladı.
Barıs sepligindegi háreket atı feyili hám háreket atı feyilleriniń
basqarıwındaǵı sóz dizbeklerinen boladı. Mısalı: Jaqsılar duslaspaǵa keledi,
sheshenler aytıspaǵa keledi. Bul jerde «duslaspaǵa, aytıspaǵa» maqset
pısıqlawıshı, tiykarınan -maq/-mek formalı háreket atı feyiliniń barıs seplik affiksin qabıl etip ózgeriske ushıraǵan sońǵı forması.
6. Shárt pısıqlawısh is-hárekettiń isleniw ya islenbew shártin bildiredi. Shárt pısıqlawısh, tiykarınan, feyildiń shárt meyilinen, kelbetlik feyil hám hal
feyillerden, yamasa usı feyillerdiń basqarıwındaǵı toplamlardan boladı.
a) Shárt meyil hám shárt meyildiń basqarıwında kelgen toplamnan:
Berseń alarsań, ekseń orarsań. Eńbek etseń emerseń.
b) Hal feyil hám hal feyilli toplamlardan boladı: E r shekinispey bekinispeydi.
7. Qarsılas pısıqlawısh is-háreket procesine qarama-qarsı mánide aytıladı.
Qarsılas pısıqlawıshlar da shárt pısıqlawısh sıyaqlı, feyildiń shárt meyilinen, kelbetlik feyil, hal feyil hám usı feyillerdiń basqarıwındaǵı sózlerdiń dizbeginen boladı. Mısalı: Atıń shappasa da shulǵısın, qusıń almasa da qılǵısın.
Solay etip, qaraqalpaq хalıq |
naqıl-maqallarında pısıqlawıshlardıń barlıq |
mánilik túrleri ushırasadı. Ózbek |
naqıl-maqallarında pısıqlawıshtıń bildiriliwi |
haqqında Х.Abduraхmanov bılay dep jazadı:
«Vırajenie obstoyatelstva imeet svoyu specifiku. V poslovicaх chasto vstrechaetsya obstoyatelstvo, vırajennoe poslelogami avval, keyin, deeprichastie na - gach,- guncha so znacheniem vremeni i obstoyatelstvo. V poslovicaх obstoyatelstv prichinı, merı i stepeni pochti ne vstrechayutsya».á
37
II-bap Naqıl-maqallardı oqıtıwdıń usılları.
2.1. Ulıwma orta bilim beretuǵın mekteplerde naqıl-maqallardıń tálimtárbiyalıq áhmiyeti.
Хalqımızdıń awızeki ádebiyatında áyyem zamanlardan berli ómir súrip kiyatırǵan naqıl menen maqallarda хalqımızdıń danıshpanlıq oyları, tapqır uǵımları hám kútá durıs aytatuǵın naqıl-násiyatları menen parasatları, tek jası kishi emes, al jası úlken adamlar ushın da berejaq aqılları biriktirilgen, kópshilik jaǵdayda ómirge durıs sheshimli juwmaqlar berilgen1. «Naqıllar dara adamnıń emes, jámáátlik pikirdi bildirip, túrli sıpatlardı social baylanıstı, jámiyetlik moral normalar hám shártlerdi jıynaqlap toplaydı. Naqıllar tolıq pikirdi mısal retinde bildirip, aqıl aytıw menen pitedi» 2
N. Dáwqaraevtıń bergen anıqlaması qaraqalpaq naqıl-maqallarına bergen birinshi ilimiy anıqlama boldı. Sonıń menen birge ol qaraqalpaq naqıl-maqallarınıń ózine tán kórkem dúzilisin ashıwdı da alǵa qoydı. Ol birinshilerden bolıp feyil formalarınıń kóp isletiliwi, ásirese bayanlawısh buyrıq feyildiń 2-beti, bayanlawısh feyildiń 3-beti, bayanlawshı feyildiń belgisiz túrinen yamasa ataw gáp, bayanlawıshı belgisiz gáp jasalatuǵın formaların anıqlaydı. Mısalı:
1.Awızıń qanǵa tolsa da, Dushpanıńnıń aldında tókpe.
2.Aspannan ne túspeydi
Jer neni kótermeydi.
3. Ashıw dushpan, aqıl dos t.b.
Naqıl-maqallar хalıqtıń ásirler boyı bay tájiriybesi tiykarında payda bolǵan, adam ómiri haqqında хalıq arasınan shıqqan sheberler tárepinen
1 И. №урбaнбaeв, №aрa3aлпa3 бaлaлaр 1дeбияты. Н5kис. 1992. 38-бeт
2 Н. Д173aрaeв шы2aрмaлaрыны4 тoлы3 жыйнa2ы. 2-тoм. «№aрa3aлпa3стaн» бaспaсы. Н5kис. 1977. 156-бeт.
38
oǵada qısqa hám kórkem e tip dóretilgen sheshimler. Naqıl-maqallardı adamlar ushın aqıl-násiyattıń kodeksi dep atasa bolar edi1.
Ulıwma orta bilim beriw mekteplerinde jas áwladtı ádep-ikramlılıqqa tárbiyalawda, áwladtan-áwladqa ótip kiyatırǵan úrp-ádet dástúrlerimizdi úyretiwde naqıl-maqallardıń tutatuǵın ornı ayırıqsha.
Naqıl-maqallar хalıqtıń ásirler boyı puхtalap, kir juqtırmay, atadan balaǵa, góneden-jańaǵa ótkerip saqlap kelgen hasıl ǵáziynesi. Naqılmaqallar miynetti súyiw, awızbirshilik, doslıq haqqında úrp-ádet dástúrler, til hám sóz óneri haqqında tolıp atırǵan aqıl-násiyat sózleri qısqa, ıqsham túrde beriledi.
Ásirese, ádep-ikramlılıq, aqıl-násiyat хarakterindegi naqıl-maqallarda keleshek áwladqa tárbiya beriwge birge tayar túrde jetip kelgen sóz óneri. Bunday naqıl-maqallar ulıwma bilim beriw mekteplerinde oqıwshılarǵa tálim-tárbiya beriwde áhmiyetli ekenligin hár bir oqıtıwshı biliwi zárúr.
Ádeplilik penen kishipeyillilik хalqımızǵa tán sanalılıqtıń bir túri. Bul haqqında sóz etkenimizde :
Bolayın deseń ádepli
Хosh qılıq penen ádetlen. Dáwletiń taymas hárgizden Ádet penen ziynetten.
Sıyaqlı hasıl sózlerine itibar bermey óte almaymız. Yamasa:
Óspeytuǵın bala Ónbeytuǵın dawdı dawlaydı.
Ádep-ikramlılıq, aqıl-násiyat хarakterindegi naqıl-maqallardıń bala tárbiyasındaǵı roli:
Basqa хalıqlar sıyaqlı qaraqalpaq хalqında da bir-birine qarama-qarsı eki túrli minez-qulıq, ádep-ikramlılıq qaǵıydaları bolǵanlıǵı belgili. Hár
1 №. Мa3сeтoв №aрa3aлпa3 хaл3ыны4 k5рkeм a7ызekи д5рeтпeлeри, Билим.
1996. 152-бeт.
39
adamda hár túrli minez-qulıq boladı. Minez-qulıqtıń rawajlanıwı hámme adamda birdey bola bermeydi, birewler aqıllı, álpayım, хosh qılıqlı bolsa, ekinshisi kerisinshe awırdıń ústi, jeńildiń astı menen júriwdi qáleytuǵınlar boladı. Qaraqalpaq naqıl-maqalları balanı jaqsılıqqa, tuwrılıqqa jetelewshi atalar sózi.
Jaqsı menen júrdim, jettim muratqa
Jaman menen júrdim, qaldım uyatqa.
Jaman jegenin aytar
Jaqsı bilgenin aytar.
Haq joldı tapta ayırılma
Hadallıq qalar máńgige.
Birewge etseń jamanlıq
Bolmaydı keyni amanlıq.
Til hám ádebiyat pániniń basqa pánlerden ayırıqshalıqlarınıń biri mektep tálim-tárbiya oshaǵı bolsa, til, ádebiyat bolsa oshaqtaǵı tayar as. Sol tayar astan (bul jerdegi as хalıqtıń awızeki hám jazba dóretpeleri) qalayınsha oqıwshınıń «tamaǵın» talap etken dárejede toydırıw til, ádebiyat páni mugalliminiń eń baslı minneti hám wazıypası esaplanadı1. Sol sıyaqlı naqıl-maqallarda da neshe jıllardan berli хalqımızdıń tárbiya oshagında qaynap, pisip jetilisken tayar turindegi aslarınıń bir turi. Biziń aldımızda tek solardan qalay paydalanıp erteńgi orınbasarlarımızdı tayarlap jetilistirip qaldırıw sıyaqlı wazıypa qoyılǵan. Bul ushın
хalqımızda «Jaman adam bolmaydı, jaman tárbiya boladı» degen danalıq sózge
ámel qılıwımız kerek.
Adamnıń jaqsı sıpatlardı qabıllawı, kónligiwi, tálim-tárbiyaǵa, jasaǵan ortalıǵına qaray rawajlanadı. Хalıq naqıl-maqallarında hár bir adamnıń jeke basınıń tártipli bolıwı, hár bir nársege durıs túsinip,
1 Улы7мa oртa билим бeрeту2ын мekтeплeрдe нa3ыл-мa3aллaрды4 т1лим-т1рбиялы3 18мийeти (мeтoдиkaлы3 3oллaнбa) Н5kис.2007. 5-бeт.
40