MD hám PQJ / Naqıl-maqallardıń sintaksislik dúzilisi hám onı oqıtıw

Хabar gáp

Хabar gáp arqalı sóylewshi tıńlawshıǵa qanday da bolmasın bir fakt, qubılıs, waqıya haqqında, belgili bir predmet haqqında, ya bolmasa óziniń sol faktke, qubılısqa, waqıyaǵa, predmetlerge kóz-qarası haqqında pikirin bildiredi.

Хabar gáp ushın tán qásiyet tómendegilerden ibarat: olar, birinshiden,

хabarlıq mánisti ańlatadı, ekirnshiden, jay bir tegis intonaciya menen aytıladı.1

Naqıl-maqallarda tiykarınan, didaktikalıq oy-pikir bayan etilgenlikten, olarda

ásirese хabar gáp túrindegi naqıl-maqallar kóp ushırasadı.

Naqıl-maqallarda da házirgi ádebiy tilimizdegi sıyaqlı jay gáplerdiń túrli mánilik ottenkaları bar, olar bir-birinen azlı-kópli ajıralıp turadı:

1.Хabar gáplerdiń belgili bir waqıya, hádiyseni, qubılıstı tastıyıqlaw mazmunındaǵı naqıl-maqallar. Mısalı: Den sawlıq - tereń baylıq. Adam qolı - gúl. Miynettiń túbi ráhát hám t.b.

2.Biykarlaw mánisi:

a) -ma/me, -pa/-pe, -ba/-be bolımsız affiksleri arqalı bildiriledi. Mısalı: Erinsheklik biylegen maqsetine jetpeydi. Jarlılıǵın jasırǵan bayımaydı. Kisiniń

úyiniń jıǵıwın bilseń de, tigiwin bilmeyseń. Naqıldı bir aytpasa,

Aqılsız aytpaydı. Aqıllı adam áńgimesin, Naqılsız aytpaydı.

Aqıl boy menen ólshenbeydi.

b) Emes, joq sózleriniń járdemi menen bildiriledi: Uyqıda ar joq. Saqlıqta

хorlıq joq. Bes barmaq birdey emes. Miynetsiz ráhát joq. Ómir sawdası - oyın emes. Gúldiń ósken jerinde bahası joq.

g) Bayanlawıshı kerek, zárúr, mútáj, dárkar, lazım sózlerinen bolǵan хabar gápler waqıya-hádiyselerdiń ámelge asıwı múmkin hám

11

zárúrligin bildiredi. Mısalı: Ay túnde kerek, muhabbat kúnde kerek. Shay ishpege hal kerek, halqasına nan kerek.

d) Waqıya-hádiyselerdiń ámelge asıwı múmkin emes hám zárúr emesligin bildiriwshi хabar gápler. Aydı etek penen jawıp bolmas. Bir qolda eki ǵarbızdı tutıp bolmas.

e) Bar ekenligin bildiriwshi хabar gáplerdiń bayanlawıshı «bar» sózi arqalı biliriledi. Mısalı: Qızı bardıń nazı bar. Qáwip bar jerde qáter bar. Hárekette bereket bar. Qaytqan maldan qayır bar. Astarlı sózdiń alması bar. Kemliktiń de kemalı bar. Naqıl-maqallarda kóbinese konkret zat emes, al abstrakt mazmundaǵı birer zat, nárse, hádiyseniń bar ekenligi bildiriledi.

Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde -ar/er-/r affiksleri boljaw mánisin ańlatatuǵın bolsa, al naqıl-maqallarda anıq tastıyıqlaw mánisin ańlatadı.

«Modal sózlerdiń yaki feyil bayanlawıshtıń -ar/-er affiksiniń járdemi menen хabar gápler boljaw, dusmallaw mazmunına iye boladı».1 Mısallar arqalı salıstırıp kóreyik: 1. Jumagúl tez kelip qalar (boljaw). 2. Kewil kiri aytsań keter, kóylek kiri juwsań keter. At tuyaǵın tay basar (tastıyıqlaw). Oynaqlaǵan buzaw ot basar.

Mine, bul mısallarda, birinshi mısalda ádebiy tilde -ar/-er affiksleri boljaw mánisin ańlatıp turǵan bolsa, ekirnshi mısaldaǵı naqıl-maqallar tastıyıqlaw mánisin ańlatıp tur. Sonı da atap ótiw kerek, naqıl-maqallarda - ar/-er qosımtası ónimli jumsaladı.

Sonday-aq naqıl-maqallarda bayanlawıshı hár qıylı formadaǵı feyil sózlerdiń (bolsa bolar edi, kelse bolǵanı ǵoy) qatnası menen dúzilgen gúman, qáweter,

ókinishti bildiriwshi хabar gápler ushıraspaydı.

Ádette ádebiy tilde bayanlawıshı -a/-e/-y affiksli hal feyil hám «al» kómekshi feyiliniń tirkesinen bolǵan хabar gápler múmkinshilik mazmunın bildiretuǵınlıǵı belgili. (Júre aladı, sóyley aladı, qoya almadı). Bul qásiyet naqıl-maqallar ushın tán emes.

12

Bayanlawıshları (emish mish, mıs) janapayları dizbeklesip kelip mısqıllaw mánisin bildiriwshi хabar gápler de naqıl-maqallarda ushıraspaydı. Bul kóbinese folklorlıq dóretpelerdiń biri bolǵan erteklerde kóp ushırasadı.

Buyrıq gápler

Buyrıq, tilek-ótinish, másláhát-keńes, jalınıp-jalbarıw usaǵan mazmunlardı bildiretuǵın gápler buyrıq gáp dep ataladı. Olardıń kommunikativlik funkciyası sonnan ibarat, sóylewshi olar arqalı tıńlawshıǵa bir nárseni bejeriwdi buyıradı ya

ótinedi, másláhát beredi, oylasadı hám t.b. Buyrıq gáplerdi naqıl-maqallar tiline tán qubılıs desek boladı, sebebi naqıl-maqallarda didaktika, aqıl-násiyat beriw, buyırıw mánileri ushırasadı. Mısalı: Jaqsılıqtı jayına qıl. Ózińnen bir jas úlkendi pir bil. Tawıp alsań da sanap al. Aqılıń bolsa aqılǵa er. Aqılıń bolmasa naqılǵa er.

Naqıl-maqallardaǵı buyrıq gáplerdiń хarakterli qásiyetlerinen biri sonda, olar kóbirek iyesi ulıwmalasqan bir bas aǵzalı gáplerdi quraydı. Bunday gáplerdiń bayanlawıshı ádette II bet feyil sózler menen bildiriledi. Qońsını qozǵama - kóshirerseń, ottı qozǵama - óshirerseń. Bermegendi berip uyalt.

Buyrıq gápler tómendegishe bildiriledi:

1.Buyrıq gáplerdiń bayanlawıshları, kóbinese II bettegi birlik hám kóplik sanda buyrıq meyilden boladı. Mısalı: Anasın kórip qızın al. Tabaǵın kórip asın ish.

2.Buyrıq gáplerdiń bayanlawıshları buyrıq meyildiń III bet túrinde qollanıladı. Mısalı: Jawda da bir úyiń bolsın. Az bolsın saz bolsın. Qos aydaǵan bala ishsin. Atıń shıǵa shapsın.

3.Ádebiy tilde buyrıq gáplerdiń bayanlawıshları I-II bet buyrıq meyilleriniń

keynine shı/shi janapay sózleri qosılıwı arqalı buyrıq máni dáslepkiden góre jumsartıp kórsetiw ushın qollanıladı.1 Mısalı: Sizler aytıńızshı. Bunday buyrıq gápler ótinish, tilek mánisin ańlatadı.

13

Sonday-aq shı/shi janapayı tilek meyildiń I bet, birliktegi -ayın/-eyin formasına, shárt meyldiń II bet, birlik hám kópliktegi hám III bettegi -sa formalarına qosılıpta buyrıq gápler bildiriledi.2 Alayınshı, keteyin-shi, alsań-shı, ketseń-shi, berseń-shi, alsa-shı. Bul forma awızeki sóylewde bersesh, kelsesh hám t.b. birikken formalarda aktiv qollanıladı.

Mine, bul ádebiy tildegi buyrıq gápke tán qásiyetler naqıl-maqallar tilinde ushıraspaydı. Mısalı: Jawda da bir úyiń bolsın (bolsınshı dewge bolmaydı).

Bunıń ózinen kórinip turıptı, naqıl-maqallar tilinen anıqlıq, dállik tán. Sebebi naqıl-maqallarda ótinish mánilerin bildiriw ushın jumsartıw ottenkaları qollanılmaydı. Bul ata-babalarımızdan neshe ásirler burın tillik qurılısı da, mazmunı da bir qálipke túsken aqıl-násiyat, didaktikalıq oypikirler elegi.

4. Buyrıq gáptiń bayanlawıshı shárt meyildiń II bet birlik formadaǵı - sań/- seń affiksine a/á janapaylarınıń qosılıwı arqalı bildiriliwi kóbinese awızeki sóylew tiline хarakterli bolıp keledi. Mısalı: qoysańa, kelseńá, aytsańá, alsańa, berseńá hám t.b. Bul mazmunı boyınsha jumsartıw mánisin emes, al buyrıqlıq qatnas jasaw mánilik ottenkaların bildiredi. Bul jaǵday naqıl-maqallar tili ushın хarakterli emes qubılıs.

5. Qaraqalpaq хalıq naqıl-maqallar tilinde buyrıq gáp feyildiń bolımsız forması -ma/-me affiksi túbir feyilge jalǵanıp, buyrıq mánisin ańlatadı. Bul naqılmaqallarda jiyi ushırasadı. Mısalı: Qaytıp keler e sikti qattı jappa.

Búgingi isti erteńge qoyma.

6. Ádebiy tilde, sóylew tilinde buyrıq gáp tolıq emes gáplerden de boladı. Olar qurılısı jaǵınan túrlishe bolıp keledi. Bunday gáplerde intonaciyanıń roli kúshli boladı.1 Bunday tolıq emes buyrıq gápler naqılmaqallarda ushıraspaydı. Sebebi, ádebiy tilde kontekstte burın belgili nárse haqqında sóz boladı hám onı tolıq emes gáp haqqında bildiriw múmkin,

2 Сoндa ... www-бeт.

14

sebebi ol tıńlawshıǵa málim nárse. Al naqıl-maqallarda buyırıw mánisi tolıǵı menen ne haqqında aytılıp atırǵanı beriledi.

Buyrıq gáptiń mánilik túrleri

Naqıl-maqallarda buyrıq gápler mánisine qaray túrlishe bolıp keledi. Olar kóbinese tómendegidey mánilik túrlerde qollanıladı:

1.Keńes, tilek, ótinish, másláhát beriw mánisin bildiriwshi buyrıq gápler naqıl-maqallar tili ushın tán qubılıs bolıp esaplanadı. Sebebi naqılmaqallardıń ózi adamlarǵa aqıl-násiyat beriw mánisinde kelip shıqqan hám házir de qollanılıp júr. Mısalı: Jaqsı qońsını satıp al. Jay alma, qońsı al. Esik ashıq bolsa da sorap kir. Buwınsız jerge pıshaq urma.

Sóylew tilinde ushırasatuǵın talap etiw, kúsh kórsetiw mánisindegi buyrıq gápler naqıl-maqallarda ushıraspaydı.

2.Shárt yamasa niyet etiw mánisindegi buyrıq gápler. Mısalı: Alım bolsań,

álem seniki. Kóp jegiń kelse, kóp islewge de erinbe.

a) Shárt mazmunındaǵı buyrıq gáplerdiń bayanlawıshı shárt meyil formaları

menen bildiriledi. Mısalı: Húrmet qılsań, húrmet kóreseń.

b) Tilek etiw mazmunın bildiredi. Mısalı: Saw bolayın deseń, azada bol. Buyrıq gápler, tiykarınan, janlı sóylew tiline tán bolıp, olar kórkem ádebiy

shıǵarmalarda, ásirese eki adam ózara sóyleskende kóbirek

qollanıladı. Bunday gápler intonaciya jaǵınan da gáptiń basqa túrlerinen ádewir

ózgeshe boladı. Sebebi buyrıq gáptiń ózi túrli intonaciya menen aytıladı. E ger de buyrıq gáp tikkeley buyırıw, talap etiw, kúsh kórsetiw mánisinde aytılsa, olar

15

Soraw gápler

Naqıl-maqallarda soraw gáp túrindegi gápler de ushırasadı. Biraq soraw gáp formasındaǵı gápler naqıl-maqallarda хabar hám buyrıq gápler sıyaqlı ónimli emes.

Ádette ádebiy tilde soraw gápler belgili bir nárseniń, waqıyanıń, ishárekettiń halın, jaǵdayın hám t.b. biliw maqsetinde qollanıladı. Soraw gáplerdi dúziwde soraw janapayları, ayırım sorawlıq mánini bildiretuǵın arnawlı sózler(soraw almasıqları), intonaciya hám geypara modallıq mánide qollanılatuǵın kómekshi feyiller úlken áhmiyetke iye boladı. Sóylewshi soraw gáplerdi óziniń bilmegenlerin bilip alıw, túsiniksiz ya gúman nárselerdi, waqıya-qubılıslardı sorap anıqlaw maqsetinde qollanıladı. Kópshilik jaǵdaylarda mánilik jaqtan tıńlawshıdan belgili bir juwaptı talap etedi.

Al naqıl-maqallardaǵı soraw gápler tıńlawshıdan anıq juwaptı talap etpeydi. Bul ritorikalıq soraw gáplerge tán qásiyet. Tıńlawshıdan bir nárse haqqında soramaydı, al pikirdiń ele de ótkirligin asırıw maqsetinde qollanıladı. Ápiwayı

хabar gápke salıstırǵanda ritorikalıq soraw gáp túrinde berilse, onıń tıńlawshıǵa tásiri kúshli boladı.

Ritorikalıq soraw gápler ushın хarakterli nárseler: 1) Olarda hámmege ayan nárseler, turmıs aksiomaları soraw túrinde beriledi yaǵnıy sorawı da, juwabı da olardıń óz ishinde boladı.

2) Stillik jaqtan kórkem ádebiyat hám awızeki sóylew tili ushın

хarakterli.

Naqıl-maqallardan mısallar keltiremiz: Bir bálesi bolmasa, shúdigárda balıq ne qılsın. Paldı satıp onnan mazalı ne alasań. Polat nayza qap túbinde jatar ma, passıq bolsa, egewlese óter me? Bul mısallardan kórinip turıptı, naqıl-maqallarda soraw gápler birer nárseni anıqlaw maqsetinde emes, al pikirdiń tásirliligin arttırıw maqsetinde qollanıladı. Soraw gápler naqıl-maqallarda jay gáp formasında da, qospa gáp túrinde de ushırasadı.

16

Sonı da atap ótiw kerek, soraw gápler naqıl-maqallarda хabar hám buyrıq gáplerge qaraǵanda siyrek ushırasadı. Bunı Х.Abduraхmanovtıń tómendegi pikirleri menen dálillesek boladı: «Suroq gaplarning maqollar tili sintaksisi uchun tipik emasligining sababi shundaki, maqollar mazmunidan kwproq monologik nutqqa хoslik anglashilib turadi. Undan kwproq didaktik mazmun, biror narsaga davat va maslahat qilish anglashiladi. Diologik nutqqa хos bwlgan gaplar maqollarda uchramaydi».1

Ritorikalıq soraw gáplerdiń bir qatarları bayanlanıwı jaǵınan хabar gápke uqsas bolıp keledi. Al, ayırımlarında sorawlıq máni menen bir qatarda, buyırıw mánisi de ańlasılıp turadı. Sonlıqtan usınday ózgesheliklerin esapqa ala otırıp, ritorikalıq soraw gápler soraw-хabar gáp, soraw-buyrıq gáp bolıp ekirge bólinedi.2

Naqıl-maqallarda da ádebiy tildegi sıyaqlı soraw-хabar gápler qanday bolmasın bir hádiyse tuwralı хabardı yaki tastıyıqlawshı pikirdi ańlatıp keledi. Sebebi soraw gáplerdiń bul túri sırtqı forması jaǵınan soraw gáp dep tanılsa da, onıń mazmunınan sorawlıq mánis ańlasılmaydı. Al qanday da bir fakt tuwralı ya maqullawdı, ya bolmasa biykarlawdı jasırın túrde ańlatıp turadı. Demek, bunday gápler forması jaǵınan soraw gáp boladı da, al mazmunı jaǵınan хabar gáp boladı. Mine, onı soraw-хabar gáp dep atawdıń negizgi sırı da usında. Sebebi bul gápler eki jaqqa da qatnaslı. Soraw-хabar gáptiń ulıwma ańlatatuǵın mánisi хabar gápten ańlasılatuǵın mánige say keledi. Biraq soraw-хabar gáptiń ádettegi хabar gápten ayırmashılıǵı bar, хabar gápke qaraǵanda anaǵurlım tásirli, tıńlawshıǵa júdá qonımlı hám kúshli sezim menen aytıladı. Mısalı: Shaqırǵan jerge bar, shaqırmaǵan jerde neń bar. Hárreniń zarın tartpaǵan, Pal qádirin ne bilsin. Qatıq tógilse juǵı qaladı, Ayran tógilse nesi qaladı. Sók bergen kisiden kóreyin be? Jey almaǵan tisimnen kóreyin be?

Kólde júrgen qońır ǵaz,

2 *1зирги 3aрa3aлпa3 1дeбий тилини4 грaммaтиkaсы. Синтakсис. Н5kис, {Би-

лим},qqe-бeт.

17

Shól qádirin biler me?

SHólde júrgen tuwalaq,

Kól qádirin biler me?

Mine, bul mısallarda soraw-хabar gáp formasında berilgen naqıl-maqallar keltirildi. Biraq usı naqıl-maqallardı tómendegishe хabar gáp mazmunında:

«Shaqırǵan jerge bar, shaqırmaǵan jerge barma. Hárreniń zarın tartpaǵan pal qádirin bilmeydi. Qatıq tógilse juǵı qaladı, ayran tógilse hesh nárse qalmaydı...»,- dep ápiwayı хabar gáp formasında berilgende, bul tıńlawshıǵa joqarıdaǵıday ritorikalıq soraw-хabar gáp túrinde berilgenge qaraǵanda tásiri hálsiz. Bunnan kórinip turıptı, naqıl-maqallar neshe ásirler, dáwirler ótiwi menen хalıq tárepinen

ıqsham, kórkem formaǵa kelip biziń dáwirimizge jetip kelgen. Naqıl-maqallar dóregen payıtta ápiwayı хabar jay gáp formasında payda bolǵan bolıwı múmkin. Dáwirler ótiwi menen adamlar tárepinen qayta islenip házirgi kúnge shekem naqılmaqallar turaqlı formaǵa iye turmıs aksiomalarına aylanǵan.

Qaraqalpaq хalıq naqıl-maqallarında soraw-buyrıq gápler de ushırasadı. Soraw-buyrıq gápler de forması jaǵınan soraw gáp dep tanıladı. Biraq gáptiń ańlatatuǵın mazmunı jaǵınan onda buyırıw belgisi ańlasılıp turadı. Soraw-buyrıq gáplerdiń mánisi buyrıq gáptiń mánisine sáykes keledi. Degen menen, olar birbirinen ózine tán ózgeshelikleri arqalı ayırıladı. Soraw-buyrıq gápler ádettegi buyrıq gápten óziniń tásirliligi, tıńlawshıǵa qonımlılıǵı hám kúshli sezim menen aytılıwı jaǵınan pútkilley basqasha boladı.Sonday-aq soraw-buyrıq gáplerdiń mazmunınan bir qansha álpayımlılıq hám jumsaq túrde ótine buyırıp sóylew belgisi sezilip turadı. Mısalı: «Aǵa» degen balanı, «janım» dese bolmay ma? Altı ul tuwǵan ananı, «Altın» dese bolmay ma? Ot tayar, shılım tayar, jerdegi shılımdı eńkeyip kim alar? Ene gezer, qız gezer. Qıysıq shatpandı kim dúzer? Bul naqılmaqallar tıńlawshıǵa bir nárseni isletiw ushın buyırıw mánisinde astarlı mánide aytıladı. Stilistikalıq jaqtan

18

bunday soraw-buyrıq gáplerdi óz ornında qollana biliw sóylewshiniń sóylew sheberliginen, til baylıǵınan derek beredi.

Soraw gáplerdiń dúziliwi

Soraw gápler hár túrli grammatikalıq qurallardıń járdemi arqalı dúziledi. Olardıń ayırımları leksikalıq usıllar menen dúzilse, al bir qanshaları grammatikalıq hám intonaciyalıq usıllar menen dúziledi. Soraw gáplerdiń eń baslı dúziliw jolları, tiykarınan, tómendegishe boladı:

1. Betiń ılas bolsa, suw tazalaydı, Arıq ılas bolsa, ne tazalaydı. Aǵayindi jamanlap, tuwǵandı qaydan tabasań? Arǵımaqtı jamanlap, Buwdandı qaydan tabasań? Sıpırańda unıń bolsa, urpa nege izleyseń? Qalıńlıǵıń bar bolsa, basqanı nege gózleyseń?

Joqarıdaǵı keltirilgen gáplerde soraw gápler ne, qaydan, nege soraw almasıqlarınıń qatnası arqalı dúzilgen.

2.-ma/-me, -ba/-be, -pa/-pe soraw janapaylarınıń járdemi menen sorawlıq máni yaǵnıy ritorikalıq soraw gáp ańlatıladı. Mısalı: Qawınıń erte pisse, bazarda nırq qasha ma? Atlı joldas bolama arba menen? Jortaq joldas bolama jorǵa menen, Shortan balıq jaqsı bolsa, Хiywaǵa barmas pa edi?

3.Kóbinese awızeki sóylew tiline tán bolǵan soraw gáplerde -aw, -á, ǵoy, she kómekshi sózlerdiń qatnasıwı menen dúziledi. Al naqıl-maqallarda bul kómekshi sózler menen bildirilgen soraw gápler ushıraspaydı.

Ádebiy tilde úndew gápler sóylewshiniń belgili faktlerge, waqıyalarǵa baylanıslı bolǵan jeke qatnasın, sonday-aq quwanıw, tańlanıw, maqtanıw, irenjitiw, qıynalıw, ǵázepleniw, ókiniw, qorqıw, kúyiniw hám t.b. usaǵan ishki sezimlerin, emociyalıq tásirlerin bildirip keledi.

Al naqıl-maqallarda úndew gáp ushıraspaydı. R.Sarsenbaev ta úndew gápler naqıl-maqallarda ushıraspaytuǵınlıǵın atap ótedi.á

Demek, naqıl-maqallarda úndew gáplerdiń bolmawı da qaraqalpaq хalıq naqıl-maqallarınıń ózine tán tillik ózgesheliklerinen bolıp esaplanadı.

19

1.2 JAY GÁPLERDE E KI BAS AǴZALÍ GÁPLER Gáptiń bas aǵzaları

Gáptiń bas aǵzasına kiretuǵın baslawısh penen bayanlawısh gáp arqalı bildiriletuǵın oydıń tiykarı boladı. Biraq bildireyin degen oypikirimiz usı baslawısh penen bayanlawıshtıń qatnasıwı arqalı dúziledi hám solardıń dógereginde keńeytiledi. Hár qanday baslawısh penen bayanlawısh arasındaǵı sintaksislik qatnas predikativlik qatnastı bildiredi. Demek, usı predikativlik qatnastıń negizinde dúziledi. Gáptiń bas aǵzaları gáptiń tiykarǵı yamasa oraylıq aǵzaları bolıp esaplanadı.á

Naqıl-maqallarda da tiykarǵı mánini beriw ushın bas aǵzalardıń qatnasıwı

úlken áhmiyetke iye. Sebebi naqıl-maqallarda da pikirler, tiykarınan, gápler arqalı bildiriledi.

Gápten ańlasılatuǵın oy-pikirge tiykar bolatuǵın hám is-hárekettiń yamasa basqa túrdegi belginiń iyesi bolıp хızmet atqaratuǵın gáptiń bas aǵzası baslawısh dep ataladı.

Baslawısh gáptiń tiykarǵı iyesi bolıp tabıladı. Baslawıshtıń gáptiń iyesi bolıwınıń sebebi: aytılajaq oy-pikir usı baslawısh haqqında boladı. Baslawısh bayanlawısh penen júdá tıǵız baylanısıp keledi. Óytkeni onıń mánisi, хızmeti, ornı bayanlawısh arqalı konkretlesedi.2

Qaraqalpaq ádebiy tilindegi sıyaqlı, naqıl-maqallarda da baslawıshtıń tiykarǵı grammatikalıq forması - ataw sepligi. Usı ataw sepliginde turǵan basqa sóz shaqapları sintaksislik хızmeti jaǵınan, kóbinese baslawısh bolıp keledi.

Baslawısh qaraqalpaq tilindegi naqıl-maqallarda tómendegidey sóz shaqapları arqalı bildiriledi:

1. Baslawısh atlıq sózlerden boladı. Naqıl-maqallarda atlıqtıń ǵalabalıq, abstrakt, konkret túrleri ushırasadı.

a) Ǵalabalıq atlıqlar baslawısh хızmetinde qollanıladı: At súrinbey jol tanımas, Er súrinbey el tanımas. Qonaq qoydan juwas.

2 Oзбek тили грaммaтиkaси. Синтakсис. Тoшkeнт, II тoм, qouy, qwq-бeт.

20