MD hám PQJ / Qaraqalpaq xalıq dástanshılıq qosıqları arqalı jaslardı ruwxıy ádeplilikke tárbiyalaw

qosıqları, qızlar qosıqları taǵı basqa da bir qansha turleri ushırasadı. Olar ken xalıq massasınıń atqarıwına ılayıń bolıp, atqarıwshıdan awız-eki professional muzıkası sıyaqlı ayrıqsha qániygelikti talap etpeydi. Xalıq qosıqların, qosıq aytıwǵa ukıbı bar kálegen adam atqara beriwi mumkin.

Demek muzıka oqıtıwshısına oqıwshılarǵa xalıq namaların ózlestiriwde onsha qıyınshılık tuwdırmaydı, bul oqıtıwshınıń sheberligine baylanıslı.

Núrmetli Prezidentimiz Í. A. Karimovtiń «Ótmishin bilmegen xalıqtiń keleshegi joq», degen danalıq sózi, bizlerdiń xalqimizdiń tariyxin, ótmishin, atadan balaǵa miyras mádeniy, ádebiy bayliǵin, kórkem-óner salasindaǵi ata miyras altin ǵáziynesin, milliy mádeniyatimizdi tereń úyrenip hám biliwimiz kerekligin, ayqin kórsetip otir.

Qaraqalpaq xalıq jırshılarınıń jırlaǵan jırı, aytqan qosıǵı, shertken sazına qarap jıraw hám baqsılar bolıp bólinedi. Olardıń repertuarları bir birinen ayırılıp turadı. Xalıq jırshılarınıń eń eski zamanlardan beri kiyatırǵan birinshi túri

«jıraw» boladı. Atqarıwshılar Jıraw, baqsı, qıssaxan, sazende, qosıqshı bolıp bir neshe toparǵa bólinedi. Sonıń ishinde jırawlarshıǵısı jaǵınan Qaraqalpaq xalqınıń sol Massagetler dáwirinen kiyatırǵan eń eski ónerpazı esaplanadı. Sonday-aq Orta Aziya hám Qazaqstan xalıqları arasında qobız benen atqaratuǵın jırawshılıq óneriniń kútá erteden kiyatırǵanlıǵı málim.

Atı ańızǵa aylanǵan Soppaslı Sıpıra Jıraw menen birge Qorqıt Ata, Asan qayǵıdan tartıp sonǵı begili bolıp júrgen Toqtamıs xannıń saray jırawları Kamalzada, Jahanmırza XVÍÍ-XÍX ásirlerde jasaǵan Jiyen, Qalmurat, Qazanbay, Shankot, Jiemurat, Nurabılla, Aytuwar, Qabıl, Keshegi Bekmurat, Qurbanbay, Erpolat, Xojambergen (Ógiz jıraw), Esemurat, Qıyas, Asqar, Paleke, Atamurat,

Óteniyaz, Qulamet, Arzımbet, Jumabay, Jiemurat, Jaqsılıq h.t.basqada xalıq poeziyası menen iskusstvosında atın shıǵarǵan

11

talay jırawlar atqarıwshılıq ónerimizdiń kóp ásirlik dástúrin búgingi kún menen ushırastırıwda sadıqlıq penen xızmet etip keledi.

Qobiz qaraqalpaqlardiń eń áyyemgi saz ásbabi. Qobiz benen xalıq jirawlari terme, tolǵaw, násiyat, batirlar haqqinda dástan qosiqlari jirlanadi. Soppasli sipira jiraw, Jiyen jiraw, Jiemurat, Nuradulla, Qurbanbay, Esemurat, Qiyas, Asqar, Shamurat, Jumabaylar ataqli jirawlar qatarina kiredi. Basqa kópshilik shiǵis xalıqlari qazaq, qirǵiz, ózbek, uyǵir uliwma túrk tilles xalıqlariniń kópshiliginde, sondayaq ukrainlarda (bandur) h.t.b. xalıqlarda gezlesedi. Al qaraqalpaq arasinda bolsa elege shekem xalıq turmisinda turaqli orin iyelep kiyatir. Sonlıqtan da qobizdi-qaraqalpaq sazlariniń eń tiykarǵi eski, milli ásbaplariniń biri sipatinda taniymiz. «Ómir júgin arqalap beli búkireygen qobizim» dep xalqimiz biykarǵa aytpaǵan.

Qobizdiń formasi-ápiwayi tárizde qurilǵan bolip keliwine qaramastan dawislıq diapazoni jaǵinan keń bolip keledi. Jirawlardiń qobiz benen atqaratuǵin arnawli namalari oǵada kóp bolip, olar ráńberáń naǵishlarǵa iye. Qobiz namalari ózine tán stili, dawis koloriti, tembri menen ayriqsha kewil tártip turadi. Sebebi qobiz jup tar taǵilǵan ásbap, oniń tarlari-(grifke) dástege tiymey barmaqlar tarlar ústinde tayǵanap júredi. Sonlıqtan bolsa kerek oniń dawisi biraz ǵańqildap, daralanip shiǵadi. Qobiz gewek aǵashtan gárdani, alma, tut, erikten dástesi, qulaǵi soǵiladi gewek (korpus) gárdanniń tómengi jartisi mal terisi menen qaplanadi. Tarlari attiń quyriq qilinan, tartqıshi (smichok) uzin qil-quyriqtan alinip tegis tartiladi. Qobiz jirawdiń dawis araliǵina qarap kvartaǵa sazlanadi.

Duwtar qaraqalpaq milliy saz ásbabi. Duwtarda kóbinese baqsilar xalıq qosiqlarin, sazlarin hám lirikalıq dástanlarin atqaradi. Aqimbet, Muwsa, Edenbay, Juman, Berdaq, Qarajan, Aytjan, Bayniyaz, Esjan, Japaq, Ámet, Íbrayim Patullaev, A.Qayratdinov, Genjebay Tilewmuratov, Turǵanbay Qurbanov, Teńel Qalliyevlar. Qiz baqsilar Húrliman, Qánigúl, Gulnara Allambergenova, Ziyada Sharipovalar xalqimizǵa keńnen tanilǵan.

12

I-BAP

Milliy muzıkalar – biybaha baylıǵımiz

Keyingi jılları mámleketimizdiń ǵárezsizligi arqasında xalqımızdıń milliy mádeniyatımızǵa degen qızıǵıwshılıǵı artıp barmaqta. Usıǵan baylanıslı milliy muzıkamızdı’ń qadir – qımbatı haqqında, aytıp ótsek. Ótmishtegi, uzaq tariyx jollarınan kiyatırǵan muzıka mádeniyatınıń miyrasları hár bir xalıqtıń ruwxıy dúnyası bolıp tabıladı. «Saz benen sáwbetti yalǵan demeńler, adam-ata biniyat bolǵanda bardı» degendey ol xalıqtıń basıp ótken tariyxıy jolında záńgiles bolıp, onıń arzıw ármanların, ómirge degen ıqlasın ózine sińdirip, asırap kelgen.

Sazendeshilik, baqsıshılıq, jırawshılıq ónerleri, sol uzaq dáwirlerden beri xalqımızdıń kewliniń tórinen orın alıp, óziniń rawajlanıw jolında kóplegen talantlı atqarıwshılardıń sheberliginiń arqasında áwladtanáwladqa, ustazdanshákirtke ótip, házirgi waqıtta óziniń bay repertuarı, janrlarınıń keńligi hám

ózine tán tradiciyalıq atqarıw jolları menen qaraqalpaq milliy muzıkamızdıń negizgi tiregi bolıp jetilisip atır.

Máselen jırawlarımız jırlaǵan dástanların yaki baqsılarımızdıń, sazendelerimizdiń atqarǵan qosıq hám sazların, qıssa-jolı namaları menen shıńqobız namalarınıń hár birin alıp qaraǵanımızda, olar bir birine usamaǵan halda, ráńbáreńlik sheberligi menen xalqımızdıń turmısın, tábiyat gózzallıqlarınıń, qayǵı hám quwanısh sezimleriniń, ishki kewil kósheleriniń gózzal tolǵawlarınıń, hár qaysısı ózine tán ırǵaq naǵıslarına bólenip súwretlengenin kóremiz. Bul álbette muzıka mádeniyatımız, xalqımızdıń arasında ayrıqsha itibarǵa iye bolǵanlıǵın hám ótmishtegi baqsı hám sazendelerimizdiń joqarı dárejedegi talantqa iye bolǵanlıǵın bildiredi.

Bul namalar qanshelli usınday keń mazmunlarǵa bayıtılıp barǵan bolsa, olardıń atqarıwshılıq sheberligine degen talabı da sonshelli

13

kúsheyip barǵan. Sonlıqtanda qaraqalpaq xalıq sazların jetigine jetkerip atqarıw hár bir sazendeden úlken talant, uqıplılıq, tereń sezim, kóp jıllıq tájiriybe hám kóp miynet talap etedi.

Sebebi baqsı hám sazendelerimiz bul namalardı shıǵarǵanda muzıkanıń kóp túrli usıllarınan paydalanıp, olardıń múmkinshiliklerin bayıtıp, ólshemlerdiń, tonlıqlardıń, templerdiń, namanıń metroritmikalıq suwretleriniń múmkinshiliklerinen, hám milliy muzıkamızǵa mas kelgen naǵıslardan,

ırǵaqlardan keńnen paydalanǵan.

Bul álbette baqsı, jıraw hám sazendelerimizdiń, dóretiwshilik hám atqarıwshılıq sheberligin, joqarı qaniygelik dárejesine jetkergeninen derek beredi.

Máselen usı kóz qarastan qaraqalpaq duwtar sazların alıp qarasaq olar xalqımızdıń ıqlasında ayrıqsha dıqqatqa ılayıq orındı iyelegen hám óz ishine qamtıǵan tákirarlanbas original shıǵarmaları menen, ulıwma milliy muzıkamızdaǵı miyras baylıǵımızǵa óziniń salmaqlı úlesin qosqan.

Buǵan máselen: «Qara jorǵa», «Nama bası», «Sayra duwtar», «Dás nama», «Jaman shıǵanaq», «Sıy perde», «Mıń túmen», «Ilme sultan» hám taǵıda basqa kóplegen yoshlı sazlardı aytıp dálil keltirsek, ekinshiden

«Adıńnan», «Arıwxan», «Qızlar úyge kir», «Bozataw», «Sanalı geldi», «Sen yar qal endi», «Jekke baslı», «Nigarım», «Muxalles», «Sárbinaz», «Nalısh» hám taǵıda basqa kóplegen belgili xalıq qosıqlarımızdıń, dástanlarımızdan alınǵan namalardıń, sazendeler repertuarınan orın alıp duwtar perdelerinde jańlap, xalıqtıń miyrin qandırıp onıń ıqlasına bóleniwi sol dáliyldi jáne bir mártebe tastıyqlay aladı.

Bunıń sebebi «Ala moynaq» duwtarımızdıń jaǵımlı hawazı, ózine tartqanday sulıw kórki, shireli predelerinde ayrıqsha tásir tapqan namalarımızdıń reńbereńligi bolsa, jáne bir sebebi talantlı sazendelerimizdiń joqarı dárejedegi ıqlas hám ilham sezimleriniń jeteginde, namanıń yoshın bántine jetkergen «atqarıwshılıq sheberliginde»

14

dep oylaymız. Bunday sheberlik dárejesine sazendeler álbette kóp izleniwshilik miynettiń arkasında jetisedi.

Jánede usı jerde aytıp ótetuǵınımız bul atqarıwshılıq óneri menen bárqulla birge ómir súrgen «qaraqalpaq milliy muzıkasınıń ıqlasbentleri» hám ekinshiden alamoynaq duwtarın soǵıw ónerine ómirin baǵıshlaǵan ustalarımız. Mısalı: Kegeyli rayonınan Jarimbetov Seytniyaz usınday atı shıqqan ustalarımızdıń biri.

Íqlasbentlerdiń qatarı qanshelli kóbeygen sayın ol atqarıwshını da bálent shıńlarǵa jeteklep yoshına yosh qosıp baradı.

Al duwtar soqqan ustalarımızdıń ónerin aytıp ótiwimizdiń sebebi, tek shınjırma-shınjır ustazdan shákirtke ótip kelgen, duwtar soǵıw sırlarınıń kiyeli soqpaqları ǵana «ala moynaq» dep atı shıqqan qaraqalpaq duwtarınıń ózine tán kórkine shıray keltirgen, perdelerin dáste boyına jarastırıp, jipek tarların qaqqan sayın dáske ergen sesleri ırǵalıp namanıń háúijin shıńına jetkergen.

Qaraqalpaq ustaları duwtardıń dástesin perdelerge bólgende, «aydın» perde menen «shırwan» perdelerdiń saqlanıp qalıwı, bul biziń alamoynaq duwtarımızdıń eskiden kiyatırǵan qáddin buzbastan saqlap qalǵanlıǵınan derek beredi.

Qaraqalpaq folklorı xalqımızdıń turmısın hár tárepleme sáwlelendirip,

ózine tán kóplegen janrları menen rawajlanıp kelgen. Bulardı jıynaw, izertlew h’ám úyreniw jumısları erteden aq baslanǵan. Endi bul jerde kóp ilim tarawları qatarında, ózimizdiń muzıka mádeniyatımızdıda turaqlı túrde itibar berip izertlewge jol ashıldı. Xalıq arasınan ataqlı baqsı-jırawlardı, talantlı jaslardı jıynaw hám bir jerge toplap shólkem dúziw isleri baslandı.

Bul istiń bas maqseti ózimizdiń milliy mádeniyatımızdı saqlap qalıw, rawajlandırıw hám jaslardı sol baǵdarda tárbiyalap barıw boldı.

Bunda Nájim Dawqaraev, Asan Begimov, Qallı Ayımbetovlar usı shólkemdi basqarıw jumıslarına ózleriniń belsene úleslerin qostı Bul

15

jerde milliy muzıka mádeniyatımızdı izertlew jolları elede keńeyedi. Usı Qaraqalpaqstan filiyalınıń iskusstvo sektorı tárepinen kóp jumıslar islenip, baqsı-jırawlarımızdıń atqarıwındaǵı milliy muzıka nusqaları, respublikamız boylap shólkemlestirilgen ekspediciyalar dawamında magnit lentalarına jazıp alınǵan hám ataqlı baqsı-jırawlarımız haqqında kóplegen maǵlıwmatlar jıynalǵan.

Bunda iskusstvo ilimleriniń kandidatı Tájigúl Adambaevanıń

Qaraqalpaqstan xalıq baqsısı Genjebay Tilewmuratovtıń miynetleri ayrıqsha bolǵan.

Qallı Ayımbetovtıń «Xalıq danalıǵı»q atlı kitabında da muzıka boyınsha baqsı-jırawlarımız hám qıssaxanlarımız xaqqında kóplegen bahalı materiallar jazıp qaldırılǵan.

Maselen: óziniń “Qaraqalpaq folklorı” miynetinde mınanday pikirlerdi aytıp ketken.

“Awız ádebiyatı awızeki de, xat arqalı da jazılıp qaldırılıwı múmkin”.

“Awız eki ádebiyatın izertlegende, qaraqalpaq xalqınıń muzıka folklorın qosa sóz qılǵan maqul, óytkeni awız eki ádeebiyatı menen muzıkalıq folklor organikalıq jaqtan tıǵız baylanısqan”.

“Awız ádebiyatı burın (basım kópshiliginde) baspa sóz arqalı emes, al jırshılarımız (yaǵnıy jıraw, baqsı, sazende, qıssaxanlar h’ám taǵıda basqalar) arqalı taraydı”.

“Xalıq jırshıları awız ádebiyatın jırlap aytqanda, óz zamanınıń saxna óneri, muzıka óneri menen jırshılıq ónerin (birge meńgerip) bir ózi ǵana atqarǵan. Olar

ónerge óner qosıp, awız ádebiyatınıń túrli janrları payda boladı”, dep óziniń bah’alı pikirlerin aytıp ótedi.

Házirgi waqıtta bizlerge shekem jetip kelgen miyras namalar, kóp jıllar dawamında xalıqtıń sınaq tárezisinen ótip, onıń kewlinen óshpes orın alǵan namalar bolıp tabıladı.

16

muzıka hám qosıqtı seziwdi kúsheytiriw jumısların alıp barıw usınıs etiledi. Muzıkalıq shıǵarmanı atqarǵanda hám tıńlaǵanda olardı mazmunlıq anıqlıǵın rawajlandırıwda (qaytalaw-takirarlaw, variaciyalaw, keskin parq qılıwshılıq) sezimin kúsheytiw jumısların alıp barıw.

Intonaciyanıń anıq mazmunın, onıń muzıkalıq “bayanlawda” tutqan tiykarǵı ornı haqqındaǵı tásirlerin júzege shıǵarıw. Intonaciya haqqındaǵı sezimlerin, muzıkalıq pikirdi bayanlaw (tanıw qosıq qatarlarına jazılǵan melodianı, variaciyalardı ápiwayı muzıka ásbablarda atqarıw mısalında) haqqındaǵı ańı, tuyǵıların kelbetlendiriw.

Muzıkalıq obraz, turmıslıq kórinislerin muzıka quralları arqalı sáwlelendiriw (mısılı xalıq namalarındaǵı házil, mısqıllaw).

Muzıkalıq shıǵarmalardıń mazmun júklemesi hám dúzilisi haqqındaǵı tásirleniw sezimlerin júzege keltiriw.

-bir obrazdı kórsetiwshi (mısalı “Aqsúńgil” qosıǵı), bir muzıkalıq pikirdi bayanlawshı bir bólimnen ibarat forma, túr;

-turli obrazlardı (toltırıwshı hám qarama qarsı turıwshı) salıstırmalı

qurallar kórinisindegi ápiwayı eki bólimli túr; ekinshi bólimniń mazmun jaǵının

“is ne menen pitti” sorawına jawap berip, ústin turıwı

-ápiwayı úsh bólimli forma; aqırǵı bólimleri mazmun jaǵınan ústin turıwı; birinshi bólimdegi obrazdıń 3-bólimde tastıyıqlanıwı

-Melodiyanıń frazalıq formanıń bir bólimli yaki eki bólimli muzıkalıq dúzilistiń kóp márte tákirarlanıwı; xor jámaatı jazılǵan zapislerdi tıńlaw;

-ózgeriwsheńlik túri; temanıń ózgertiriwshi usılı sıpatında; janr

ózgeriwsheńligi (mısalı “Yallama yorim”, “Aq terekpe kók terek”)

Bul usıllar temalardı jaqsıraq esitiwge yamasa salıstırıwǵa, shıǵarmanıń bas ideyasın túsiniwge hám seziniwge járdem beredi

Solay etip, joqarıda sóz etilgen muzıkalıq qabiletlerdiń júzege keliw izbeizligi tómendegi juwmaqtı shıǵarıwǵa tiykar bola aladı:

18

-joqarıda kórsetilgen izbe-izlik anıq bir negizgi baylanıstıń júzege keliwine imkan jaratadı. Bul baylanıs muzıkanı atqarıwdıń májbúriy basqıshların saqlap qalıwga qaratılǵan tiykarǵı talaplardı támiynlep beredi.

-bolajaq muzıka oqıtıwshılarınıń dóretiwshilik muzıka qábiletlerin júzege keltiredi.

-muzıkalıq atqarıw waqtında zamanagóy kompyuter, noutbuklerdi qollanıw imkaniyatın beredi

Bolajaq muzıka oqıtıwshılarınıń atqarıwshılıq qabiletlerin maksimal dárejede aktivlestiriw ushın, biz kórip shıǵıp atırǵan problema yaǵnıy mashqalanı ulıwma orta mektepke baǵdarlanǵan hám onıń menen baylanısta bolǵan halda kórip shıǵıwımız tiyis. Ulıwma orta mekteplerdegi muzıka sabaqları muzıkanı súyiwshi, pikirlewshi ideyalar tereńligin seziwshi, xalıq, zamanagóy hám klassik shıǵarmalardı eń jaqsı úlgilerdegi tásirleniwler, tuyǵılardı seziwshi tınlawshını tayarlawǵa qaratılǵan. Sonıń ushın oqıwshılardıń muzıkalıq tárbiyasınıń tiykarǵı wazıypası olarda muzıkalıq ańlawdı rawajlandırıw esaplanadı.

Bazı bir waqıtları joqarı klass oqıwshıları atqarıwındaǵı qosıqtı tıńlaǵanda tayarlıq kórgen waqıtta, shıǵarma haqqında berilgen bir eki awız maǵlıwmatlar menen bir qatarda, oqıwshılardıń itibarın muzıkalıq obrazdı tereń túsiniwge baǵdarlanǵan usıllardı qollanıw múmkin. Mısalı F. Nazarov muzıkasına

“Paxtaoy” qosıǵı (V-klass). Onı tıńlawdan aldın oqıwshılarǵa sorawlar yaki tapsırmalar beriw paydalı. Bunday mısallar shıǵarmanı pútinley onıń qásiyetleri menen, dıqqatlı tıńlawǵa járdem beredi, oqıwshılarda mustaqil-ǵárezsiz oy júrgiziwine qızıǵıw oyatadı, ózinshe nama shıǵarıwǵa hám onı úyrenip shıǵıwǵa imkan jaratıladı.

Jáne bir basqıshqosıqtı úyreniw. Bunıń wazıypasıtıńlanıp atırǵan shıǵarmaǵa mas shárayat jaratıwdan ibarat. Balalarda muzıka tıńlaw barısında olardıń kóz aldına keltiriw, sezimine juwap beriw,

19

obrazlı pikirlew hám anıq pikir júrite alıwın tárbiyalaw zárúr. Qosıqtı úyretiw ushın usınıw-juwapkershilikli háreket esaplanadı. Bul jerdegi tiykarǵı talapoqıwshılar úyreniwi kerek bolǵan shıǵarmanı artistlerge tán, sezim-tuyǵıǵa bay, jetkerip beriwge erisiw bolıp esaplanadı. Atqarıw oqıwshılarda kórkem tásirler, shıǵarma variantlarınıń birewin kórsetkisi keliwi, bazı bir qosıqshınıń atqarıwına uqsatıwdı qálew sezimleri payda bolıwına járdem beriwi kerek.

Oqıwshılarǵa taza qosıq usınıwdıń túrli jolları bar. Birinshisibul oqıwshılardıń ózi qosıqtı atqarıp beriwi. Bul balalardı muzıkaǵa qızıqtırıwdıń eń nátiyjeli usılı.

Oqıwshı qosıqtı tıńlawǵa dıqqat penen tayarlıq kóredi: qosıqtı yadlaydı, birinshi atqarıw ushın kupletlerdi tańlaydı, qosıqtıń muzıkalıq mazmunın túsindiriw jolların anıqlaydı. Bunnan tısqarı oqıwshı óz dawısınıń jaǵımlı shıǵıwına itibar beriwi zárúr.

Jańa shıǵarma menen tanıstırıwdıń basqa bir túri – bul jaqsı ayta alatuǵın oqıwshılardıń usı qosıqtı atqarıwı. Bunday shárayatta oqıtıwshı olardı aldın ala tayarlaydı.

Kóp muǵallimler grammzapisten (solist yaki balalar xorı) paydalanadı. Bunday usıldı qollaw múmkin, lekin grammzapis muǵallim atqarıwında tıńlansa maqsetke muwapıq boladı. Sonda balalar erkin-mustaqıl ráwishte anaw yamasa mınaw atqarıwdıń qásiyetlerin salıstırıw, olarǵa unaǵanın tańlawǵa, bir sóz benen aytqanda esitkenin tereń analizlep, talqılawǵa imkaniyat jaratıladı (mısalı atqarıwda uqsaslıq hám qarsılıq táreplerin anıqlaw).

Oqıwshılardı jańa qosıq penen tanıstırıwdıń jáne bir usılı bar, yaǵnıy shıǵarmanı atqarıw waqtında onı notalar tiykarında namasın hám sózlerin baqlap, qadaǵalaw. Bunday usıl eki hám úsh dawıslı namalardı kórsetkende jaqsı nátiyje beredi. Bunda kórgizbeli qurallar sıpatında slaydlarda namanıń grafik jazıwı qollanıladı.

20