MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde tolıq emes gápler hám olardı oqıtıw

-Jumısqa.

-Ne jumıs?

-Kir juwaman.

Bul keltirilgen mısallardaǵı kórsetilgen gápler eki sostavlı tolıq emes gápler ekeni oqıwshılarǵa túsindiriledi. Olarda siz degen baslawısh qollanılmaǵan. Onıń baslawıshı kontekst arqalı málim boladı. Eger sol gáplerde baslawıshtı qollanıp aytatuǵın bolsaq, onda gápte tákirarlanıw paydaetedi hám stillik ıqshamlılıqqa iye bolmay qaladı.

Tolıq emes gápler eki bas aǵzalı bolıw menen qatar, bir bas aǵzalı bolıp ta keledi. Eki bas aǵzalı gáplerde baslawısh hám bayanlawısh ayırım-ayırım bildiriledi. Olardıń quramları eki bas aǵzanıń qatnasınan yamasa sol bas aǵzalarǵa qatnaslı ekinshi dárejeli aǵzalardıń hár bir quramdı dúziw orayınan turadı. Bunı oqıwshılarǵa tómendegidey mısallardı keltiriw arqalıtúsindiriwge boladı.

Seniń ákeń de fronta júripti.

-Meniń ákemde!

-Meniń de!

-Meniń ákem de urısta!

-Meniń de! – dep balalar jabırlastı.

Bul mısallardaǵı astı sızılǵan gápler bir sostavlı tolıq emes gápler.

Tolıq emes gáplerde pikir bildiriliwi, grammatikalıq ózgeshelikleri jaǵınan tolıq gápler menen birdey. Tolıq gáplerde tolıq máni bildiriwge qatnaslı bolǵan birde element túsirilmey qollanıladı.

Tolıq emes gáplerde bunday ózgeshelik saqlanbaydı. Olar qollanılıw sharayatına qaray, bir yamasa bir neshe gáp aǵzalarınıń qatnasısız-aq, tolıq pikir bildire aladı, tildiń qarım-qatnaslıq xızmetin atqaradı.

52

Tolıq gápler tekst yamasa abzats baslarında, jańa pikirdiń baslanıwında keń qollanıladı. Olar, kóbinese hár túrli bildiriwlerde, qaǵıydalar, qararlar, nızam hám pármanlarda tolıq formasında jazıladı.

Tolıq emes gáplerde tómendegi gáp ágzaları túsirilip qaldırılǵan.

-baslawısh qollanılmaǵan tolıq emes gáp. Monolog hám dialog formalarında kelgentolıq emes gáplerde, kóbinese atlıq, almasıqlardan bolǵan baslawıshlar túsip qalıp, móylewde qollanılmaytuǵının muǵallim sheberlik penen túsindire alıwı hám oqıwshılardıń sanasına sińdire alıwı zárúr.

Almasıqlardan bolǵan baslawısh tolıq emes gápte qollanılmay túsip qaladı. Bunday jaǵdayda kóbinese betlew almasıqları arqalı bildirilgen baslawıshlar qollanılmaydı.

-Siz bull jerge hár kúni kelesiz be? -Ara-tura.

-Ne ekpekshisiz? -Tarı.

Bull keltirilgen mısallardaǵı tolıq emes gáplerdiń almasıqtan bolǵan baslawıshları túsip qalǵan. Olardıń qanday almasıqlar arqalı bildiriletuǵını kontekst arqalı málim boladı.

Tolıq emes gáplerde bir yamasa bir neshe aǵzalardıń túsirilip qollanılıwı pikir bildiriwdiń tiykarǵı usıllarınıń biri bolıp esaplanadı.

Sonıń menen tolıq emes gáplerdiń bunday túrleri eki túrli ózgeshelikke iye. Olardıń geyparaları aldıńǵı gáptiń mánisin anıqlaw, konkretlestiriwshi xızmette kelse, geyparaları aldıńǵı gáptegi belgili bir aǵzanı sońǵı gápte tákirarlamaw ushın qısqartıp qollanıladı. Aldıńǵı gáptegi sóylewshi ushın belgili bolǵan sóz sońǵı gáp ushın zárúrli emes.

53

Juwmaqlaw

Ulıwma alǵanda, sintaksislik tallaw ótkergende, negizinen, gáp hám onıń túrleri, ondaǵı sóz dizbekleri, gáp aǵzaları, anıǵıraq aytqanda, gáptiń mánisi hám qurılısı boyınsha bóliniwlerin anıqlaw boyınsha júrgiziledi.

Jay gáp hám onıń túrleri boyınsha tallaw ótkergende, dáslep gáptiń bas aǵzaları, keyin ekinshi dárejeli aǵzalar anıqlanadı, yaǵnıy onda gáptiń baslawıshı hám bayanlawıshı anıqlanadı hám olarǵa baylanıslı bolǵan ekinshi dárejeli gáp aǵzaları anıqlanadı. Mısalı: Biziń awıldıń úsh-tórt jigiti keshegi jarısta ozıp shıqtı. Bunda jigiti baslawısh, ozıp shıqtı bayanlawısh, biziń awıldıń úsh-tórt jigiti keshegi jarısta sózleri gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları.

Sintaksislik tallaw júrgizgende oqıwshılardıń bilim hám kónlikpeleri esapqa alınıp barıladı. Eger de klass oqıwshıları gáp aǵzalarınıń anaw yaki mınaw túrin tolıq

ózlestirip alıwda kıyınshılıqqa ushırasa, onda bull gáp aǵzalarınıń orın tártibiniń, gápte qaysı gáp aǵzaları menen baylanısıp keliwine kóbirek itibar etiledi hám oqıwshılardıń dıqqatın soǵanqaratqan halda tallaw islenedi.

Sintaksislik tallaw júrgiziwde dıqqat awdaratuǵın júdá áhmiyetli orınlardı esten shıǵarmaw kerek. Máselen, oqıwshılar geypara orınlardı esten shıǵarmaw kerek. Máselen, oqıwshılar geypara orınlarda temirjaba, altın saat aq altın qusaǵan birikpegen qospa sózlerdi yamasa qas penen kózdiń arasında, tınıshı ketiw, kózi jaslanıw t.b. frazeologiyalıq sóz dizbekleri menen M.Jumanazarov kóshesi, Tók tawı usaǵan dizbeklerdi gáp aǵzalarına ayırıwda biraz qıyınshılıqlarǵa ushırawı múmkin. Sonlıqtan da muǵallim bunday orınlarda olardıń bildiretuǵın mánilerin, tiyisli mısallar járdeminde tallap túsindiriwi lazım.

54

Tolıq emes gáplerge baylanıslı grammatikalıq tallaw kóbinese awızsha formada

ótkeriledi. Bunday usıl qospa gáp boyınsha tallaw júrgizgende de qollanıladı.

Qospa gáplerge baylanıslı sintaksislik tallaw jumısın ótkergende dáslep onıń quramındaǵı jay gápler, onnan soń onıń baylanısıw jolları anıqlanadı. Eger de tallaw baǵınıńqı qospa gáp boyınsha bolsa, onda jay gápler hám olardıń mazmunı boyınsha baylanısıw usılı, ondaǵı irkilis belgileri anıqlanadı, egerde dizbekli qospa gáp bolsa, bas hám dizbekli gáp, onıń túrleri, dizbekli gáptiń bas gápke baylanısıw usılı, sorawı, gáptegi ornı hám irkilis belgileri anıqlanadı.

Mektep oqıwshılarına grammatikalıq qubılıslardı úyretiwde aralas grammatikalıq tallaw da júrgiziledi. Bunıń ózgesheligi sonda, oqıwshılar bunda morfologiya menen sintaksistiń óz ara baylanısın bilip alıwǵa múmkinshilikler aladı. Aralas grammatikalıq tallawdı júrgiziwdi hár túrli metodikalıq usıldı da ótkere beriw múmkin. Máselen, klass oqıwshıların eki toparǵa bólip, olardıń barlıǵına ulıwma bolǵan bir gáp beriledi de, oqıwshılardıń yarımı gápke morfologiyalıq tallaw isleydi de, ekinshi topardaǵı oqıwshılar sintaksislik tallaw júrgizedi. Bunday tallaw klassta muǵallimniń basshılıǵında júrgiziledi, tekseriledi hám juwmaqlastırıladı.

Tallawdıń qaysı túri bolmasın ondaǵı mısal, alınǵan materiallardıń mazmunı menen xarakterleri ótilgen temaǵa muwapıq tańlanıwı hám onıń oqıwshınıń bilim dárejesi menen jasına sáykes keliwi kerek.

Grammatikalıq tallawǵa arnalǵan tekstler jumısı qaraqalpaq tili sabaqlıǵında berilgen materiallardan alına bermesten, al muǵallimniń tańlawı arqalı da, oqıwshılar ushın arnalǵan ádebiyat páni sabaqlıqları menen xrestomatiyalarda berilgen tekstlerden de, sonday-aq oqıwshılardıń ózlerine mısallar tapsırıw nátiyjesinde tańlanılıp mısallardan da alına beriwi kerek. Ásirese, grammatikalıq tallaw ushın oqıwshılardıń ózlerine mısal tapsırıw,

55

rawajlandıradı.

56

Paydalanılǵan ádebiyatlar

1.Karimov I.A. «Tarixiy xotirasiz kelajak yóq» - Tashknt: Sharq, 1998

2.Karimov I.A. «Joqari mánawiyat – jeńilmes kúsh» - Tashkent: Manaviyat, 2008.

3.Karimov I.A. «Ózbekiston buyuk kelajak sari» - Tashkent: Ózbekiston, 1998.

4.Balakaev M, Qordabaev T. Házirgi qazaq tili. Almatı, 1966.

5.Boboeva A. Hozirgi uzbek adabiy tilida tuliksiz gaplar. Tashkent, 1978.

6.Bóronov M. Ózbek tili wqitish metodikasining bázi masalalari. Nukus, Bilim, 1998.

7.Dáwenov E, Dáwletov M. Qaraqalpaq tili. Nókis, 1993.

8.Гмевко В.Т., Кравченко З.Ф., Хмелевская Е.С. Современный русский язык. Минск. Высшая школа.

9.Gulomov A, Asqarova M. Hozirgi ózbek adabiy tili. Sintaksis. Tashkent, 1987.

10.Грамматика русского языка. Синтаксис. Р.2. M., 1960.

11.Грамматика карачаево-балкарского языка. Фонетика, морфология, синтаксис. Начальник, 1976.

12.Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası. Sintaksis. Nókis, 1992.

13.Házirgi qaraqalpaq tili. Sintaksis (sabaqlıq) Nókis, 1996.

14.Qazaq tiliniń grammatikası. II. Sintaksis. Almatı, 1967.

15.Qaraqalpaq tili hám ádebiyatın oqıtıw. Nókis, 1992.

16.Qaraqalpaq xalqınıń mektep hám pedagogikalıq oyları tariyxı. Ilimiy maqalalar toplamı. Nókis, 1990.

17.Qutlımuratov B. Qaraqalpaq tilin oqıtıwdıń ayırım máseleleri. Nókis, Bilim, 1992.

18.Nasrullaev Á., Qojanazarov Q. Qaraqalpaq tili sabaǵın kórsetpeli oqıtıw máseleleri.

19.Ózbek tili grammatikası. ÍÍ. Sintaksis. Tashkent, 1976.

20.Pirniyazova A.Q. Qaraqalpaq tilin pedagogikalıq texnologiya tiykarında oqıtıw.Nókis, 2008.

21.Современный русский язык. II. Издательство Московского университета. M., 1964.

22.Современный татарский литературный язык. Синтаксис. Москва, 1971.

57

58