MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde tolıq emes gápler hám olardı oqıtıw

II BAP. Tolıq emes gáplerdi oqıtıw

Oqıw tárbiya jumıslarındaǵı eń aldıńǵı qatardaǵı tájiriybeli muǵallimlerdiń is usılların, grammatikanıń tek ǵana bir bólimi bolǵan tolıq emes gáplerdi ótkende de tolıǵı menen qollanıwǵa boladı.

Tolıq emes gáplerdi ótkende de yamasa bunnanda basqa materiallardı ótkende de muǵallimniń eń tiykarǵı bir kewil bóletuǵın ornı programmalıq materiallardı temalardıń awır-jeńilligine qaray bólistiriwinde. Programmalıq materiallardıń saatları qanshelli temalarǵa baylanıslı bólistirilgen bolsa, sol tema oqıwshılarǵa sonshelli túsinikli hám óz ústinde ózlerinshe islewge intalı boladı. Sonlıqtan grammatikanıń qaysı tarawı bolmasın programmalıq materiallardı durıs bólistiriwi oqıtıwshınıń birden-bir wazıypası bolıp esaplanadı. Sol sebepli tolıq emes gáplerge berilgen saatlar muǵallim tárepinen qaralıp shıǵıwı hám hár bir temalarǵa durıs bóliniwi kózde tutıladı.

Tolıq emes gáplerdi oqıtıw metodı

A) Súwret (kartina) boyınsha jumıs islew:

Doskaǵa bir neshe háreketleri bar súwret ildirilip qoyıladı da muǵallim sol háreketler boyınsha bir neshe jay gápler dúziwdi tapsıradı. Gáplerdiń qalayınsha dúziliw kerekligin muǵallimniń ózi bir-eki mısallar menen kórsetedi. Mısalı: Aysız tún. Tastay túnek. Shetirekte anası.

Bul mısallarǵa qarap oqıwshılardıń ózleri gáp dúze baslaydı. Muǵallim kartinalar tiykarında oqıwshılardıń qalay islep atırǵanlıǵın baqlap baradı. Geyparalarına dúzetiw hám keńesler beredi. Solay etip oqıwshılar dápterlerine bir neshe gápler jazadı.

B) Soraw-juwap usılı:

Joqarıda kórsetilgen súwretler boyınsha oqıwshılardıń qanday gápler quraǵanın baqlaw mánisinde bir neshe sorawlar oqıwshılardan soraladı. Basqa oqıwshılar tıńlap otıradı.

42

Sonday-aq, muǵallim tolıq emes gápler dialoglarda anıq kórinetuǵının mısallar arqalı túsindiredi. Mısalı:

-Balańız joq pa?

-Bar.

-Qayda?

-Saraykólde.

Usılayınsha soraw-juwap ótkerilip bolınǵannan keyin klasstaǵı barlıq oqıwshılardıń oy-pikiri taxtaǵa awdarıladı. Taxtada oqıwshılardıń sóylegeni jazılıp barıladı.

V) Túsindiriw:

Doskada jazılıp turǵan gáplerge qarap, tolıq emes gápler haqqında túsinik beriledi. Tilimizdegi tolıq emes gáplerdiń hár túrli formaları ushırasadı. Olardıń qanday túrleri bolmasın ayırımları kontekstke baylanıslı qollanılsa, al basqa bir túrleri sóylew jaǵdayına baylanıslı boladı. Sebebi, sońǵı túrinde kontekst bas roldi atqarmaydı, al sóylew jaǵdayı yamasa situaciya bas roldi atqaradı. Tolıq emes gáplerdiń bir toparları kontekstke yamasa sóylew jaǵdayına baylanıslı ańlatılmaydı, al ulıwma gáptiń mazmunına baylanıslı ańlatıladı.

Bunnan soń tolıq emes gáplerdiń irkilis belgilerini qoyılıwı boyınsha dúzilgen tablitsalar taxataǵa ildirilip qoyılıp, olardıń belgileri túsindiriledi.

G) Shınıǵıwlar boyınsha túsindirmeli oqıw:

Sabaqlıqtaǵı kórsetilgen shınıǵıwlar ústinde kommenterli oqıwdı shólkemlestiriwge boladı. Sonlıqtan tolıq emes gáplerdiń belgileriniń qoyılıwı boyınsha qaǵıyda jazılǵan betleri ashıladı da hámme oqıwshı sol jazılǵan qaǵıyda hám mısallarǵa kewil awdaradı. Bir oqıwshı tolıq emes gápke qoyılıwınıń qaǵıydasın oqıydı, ekinshi oqıwshı tek ǵana tolıq emes gápin oqıydı, úshinshi oqıwshı avtor sózi menen belgilerdiń qoyılǵan orınların kitap boyınsha aytıp beredi. E kinshi qaǵıyda hám

43

mısallar aytılıp bolınǵannan keyin kitaplar jabılıp qoyıladı da bir oqıwshıdan avtor sóziniń qaysı orında kelgenin, onıń keynine qanday belginiń qoyılǵanı soralsa, ekinshi oqıwshıdan tuwra gáptiń qaysı orında kelip, qanday belgilerge qalayınsha alınıp jazılǵanı soraladı. Bunnan keyin jáne qaytadan kitaplar ashılıp dáslepkidey oqıw dawam ettiriledi.

Tolıq emes gápler hám onıń irkilis belgileri boyınsha geypara sózler oqıwshılardıń sózlik dápterlerine jazdırıladı.

D) Sabaqlıqtaǵı shınıǵıwlar boyınsha jumıs islew:

Oqıwshılar sabaqlıqtaǵı shınıǵıwdı ashadı da, sol shınıǵıwdaǵı jazılǵan temanı dápterine kóshirip jazadı. Usı shınıǵıwdaǵı birinshi, ekinshi hám úshinshi mısallardıń belgilerin qoyıwı menen oqıwshılar dápterlerine kóshirip jazadı. Oqıwshılar tegis jazıp bolǵannan keyin bir-eki oqıwshıǵa oqıtıp olardıń belgileriniń durıs yaki nadurıs jaqların anıqlaw menen oqıwshılar ortasında talqılanadı. Onnan keyin úyde islew ushın tórtinshi, besinshi hám altınshı mısallar tapsırmaǵa beriledi.

E) Juwmaqlaw:

Tolıq emes gápler boyınsha islengen jumıslar shınıǵıwlar hám túsinikler waqtında geypara túsiniksizlew jerleri gezlesken bolsa, tek sol boyınsha ǵana tákirarlanadı dep tapsa, bir mısal menen yamasa awızsha túsinik berilse boladı. Onnan keyin ádettegi forma boyınsha oqıwshılardıń usı tema boyınsha alǵan bahaları juwmaqlanıp esittiriledi. Kimniń qalay islegeni haqqında aytılıp jaqsı islegen oqıwshılarǵa xoshemet beriledi. Keleshekte bunnan de jaqsı tayarlanıw tapsırıladı.

Dialogta qollanılatuǵın tolıq emes gáplerdi oqıtıw Túsindirmeli jazıw: Burın ótilgen materiallardı oqıwshılarǵa

tákirarlap túsindire otırıp, jańa ótiletuǵın tema menen burınǵı temanı aljastırmaw hám usı házirgi ótiletuǵın jańa temalardıń bir-biriniń

44

ayırmashılıǵınıń qanday e kenligin ajırata biliwge baǵdarlanǵan boladı. Bulushın muǵallim tárepinen mısallar oqıladı.

-Keshirerseń, seniń atıń kim?

-Aybosın.

-Apań qayda ketti?

-Anaw úyge.

Bul mısallar oqıwshılar tárepinen taxtaǵa jazıladı da, muǵallim tárepinen barlıq diktovka etilgen mısallar oqıwshılardıń dápterlerine jazıladı. Jazılıp bolınǵannan keyin muǵallim birinshi gápti oqıydı, sol gáptiń qanday gáp ekenin túsindiredi. Onnan keyin ekinshi gáp oqıladı, birinshi gáptiń bayanlawıshınıń ekinshi gápke qalayınsha baylanıslılıǵı túsindiriledi.

Soraw-juwap metodı: Taxtaǵa jazılmay hám sóz etilmey qalǵan mısallar partada otırǵan oqıwshılardıń óz-ara bir-birine gezekpe-gezek sorawlar beriwi hám sol sorawlarǵa ekinshi bir partada otırǵan oqıwshılardıńjuwap qaytarıwı menen oqıwshılardıń dápterlerine jazılǵan mısallar ústindeshınıǵıw jumısları ótkeriledi.

Birinshi partadaǵı bir oqıwshı:

-Men awılǵa kóshtim. Ekinshi partadaǵı oqıwshı:

-Esittim.

-Bul kimniń atı?

-Aybergendiki.

-Úyde kim bar?

-Apam.

Bunnan basqada oqıwshılar ózleri sorawlar berip, ótilgen temanı bekkemlep ótiwi múmkin, biraq bulardıń barlıǵı muǵallimniń qadaǵalawında ótkeriledi.

45

Túsindiriw: Muǵallim ótilgen temalar ústinde usılayınsha shınıǵıwlar islep bolǵannan keyin, sol mısallar boyınsha óziniń aldına qoyǵan maqseti jańa temanı túsindiriwge erisedi. Usı temaǵa baylanıslı bolǵan tablitsanı taxtaǵa ildirip, túsindirse de boladı.

-Neshinshi klassta woqi’ydi’?

-Jetinshi.

-Sa`diw shaqi’ri’p tur edi?

-Qaysi’ Sa`diw?

-Fizvostag`i’.

-Tami’rdi’n` sog`i’wi’ qalay?

-To`men.

-Qay jerde turasi’z?

-Go`ne qalada.

Muǵallim jańa temanı túsindirgende klassta otırǵan oqıwshılardıń sorawjuwaplarǵa qatnasıp otırǵanına kewil bóliw kerek boladı.

Súwret boyınsha jumıs islew: Jańa tema oqıwshılardı shınıqtırıw hám

ózlerinshe jumıs isletiw mánisinde sóz etilgen temaǵa baylanıslı gáp qurawdı óz ishine alarlıq taxtaǵa súwretler ildirilip qoyıladı da eń aldı menen oqıwshılardıń tolıq qatnası hám kómegi menen bir-eki gáp dúziledi de qalǵan bir neshe háreketli isler boyınsha tolıq emes gáplerdi qamtıytuǵın gáplerdi oqıwshılar dúzedi, onnan keyin tákirarlanıp sol tolıq emes gáplerdiń dúzilisi hám qurılısı menen kórkemlik stil jaqları tolıqtırıladı.

Úy jumısı: Ótilgen temalar boyınsha oqıwshılardıń úyde islewi ushın geypara

ózgesheliklerdi ózlerinshe túsiniwi ushın tapsırmalar beriledi. Álbette, tapsırmanı awır emes, jeńillew, tez islenetuǵın formada beriledi. Úyde islenetuǵın jumıstıń qanday qálipte bolıwı kerekligin muǵallim áwele awızsha

46

túsindirse, keyninen taxtaǵa mısal jazıp, sol boyınsha túsinik berip, úyde islewdiń jolların kórsetedi. Sabaqlıqtaǵı anıqlamanı oqıysızlar, sol oqıǵan anıqlamańız boyınsha hár bir paragrafqa bir-birden tolıq emes gápke mısal jazasızlar.

Oqıwshılardı bahalaw: Sabaqtıń barısı dáwirinde muǵallim bir neshe oqıwshıdan soraw jumısların da ótkerip baradı. Soraǵanda bir oqıwshıdan tek ǵana bir bólimdi, ya tapsırmanı, ya jańa tema boyınsha yaki óz ústinde islewi yamasa basqa da bólimlerdiń birewinen sorap, baha qoyıp sheklenip qalmastan, bir oqıwshıdan bir neshe bólimlerinen sorap ulıwma baha qoyıwǵa boladı. Onıń ushın oqıwshı klass jurnalınan basqa ózinshe jańadan oqıwshılardıń bilimin belgilep, sistemalı bahaların qoyatuǵın dizim dúzseboladı.

Tolıq emes gápler qospa gáptiń quramında da keledi. Tolıq emes gápler, tolıq emes gáplerde kóbinese baslawısh, bayanlawısh, al geypara jaǵdayda ekinshi dárejeli aǵzaları túsirilip aytıladı. Bunı álbette, shınıǵıw jumısın ótkeriw arqalı túsindiredi.

Taxtada jumıs islew: Klass taxtası por menen e kige bólinedi de, taxtaǵa eki oqıwshı shıǵadı. Basqa oqıwshılar taxtadaǵı oqıwshılardıń mısallardı qalay islegenin baqlap otıradı. Taxtadaǵı oqıwshı berilgen gáplerdiń qanday gáp ekenin, bas gáp penen baǵınıńqı gáptiń ayırmashılıǵın, baǵınıńqı gáplerdiń bayanlawıshlarınıń jasalıwların hám belgilerin, qoyılıwlarınıń sebeplerin túsindirip beredi. Taxtaǵa shıqqan oqıwshılardıń túsinigi alınıp alınıp bolǵannan keyin, qarap otırǵan balalardıń pikirleri de tıńlanadı hám muǵallim barlıǵın qosıp juwmaqlaw isleydi, oqıwshılar taxtadaǵı mısallardı jazıp alıp, taxtada islegendey etip tallap qoyadı.

47

Oqıwshılardıń ózlerinshe jumıs islewi

Tákirarlaw dáwirinde oqıwshılardıń ózlerinshe jumıs islewi zárúrli islerdiń birinen esaplanadı. Bunda birewiniń bilmegenin ekinshiniń aytıwı menen yadına túsedi, sonlıqtan oqıwshılardın ózlerinshe islewi ushın hár túrli formadaǵı shınıǵıwlar islenendi. Oqıwshılar úsh toparǵa bólinedi. Birinshi topardaǵı oqıwshılardıń sabaqlıqları ashılıp, hár bir tolıq emes gápke arnalǵan shınǵıwlarınan hár oqıwshıǵa bir gápten beriledi de tolıq emes gáplerdiń túrleri hám jasalıwı boyınsha tallaw tapsırıladı. Ekinshi topardaǵı oqıwshılarǵa yadtan eki jay gáp, úsh qospa gáp jazıw tapsırılıp, jay gáp penen qospa gáplerdiń ayırmashılıqların túsindirip beriw tapsırıladı. Oqıwshılardıń qalay islep atırǵanı muǵallimniń baqlawı menen alıpbarıladı.

Oqıwshılar ózlerinshe isleytuǵın jumıstı bolǵannan keyin soraladı, alǵan bahaları aytılıw menen muǵallim tárepinen tákirarlanadı hám juwmaqlanadı. Oqıwshılarǵa tapsırama berilmey endigi rette diktant jumısı ótkeriletuǵını eskertilip jiberiledi.

Diktant jumısı

Oqıwshılardıń tayarlıǵın baqlaw: Diktant jumısın ótkeriwge oqıwshılardıń tayarlıǵın baqlap kóriw kerek, olardıń tiyisli dápterleri barlıǵın, dápterlerine polya sızılǵan-sızılmaǵanın, sıya-ruchkalardıń diktant jumısın jazıwǵa ılayıqlıǵı kózden

ótkeriledi. Sonıń menen oqıwshılardıń qatnası da esapqa alınadı.

Oqıwshılar jazatuǵın diktant jumıslarınıń teksti ótilgen temalarǵa baylanıslı qaǵıydalardı óz ishine alatuǵın tekstten ibarat bolıwı kerek. Tekst oqıwshılarǵa anıq hám túsinikli etip dawıs intonaciyası boyınsha bir mártebe oqıp beriledi. Burın sózlikke jazılmaǵan, oqıwshılarǵa anıq emes sózler gezlesse onı taxtaǵa jazıp qoyamız. Sonıń menen bir qatarda geypara irkilis belgileri gáp ishinde kelse, aytılmaytuǵın muǵallimniń diktovka e tken

48

intonaciyası hám ózleriniń bilgen qaǵıydaların eske alıp, ózleri qoyıp jaza beretuǵınlıǵı eskertiledi.

Diktovka boyınsha jazba jumısı baslanǵanda eń aldı menen teksttegi bir gáp tolıq dawıs intonaciyası boyınsha oqılıp beriledi. Muǵallim oqıǵan waǵında oqıwshılar zeyin salıp tıńlap, qay jerge qanday belgi qoyıw kerekligin ishinen baqlap otıradı. Birinshi gáp oqılıp bolınǵannan keyin gáptegi sózlerdiń baylanıslıǵına qaray túsinikli hám balalarǵa jaǵımlı jumsaqlaw dawıs penen bólip-bólip diktovka etiledi. Birinshi gápti jazıp boǵannan keyin, ekinshi, onnan soń úshinshi jáne basqaları joqarıdaǵı aytılıw boyınsha alıp barıladı. Diktant jumısınıń barısında bir oqıwshınıń ekinshi bir jaqqa qarap sorawına ruqsat etilmeydi. Egerde oqıwshı jazıw dáwirinde sol keyingi gáptegi sózlerdiń birazın jazıp úlgere almay qalsa, oǵan sol gápti qaytalap diktovka etiwge boladı. Al úsh-tórt gápti jaza almay qalsa, basqalardı qaratıp qoyıp, bir oqıwshıǵa diktovka etip otırıwdıń qájeti joq.

Tekstti tolıq jazıp bolǵannan keyin oqıwshılar óz jazba jumıslarındaǵı bir qansha qáte kemshiliklerdi jónlew mánisinde tákirarlap tekst qaytadan diktovka etiledi. Bul waqıtta hár bir oqıwshı ózleriniń jazǵan diktantına qarap otırıp, kemis-qutıǵın dúzeydi.

Tekst tákirarlanıp oqılıp bolınǵannan keyin gezektegi oqıwshınıń járdemi menen jıynap alınadı. Dápterler jıynap alınıp bolınǵannan keyin oqıwshılar tárepinen sorawlar berilse, juwap qaytarıladı da, egerde ayırım sózlerdi taxtaǵa jazıp kórsetiwin soralsa, oqıwshılardıń talabı orınlanadı.

Programma kólemine baylanıslı oqıwshılardıń sanasında jańasha túsinikti payda etetuǵın sintaksislik bilim tolıq emes gápler bolsa, jáne de olar ústinde kóbirek shınıǵıwlar islew, tablitsalar dúziw zárúr bolıp esaplanadı.Tolıq emes gápler haqqındaǵı túsinikti beriw eń aldı menen ótilgen jay gáplerdiń túrlerin tákirarlawdan baslanadı.

49

Oqıwshılar jay gáplerdiń hár túrli formaların bilmese, qospa gápler menen keńeytilgen jay gápler arasındaǵı ayırmashılıqlardı biliwi qıyın boladı. Sonlıqtan qospa gápler haqqındaǵı tákirarlaw túsinikti usı tema boyınsha alıp barǵan maqul boladı.

Usı tablitsa arqalı jay gápler menen qospa gáplerdiń arasındaǵı ayırmashılıqlardı, qospa gápler menen eki yamasa bir neshe jay gáplerdiń birbiri menen baylanısıp keliwinen qospa sózler jasalatuǵını túsindiriledi.

Sonıń menen bir qatarda qospa gáplerdiń arası útir menen baylanısa bermey, keyingi waqıyaları qospa gáplerdiń qurılısındaǵı jay gáplerdiń araları dánekerler menen de baylanısıp kele beredi. Bul jaǵdaylar tablitsada kórsetilgen.

Joqarıda kórsetkenimizdey tolıq emes gápler mazmunına qaray xabar gáp, soraw gáp, buyrıq gáp hám úndew mánili tolıq emes gáp bolıp tórt túrge bólinedi.

Xabar mánili tolıq emes gápler monolog hám dialog gáplerde, dramalıq shıǵarmalarda ónimli qollanıladı. Mısallar:

-Sadıq aǵa jerińiz qansha?

-Bes tanap.

-Kelmey qalǵan adam boldı ma?

-bilmedim.

-Siz be shaqırtqan?

50

-Awa, men.

-Qayda barasız?

-Qalaǵa.

Buyrıq mánili tolıq emes gápler monolog hám dialog formasındaǵı gáplerde qollanıladı. Biraq tolıq emes gáplerdiń Bul túri dialoglarda kóbirek qollanılatuǵının oqıwshılarǵa mısallar keltiriw, bir-biri menen soraw-juwap ótkeriw arqalı túsindiriw múmkin.

Eki oqıwshını ornınan turǵızıp, bir-birine soraw-juwap beriw arqalı túsindirse, oqıwshı ushın Bul júdá ańsat boladı.

-Qáne, toqtap tur! – dep Jaydar jılawdı uslap úlgerdi.

-Qayaqqa? Barmaysań. Attan tús, gápime qulaq sal?! – Jiber! – dep atırman.

-Jibermeymen!

Sóylewshiniń haqıyqatlıqqa bolǵan hár túrli qatnasların (iseniw, isenbew, shekleniw, mısqıllaw, ǵázepleniw, rıyzalıǵı bolmaw, qanaatlandırıw, qanaatlanbaw, qızǵanıw, kemsitiw) t.b. bildiredi.

Úndew gáplerge tán Bul ózgeshelikler, olardıń tolıq hám tolıq emes formalarınıń eki túrine de qatnaslı bolıp keledi.

Úndew gápler kóterińki dawıs tolqını menen aytıladı. Úndew intonaciyası úndew gáptiń bildiriwindegi eń áhmiyetli qurallardıń biri.

Mısalı: - Juwır, barayıq! – degen oraqshılardıń dawısı esitildi. - Tınıshlanıń! – dep erkeklerdiń arasında turǵan birew baqırdı.

Tolıq emes gápler de tolıq gápler sıyaqlı eki bas aǵzalı hám bir bas aǵzalı qurılısta keledi. Tolıq hám tolıq emes gáplerdegi eki bas aǵzalı hám bir bas aǵzalı quram gáptiń bas aǵzalarınıń qatnasına qaray anıqlanadı.

Eki bas aǵzalı gápler baslawıshtıń, bayanlawıshtıń yamasa ekinshi dárejeli aǵzalardıń qollanılmawı nátiyjesinde tolıq emes gáptiń strukturasına ótedi.

- Qayda barasız?

51