MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde tolıq emes gápler hám olardı oqıtıw

Bir bas aǵzalı tolıq emes gápler

Tolıq emes gápler eki bas aǵzalı bolıwı menen qatar, bir bas aǵzalı bolıp ta keledi. Eki bas aǵzalı gáplerde baslawısh hám bayanlawısh ayırım-ayırım bildiriledi. Olardıń quramları eki bas aǵzanıń qatnasınan yamasa sol bas aǵzalarǵa qatnaslı ekinshi dárejeli aǵzalardıń hár bir quramdı dúziw orayınan turadı. Bir bas aǵzalı gáplerde predikativlik bir bas aǵza arqalı bildiriledi. Demek, pútin gáptiń ózi bir aǵzadan turadı.

A.G.Gulomov hám M.A.Asqarova bir bas aǵzalı gáplerdiń mazmunın tómendegishe bayanlaydı: «Bir bas aǵzalı gáplerde bas aǵzalardıń biri túsip qalǵan ya jasırılǵan emes. Bunda pútin gáptiń ózi bir aǵzadan ibarat: Onda qandayda bir aǵzanıń jasırınǵanı sezilmeydi. Demek, bir bas aǵzalı gápler tolıq emes gápten pútinley basqasha» - dep kórsetedi.1

A.G.Gulomov hám M.A.Asqarovanıń Bul pikiri, kóbinese bir sostavlı gáplerdiń ataw gáp túrine qatnaslı bolıp keledi.

Ózbek tiliniń sońǵı izertlewlerinde bir sostavlı gáplerde de belgili bir aǵzanıń jasırınıwı hám Bul jasırınǵan aǵzanıń sóylew jaǵdayı eki kontekstarqalı ańsat anıqlap alıw imkaniyatınıń bar ekenligin kórsetedi.2

Máselen: 1. Anatay ornıńa otır, sen nege túrgelip tursań? Seniń ákeń de fronta urısta júripti.

-Meniń ákemde!

-Meniń de!

-Meniń ákem de urısta!

-Meniń de! – dep balalar jabırlasqan waqıtta, Tınashev qolın kóterdi.

2. – Ala beriń balalar, zárúrli kerek nárselerińizdi tawıp berip, támiyinleymiz! – dedi baslıq. – Baslań, qáne. Hár birińizge tórtewden. Qálegenińizdi tutıń. (Sh.Aytmatov)

Bul mısallardaǵı astı sızılǵan gápler bir sostavlı tolıq emes gápler.

1A.G.Gulomov, M.A.Asqarova. Hozirgi Ózbek adabiy tili. Toshkent, «Wqituvchi» nashriyoti, 1965, 73-v.

2Boboev A. Kórsetilgen miynet, 79-bet.

32

Birinshi topar mısaldaǵı astı sızılǵan bir bas aǵzalı gáplerdiń geyparalarında bir aǵzası, gey birewlerinde úsh aǵzası túsirilip qaldırılǵan. Bul túsirilip qaldırılǵan aǵzalar dáslepki «Seniń ákeń de fronta urısta júripti» degen eki sostavlı tolıq gáp (yaǵnıy kontekst) arqalı belgili bolıp tur. Bunda bayanlawısh hám oǵan qatnaslı ekinshi dárejeli aǵzalar, ol geyparalarında eki bas aǵza da túsirilip qaldırılǵan. Ekinshi topar mısaldaǵı tolıq emes gápler de sonday.

Demek, tolıq emes gápler de bir bas aǵzalı hám eki bas aǵzalı strukturaǵa iye. Bir bas aǵzalı tolıq gáplerde gáp aǵzalarınıń túsip qalǵanlıǵı sezilmeydi. Bir bas aǵzalı gáp tolıq emes gáp formasında kelse, onıń belgili bir aǵzasınıń jasırınǵanlıǵı konkret bilinip turadı. Bunday bir bas aǵzalı tolıq emes gáplerdi anıqlawda kontekst, situaciya yamasa gáptiń dialog formasında dúziliwi tiykarǵı roldi atqaradı.

Qaysı aǵzanıń qollanılmawına qaray tolıq emes gáplerdiń túrleri

Tolıq emes gápler de pikir bildiriwi, grammatikalıq ózgeshelikleri jaǵınan tolıq gápler menen birdey. Tolıq gápler de tolıq máni bildiriwge qatnaslı bolǵan bir de element túsirilmey qollanıladı.

Tolıq emes gáplerde bunday ózgeshelik saqlanbaydı. Olar qollanılıw sharayatına qaray bir yamasa bir neshe gáp aǵzalarınıń qatnasısız-aq tolıq pikir bildire aladı, tildiń qarım-qatnaslıq xızmetin atqaradı.

Sonlıqtan tolıq gápler pikir bildiriwdiń ózine tán bir usılı bolsa, tolıq emes gápler ekinshi bir usılıbolıp keledi.

Tolıq gápler tekst yamasa abzats baslarında, jańa pikirdiń baslanıwında keń qollanıladı. Olar kóbinese hár túrli bildiriliwlerde, qaǵıydalarda, qararlar, nızam hámpármanlarda tolıq formasında jazıladı.

Tolıq emes gáplerde tómendegi gáp aǵzaları túsirilip qaldırılǵan:

33

Baslawıshı qollanılmaǵan tolıq emes gáp. Monolog hám dialog formalarında kelgen tolıq emes gáplerde, kóbinese atlıq, almasıqlardan bolǵan baslawıshlar túsip qalıp, sóylewde qollanılmaydı:

A) Tolıq emes gáplerde atlıqtan bolǵan baslawıshlar túsip qaladı: 1 – Men saǵan dúnya tawıp beremen.

- Kerek emes. (J.Aymurzaev)

2.– Balam qayda? – dep soradı tum-tusqa qarap. - Tórgi jayda. (M.Qayıpov)

3.– Ómirbek ǵarrı haqıyqatında da burın kettime? - Zárre burınıraq. (T.Qayıpbergenó

Bul keltirilgen mısallarda tolıq emes gápler replikalıq dialog formasında dúzilgen. Dáslepki replika gáptegi sorawǵa sońǵı replika juwap mánisinde keledi de, ondaǵı túsirilip qaldırılǵan baslawıshlar dáslepki replika arqalı ańlatıladı. Bul mısallardıń birinshisinde – dúnya, ekinshisinde-balam, úshinshisindeÓmirbek ǵarrı degen

baslawıshlar qollanılmaǵan:

B) Almasıqlardan bolǵan baslawısh tolıq emes gápte qollanılmay túsip qaladı. Bunday jaǵdayda, kóbinese betlew almasıqları arqalı bildirilgen baslawıshlar qollanılmaydı: - Siz Bul jerde hár kúni sholpı salasız ba? – Ara tura.

Búgin qos aydawǵa kelip edim, túski waqıttı bosqa ótkergim kelmedi.

-Ne ekpeshisiz?

-Tarı. (J.Saparov)

Bul keltirilgen mısallardaǵı tolıq emes gáplerdiń almasıqlardan bolǵan baslawıshları túsip qalǵan. Olardıń qanday almasıqlar arqalı bildiriletuǵını kontekst arqalı málim boladı.

Soraw mánisindegi dáslepki gápke juwap retinde qollanılǵan tolıq emes gáplerde men degen betlew almasıqları gáptiń basqa aǵzaları menen qosa túsirilgen.

34

Bul dialoglardaǵı tolıq emes gáplerdiń túsirilgen aǵzaların qayta qollanıp aytqanımızda, olardıń modelleri tómendegishe dúziledi: - Siz Bul jerde hár kúni sholp salasız ba? – dedi. Men Bul jerde ara-tura sholp salaman. Búgin qos aydawǵa kelip edim, túski waqıttı bosqa ótkergim kelmedi.

-Ne ekpeshisiz?

-Biz (yamasa men) Bul jerge tarı ekpekshimiz.

Bul jaǵdayda gáp stillik jaqtan kemshilikke ushıraydı, pikir ıqshamlılıǵı ańlasılmaydı.

Sonlıqtan tolıq e mes gáplerde bir yamasa bir neshe aǵzalardıń túsirilip qollanılıwı pikir bildiriwdiń tiykarǵı usıllarınıń biri bolıp esaplanadı.

Bayanlawıshı qollanılmaǵan tolıq emes gápler

Bayanlawıshı túsip qalǵan tolıq emes gáplerdiń dúzilisi kóbinese gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları – tolıqlawısh, pısıqlawısh, geyde baslawıshtan da dúziledi:

-Nálet bolsın deymiz!

-Kimge?

-Ǵayıp xanǵa!

-Abılxayır xanǵa!

-Ubaydulla biyge! (T.Qayıpbergenov)

-Qaydan keldińiz? – Qaraqalpaqstannan.

-Ulıń tuwılǵanda toy berdiń be?

-Joq. Urısqa ketip qaldım.

-Endi…?

-Endi jeńisten keyin.

-Durıs. Bizler toyǵa baramız, - dedi komissar. (J.Aymurzaev) Juman. Ol xattı maǵan kim beripti?

Qurbanbay. Gúzetshi. (P.Tilegenov)

35

Bul keltirilgen mısallardaǵı dıqqat etilgen tolıq emes gáplerde bayanlawıshlar túsirilgen. Birinshi mısaldaǵı tolıqlawıshlardan dúzilgen tolıq emes gáplerge nálet bolsın deymiz degen bayanlawısh qatnaslı. Ekinshi mısaldaǵı pısıqlawıshlardan dúzilgen tolıq emes gáplerge tolıq gáplerdegi keldiń, toy berdiń be degen bayanlawıshlar qatnaslı bolıp kelgen. Al úshinshi mısaldaǵı Gúzetshi degen baslawıshtan dúzilgen tolıq emes gápte beripti degenbayanlawısh qollanılmaǵan.

Bayanlawıshsız tolıq emes gáplerde, kóbinese feyil bayanlawıshlar túsiriledi. Predikativlikti bildiriwshi xızmetti kontekst, situaciya hám intonaciya atqaradı.

Ekinshi dárejeli aǵzalar qollanılmaǵan

tolıq emes gápler

Tolıq emes gáplerde gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları da qollanılmay keledi. Bunday jaǵdayda tolıq emes gáplerdiń strukturası bas aǵzalardıń tolıq qatnasıwınan yamasa bas aǵzanıń túsip qalıp qollanılıwınan dúziledi. Haqıyqatında, bas aǵzalar gáptiń strukturalıq sxemasın (predikativlikti) dúzedi.

Bas aǵzalardıń quramında olardı túsindiriwshi ekinshi dárejeli aǵzalar kelip,gáptiń strukturasın keńeytedi, pikirdiń tolıqlıǵın támiyinleydi.

Ekinshi dárejeli aǵzalardıń geyparaları bas aǵzalardıń ekewine de (kóbinese anıqlawısh) geyparaları bayanlawıshqa (kóbinese tolıqlawısh hám pısıqlawıshlar) qatnaslı bolıp keledi.

Gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları subekttiń is-háreketiniń obyektin, orın, waqıt, sebep-nátiyje, maqset t.b. sıyaqlı belgilerin bildiredi. Bul jaǵınan ekinshi dárejeli aǵzalar pikirdiń tolıqlıǵın támiyinlewde eń áhmiyetli xızmetti atqaradı.

Máselen, mına gáplerdi salıstırıp kóreyik:

36

1. Atası Bul portfeldi kóshpeli avtolavkadan satıp aldı. 2. Avtolavka andasanda

úylerdiń tusında irkilip ótedi. (Sh.Aytmatov)

Bul keńeytilgen tolıq gáplerdi ekinshi dárejeli aǵzaların túsirip: Atası satıp aldı. Avtolavkalar irkilip ótedi. Degen keńeytilmegen gáp formasında aytsaq, pikirdiń tolıqlıǵına kemislik keledi. Bunday jaǵdayda subekttiń isleniw waqtı hám ornı belgisiz boladı, gáptegi aytılajaq pikir tolıq bolmay qaladı.

Eger sol gápte aytılıwǵa tiyisli ekinshi dárejeli aǵzalar ózinen burınǵı gápte qollanılǵan bolsa, onda Bul gápler kontekst arqalı tolıq máni bildiredi.

1. Anıqlawıshı qollanılmaǵan tolıq emes gápler

Tolıq emes gáplerde anıqlawıshlardıń túsip qalıp qollanılıwı eki túrli. Jupkerlesiwshi baylanısta kelgen anıqlawıshlar anıqlanıwshı aǵza menen birge túsip qaladı. Sebebi sapa kelbetligi arqalı bildirilgen anıqlawıshlardıń ornı turaqlı bolıp, bárhama anıqlanıwshı aǵzanıń aldında keledi. Sol ózi anıqlap kelgen aǵzadan bólek, ornın ózgertiwge yamasa túsirip qaldırıwǵa bolmaydı.

Tolıq emes gáplerde iyelik seplik qosımtalı anıqlawısh anıklanıwshı aǵzadan bólinip túsip qaladı.

Bunday jaǵdayda iyelik seplew formasındaǵı anıqlawısh anıqlanıwshı aǵzanıń tartım jalǵawlı keliwi arqalı belgili bolıp turadı.

Bilemen, Tolǵanay. Ózim de kútip jatır edim. (Sh.Aytmatov). Maman anadan jetim edi. Anası «Aqtaban shubırındı» jılına qazalanǵan. (T.Qayıpbergenov).

Bul dıqqat etilgen gáplerde ózim, anası degen tartım jalǵawlı sózlerdiń iyelik seplewindegi anıqlawıshları túsirilgen. Bul qollanılmaǵan anıqlawıshlardıń túsirilmegeni tartım affiksi arqalı belgili bolıp tur.

2. Tolıqlawıshı qollanılmaǵan tolıq emes gápler

Tolıq emes gáptiń bayanlawıshı awıspalı feyiller arqalı bildirilgende, tabıs seplik formasındaǵı tuwra tolıqlawıshtı talap etedi. Eger tuwra

37

tolıqlawısh tolıq emes gáplerde qollanılmasa, sol túsirilip qaldırılǵan tolıqlawısh awıspalı feyilden bolǵan bayanlawısh arqalı belgili bolıp turadı.

Mısalı: - Azat qılıw kerek pe? – dep saldı Maman. Áy, bala, -dedi shayıq. Ayt qısqa ayt. (T.Qayıpbergenov)

Bul tolıq emes gápler feyil bir bas aǵzalı gáp formasında kelgen. Onıń bas aǵzası (bayanlawısh) awıspalı feyilden bolıp, qandayda bir tolıqlawıshtı talap etedi. Bundaǵı túsirilip qaldırılǵan tuwra tolıqlawıshlar – seni, juwaptı degen sózler.

Tolıq emes gáplede qıya tolıqlawıshlar da túsirilip qaldırıladı. Biraq tolıqlawıshtıń

Bul túri tuwra tolıqlawıshqa qaraǵanda az ushırasadı.

Mısalı: - Qáne, attan tús! – dep Orazqulǵa dápinip keldi de, onı erdiń ústinen tómen qaray julqılap tarta basladı.

Tús degende tús. (Sh.Aytmatov)

- Shamurat biy, kóp sóyley bermeńiz. Ne qılatuǵınımdı aytıń. Keńes beriń. (T.Qayıpbergenov)

Bul dıqqat etilgen tolıq emes gáplerdiń dáslepkisinde shıǵıs seplewindegi attan, sońǵıda maǵan barıs seplewindegi qıya tolıqlawıshlar túsirilgen.

3. Pısıqlawıshı qollanılmaǵan tolıq emes gápler

Pısıqlawısh is-háreketti, keńislik, waqıtlıq, sın, muǵdar, sebep-maqset, shárt hám qarsılaslıq mánilerde sıpatlap keledi. Tolıq emes gáplerde isháreketti sıpatlap kelgen Bul belgilerdiń birewi yamasa bir neshewi túsirilip qaldırıladı.

Mısalı: Kómekbay shıǵıp ketti. Olar kelip ketti. (J.Aymurzaev) degen tolıq emes gáplerde is-hárekettiń islengen ornın hám waqıt bildiriwshi pısıqlawıshlar túsirilip qaldırılǵan. Eger olardı tolıq gáp formasında dúzgenimizde tómendegishe beriledi:

Kómekbay keńseden dalaǵa shıǵıp ketti. Olar búgin biziń úyge kelip ketti. t.b.

38

Bul gápler joqarıdaǵı tolıq emes gáplerge salıstırǵanda pikir bildiriwi jaǵınan bir qansha tolıqlıqtı ańlatadı. Tolıq emes gáptegi orın, waqıt pısıqlawıshları subekttiń ishárekettiń isleniw ornı hám waqıtlıq belgilerin bildiredi.

Bir neshe aǵzası qollanılmaǵan tolıq emes gápler

Tolıq emes gápler strukturalıq jaqtan bir neshe aǵzası túsirilip qaldırılǵan bir yamasa eki aǵzadan dúzilip te keledi. Bunday jaǵdayda tolıq emes gáp ózinen aldın kelgen gáptegi pikirdi konkretlestiriwshi xızmetti atqaradı. Bul sıyaqlı tolıq emes gáplerdiń strukturası, kóbinese baslawısh ya bayanlawıshtan, tolıqlawısh ya pısıqlawıshtan turadı:

1. Tek baslawıshtan dúziledi: - Qáne ayt, adamdı uyqılatpaytuǵın qanday kesel? - Kúnshillik keseli. (T.Qayıpbergenov)

Gáp bılay Anatay, sen de ákeń ushın diyqanshılıq etiwge barasań. Múmkin, saǵan bir jıl, bálki onnan da kóbirek waqıt mektepten qol úziwge tuwrakeler…

-Men de baraman! Men de baraman! Men de! Mine, mınalar Shabdar menen Angaltorı! Áne, olar. (Sh.Aytmatov)

2. Tek bayanlawıshtan dúziledi:

Meniń ákem de bir sıyırın frontqa jibereyin dep atır dep neshe jola ayttı.

-Tap solay ayttı ma?

-Ayttı. Bir emes kún sayın aytatuǵın edi. (Ó.Ayjanov)

Turdıgúl állen waqıtta uzaqta úrgen iyttiń dawısınan seziklenip shorshıdı. Gúlayımnıń esigi qaǵıp-qaǵıp jiberdi.

-Kimsiz?

-Men.

-Meniń kim?

-Turdıgúl apańman. (J.Aymurzaev)

39

Bul keltirilgen mısallardaǵı dıqqat etilgen tolıq emes gápler bayanlawıshtan dúzilgen. Olar ózinen burıńǵı gáplerge mániles aytılıp, sol gáplerdi tastıyıqlaw, konkretlestiriw mánilerinde kelgen:

3. Tolıqlawıshtan dúziledi:

-Ele xabar joq pa?

-Kimnen.

-Kiyikbaydan.

-Joq. (J.Aymurzaev)

Bul mısalda tolıq e mes gápler soraw-juwap mánisindegi dialog formasında kelgen.

Bundaǵı eń dáslepki tolıq emes gáptiń mánisin sońǵı tolıqlawıshtandúzilgen gápler konkretlestirip, tolıqtırıp tur.

4. Pısıqlawıshtan dúziledi:

Tek pısıqlawıshtan dúzilgen tolıq e mes gáp xızmetinde,kóbinese orın,wakıt, sın, sebep t.b. pısıqlawıshlar qollanıladı:

Tolıq emes gápler siyrek jaǵdayda anıqlawıshlardan da dúziledi: Anıqlawıshtıń e ki túri de – izafetlik hám jupkerlesiwshi anıqlawıshlar –

tolıq emes gáp xızmetinde keledi:

40

-Bul kim? – Ana qostıń balası.

-Ne qılıp júr? – dedi Ǵaniy.

-Baqalaǵa tayǵan eken, - dedi Turdıgúl sır bildirmey, - Neniń?

-Digirmannıń (J.Aymurzaev)

-Aǵam qanday adam? Boyı uzın ba?

-Orta boylı - kózi qanday?

-Qara kóz. Tap sen aǵańa usaǵansań (sonda)

Bul mısallarda dıqqat etilgen Digirmannıń degen iyelik seplew formasındaǵı tolıq emes gáp Baqalaǵa tayǵan eken degen gáptiń mánisin anıqlap, konkretlestirip onıń tolıqlıǵın támiyinlep kelgen. Sońǵı orta boylı, qara kóz degen tolıq emes gápler aldındaǵı soraw gápke juwap mánisinde kelip, onıń mánisin anıqlaydı.

Demek, biz Bul razdelde bir neshe aǵzası túsirilip qaldırılıp, tek bir aǵzadan dúzilgen tolıq emes gáplerdi sóz ettik. Tolıq emes gáplerdiń bunday túrleri eki túrli

ózgeshelikke iye. Olardıń geyparaları aldıńǵı gáptiń mánisin anıqlaw, konkretlestiriwshi xızmette kelse, geyparaları aldıńǵı gáptegi belgili bir aǵzanı sońǵı gápte tákirarlamaw ushın qısqarıp qollanıladı. Aldıńǵı gáptegi sóylewshi ushın belgili bolǵan sóz sońǵı gáp ushın zárúrli emes.

41