MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde tolıq emes gápler hám olardı oqıtıw

Bul mısaldaǵı «tappaǵan» degen tolıq emes gápti kontekstten bólip alıp qarasaq, onı óz aldına qollanılǵan gáp dep qarawǵa bolmaydı.

Egerde ol sózdi kontekstke baylanıstırıp qarasa, onıń tolıq emes mánini ańlatatuǵın gáp ekenligin biliwge boladı.

«Tappaǵan» degen sóz bir sózden turıp –aq tolıq emes gáp xızmetinde qollanılǵan. Bul jerde onıń tolıq mánini ańlatatuǵın gáp ekenligi kontekst arqalı belgili bolıp tur. Kontekst boyınsha tolıq emes gáptegi qollanılmay qalǵan aǵza «almanı» degen tuwra obyekt bolıp tabıladı. Óytkeni, «Tappaǵan» degen awıspalı feyil sózdiń mánisi belgili bir tuwra obyektke qaratılǵan. Ol tuwra obyekt (yaǵnıy «almanı» sózi) birinshi gáptegi kontekstten ańlatıladı. Tolıq emes gáplerdiń ayırımlarında kontekst emes, al sóylew sharayatı yamasa situaciya jetekshi orındı iyeleydi. Sebebi, tolıq emes gáplerdegi jasırınǵan yamasa berilmey qalǵan aǵza kontekst arqalı belgili bolmaydı, al sóylew jaǵdayı arqalı belgili boladı. Mısalı: Tap usı waqıtta siyrek jıńǵıllıqtıń arasınan jıltırap, ólimsiregen jaqtı kórindi. Bunı izindegi eki nóker

-Aman menen Oraz da abaylaǵan edi.

-Jettik, - dedi ǵarrı selqoslaw (Sh.Seytov)

Mırzabektiń ashıwlı buyrıǵı mal aydap baratırǵanlardı turǵan-turǵanjerinde irkti. - Bólisemiz, - dedi quwǵınshıladıń biri. (T.Qayıpbergenov)

Bul mısallarda «jettik» hám «bólisemiz» degen tolıq emes gápler bar. Haqıyqatında da birinshi hám ekinshi tolıq emes gáplerdegi túsirilip qalǵan aǵzalardı birden tawıp qoyıw múmkin emes. Al ulıwma aytılǵan gáplerdiń jaǵdayına, liykinine, ne haqqında sóz baratılǵalıǵına sóylew sharayatına yamasa situaciyaǵa qarap jasırılǵan aǵzalardı tabıwǵa boladı.

Demek tolıq emes gáptiń bunday túrinde jetekshi orında kontekst emes, al tolıq emes gáptiń ulıwma sóylew sharayatı, situaciya iyeleydi.

11

Tolıq emes gáplerdiń basqa bir túrinde jetekshilik orında kontekstke yamasa sóylew sharayatına baylanıslı bolmaydı, al tolıq emes gáptiń ulıwma mazmunı tiykarǵı orındı iyeleydi. Mısalı: Erdiń kúni el menen, eldiń kúni jer menen. Et-etke, sorpa betke. Mal shaqınan, adam tilinen degen tolıq emes gáplerde birinshi gápte «boladı», ekinshi gápte «shıǵadı», úshinshi gápte «baylanadı» degen feyil bayanlawıshtıń túsirilip qalǵanlıǵı ulıwma gáptiń mazmunınan ańlasılıp turadı.

Qollanılıw sharayatına, ózine tán ózgesheligine belgili bir elementlerdiń túsirilip qalıw sebeplerine hám usı tiykarda qaysı usıl jetekshilik orındı atqarıwına qaray, qaraqalpaq tilindegi monologlıq sóylew xarakterine iye bolǵan tolıq emes gápler tiykarınan úsh túrge bólinedi:

1.Kontekstlik tolıq emes gápler.

2.Situativlik tolıq emes gápler.

3.Elliptikalıq tolıq emes gápler.

Kontekstlik tolıq emes gápler

Tolıq emes gáplerdiń gey bir túrlerine berilmey qalǵan yamasa túsirilip qaldırılǵa gáp aǵzaları ulıwma kontekst arqalı belgili boladı. Sintaksislik ilimde bunday gáplerdi kontekstlik tolıq emes gápler dep ataydı.

Mısalı: 1. Qawındı qanshama jeyin degeniń menen eki tilikten artıǵın jey almaysań. Shire jegizbeydi.

2. Júwerileri de terek penen boylasadı. Hár bası at dorbaday. (Sonda)

Bul keltirilgen mısallarda birinshisinde «qawındı» degen pısıqlawısh aǵza, ekinshisinde «júwerileriniń» degen ańıqlawısh aǵzalar túsirilip qollanılǵanı kontekst arqalı belgili bolıp tur.

Kontekstlik tolıq emes gáplerde, kóbinese tómendegi gáp aǵzaları jasırınıp keledi: 1. Baslawısh qollanılmaydı:

12

Maman Amanlıqtı kútip Alliyarlar menen kún batqansha otırdı.

Basqılastı. Kúlisti. (T.Qayıpbergenov «Qaraqalpaq» dástanı).

Bul mısallarda birinshi gápte «ol» degen baslawısh, ekinshi gápte «olar»degen

baslawısh aǵzalar kontekst arqalı málim boladı.

2. Bayanlawısh aǵza qollanılmay keledi:

Qorazlar qıshqırıp atır. Dáslep bir juwan dawıslı, soń jińishkeregi, sońonnan da

(T.Qayıpbergenov)

Bul mısallarda birinshi mısalda «qıshqırısadı» degen bayanlawısh aǵza,ekinshi mısalda «bolıp tur» degen baslawısh aǵza twsirilip qaldırılǵan.

3. Tolıqlawısh aǵza jasırınıp keledi:

Kontekstlik tolıq emes gáplerdegi tolıqlawısh aǵzanıń túsirilip qalıwı da tilimizde bir qansha keńirek qollanıladı.

Olar bayanlawısh aǵzanıń awıspalı hám awıspasız feyillerden bolıwına baylanıslı, túsirilip qaldırılatuǵın tolıqlawısh aǵza birde tuwra obyektte, al birde qıya obyektte keledi.

Mısalı: - Razıman bergen duzıma. Aqladıń. Bunnan bılay da ele berin aqlaysań. (Ó.Xojaniyazov).

4. Anıqlawısh aǵza jasırınıp keledi:

Mısalı: 1) – Toqta, toqta. Joq jigitler adaspappız. Kewlimjaydıń dawısı. (T.Qayıpbergenov).

2) Amanlıq ılashıǵına jete almadı. Buwınları bosastı.

Bul mısallarda birinshi gápte siltew almasıǵınan bolǵan anıqlawısh aǵza, ekinshi gápte iyelik sepligindegi sózden jasalǵan anıqlawısh aǵza túsirilip qaldırılǵan.

Situativlik tolıq emes gápler

13

Tolıq emes gáplerdiń túsirilip qaldırılǵan gáp aǵzaları tek sóylew sharayatı, situaciya arqalı belgili bolıp turadı.

Bunday tolıq emes gáplerdi sóylew sharayatınan yamasa situaciyadan bólip alıp qarawǵa bolmaydı. Eger bunı sóylew sharayatınan bólip alıp qarasa, tolıq máni ańlatpaydı.

Mısalı: Awılsovet predsedateli menen miliciya xızmetkeri suw alǵan paxta jerdi

ólshep shıqtı: Jigirma tórt sotik eken.

- Jetkilikli! – dedi. Birinshi. Usı jerdiń ózi onı sudlatıp, partiya qatarınan

óshiriwge jetedi. (A.Sadıqov).

Bul mısalda «jetkilikli» degen tolıq emes gápti situaciyadan bólip alıp qarasaq, ol máni ańlatpaydı. Situativli tolıq emes gáplerde tómendegi aǵzalar jasırınıp keledi:

1. Baslawısh aǵza túsirilip qaldırıladı:

Kúni menen aynadan sıǵalap otırǵan Allayar uzaqtan kóringen shógirmelerdi jaydıń qasına kelgende anıq tanıdı. Tórde otırǵan apasına, ǵarrıǵa alma-gezek qarap turdı.

- Keldi, - dedi áste ǵarrıǵa. (Sh.Seytov).

2.Bayanlawısh aǵza túsirilip qaldırıladı:

1)Ǵarrınıń kóylek - dambalınan basqasınıń bárin sıpırıp tasladı. Ǵarrı hesh kimge jaltaqlamadı da qayta jinin (keltirip) tırıstırıp: «Sherińizdi tarqatıp alaǵoyıń

shıraqlarım» - dep kúldi. Áne usı kúlki Bayraáliniń sıńar kózinen ǵázep shashırattı. – Qırıq dúrre! – dep qıshqırdı. (Sh.Seytov,

«Shırashılar»).

2) - Lágen! – dedi wázir oylanıp turmay.

Dárwazaman júgirip ketip taqıyaday lágen tolı teńge ákeldi. (T.Qayıpbergenov).

3. Tolıqlawısh aǵza túsirilip qaldırıladı:

14

Jalt qaraǵan Jumabay fartuk tolı paxtanı pritseptiń joqarıdaǵı aǵasına áperiwge qolaylanıp atırǵan Áziyranı kórdi - Áziyra, beri ákel! – Jumabay fartuke qolın sozdı.

Bul mısalda «fartukti» degen tolıqlawısh aǵza túsirilip qaldırılǵan, biraq ol situaciyadan belgili bolıp tur.

4. Pısıqlawısh aǵza túsirilip qaldırıladı:

Jol oyǵa qarap qulap, artta qalǵan dóń jaǵımız tikjarlanıp kórine basladı. Belgilengen jerge de jaqınlastıq. Áne, qoyımgershiliktiń shoshayǵan sırıqları kórindi. Oy ústinde kiyatırǵan partizanlar birden háreketke kiristi. Birewi attan sekirip tústi.

Keldik, Gordey Semenovich. Usı qoyımgershilik, - dedi.

Bul mısalda «belgilengen jerge» degen orın pısıqlawıshı túsirilip qaldırıladı.

Elliptikalıq tolıq emes gápler

Elliptikalıq tolıq emes gáplerdiń basqa kontekstlik hám situativlik tolıq emes gáplerden ózgesheligi – onıń strukturalıq jaqtan bayanlawıshsız dara turıp qollanılıwında. Bunday tolıq emes gáplerdiń bayanlawıshsız qollanılıwı Bul da stillik jaqtan qáliplesken.

Elliptikalıq tolıq emes gápler de túsirilip qaldırılǵan aǵzalar kontekstten, yaki situaciyadan belgili bolmaydı, al gáptiń ulıwma mazmunınan ańlasılıp turadı.

Mısalı: Barlıq jaqsı nárseler balalarǵa! Jas kelse iske, ǵarrı kelse asqa.

Bul mısallardaǵı birinshi gápte «berilsin», ekinshi mısalda «keledi» bayanlawıshlarınıń túsirilip qalǵanı gáptiń ulıwma mazmunınan belgili bolıp tur. Bul jerde túsirilip qalǵan bayanlawıshlardı qosıp aytıwdıń hesh zárúrligi joq, hám onı talap ta etpeydi.

Elliptikalıq tolıq emes gáplerdiń ózine tán dúziliw ózgesheligi boladı. Onda bayanlawısh óziniń baylanısıp keliw ózgesheliklerine qaray, birde

15

gáptiń basında kelse, birde gáptiń keyninde keledi. Baslawıshlar waqıtlıq, obyektlik, orınlıq, sınlıq mánidegi sózler menen baylanısıp qollanıladı.

Elliptikalıq tolıq emes gáplerdiń dúziliw quramın ózgesheligin, ásirese balawıshtıń gáptiń basqa ekinshi dárejeli aǵzaları menen keńeyip, mánilik jaqtan baylanısıp keliwin tómendegishe beriwge boladı1.

1. Baslawısh penen tolıqlawıshtıń óz-ara mánilik baylanısınan dúziledi: Jamanjoldasınan, e r-qudaydan. Jamannan-kesapat, jaqsıdan-sharapat.

Kókjalın-hár bir shańaraqqa!

Barlıq dıqqat itibar jaslar keleshegine! (Qaraqalpaqstan jasları)

Hámme birew ushın, birew hámme ushın. (Sh.Seytov).

2. Baslawısh penen sın pısıqlawıshtıń óz-ara mánilik qatnasınan dúziledi:

Qus qanatı menen, adam elatı menen. (Naqıl) Taǵı tepki, taǵı kúlki mazaqlaw. (Ó.Xojaniyazov).

3.Baslawısh penen (geyde óz anıqlawshısına iye baslawısh penen) orın pısıqlawıshtıń óz-ara mánilik baylanısınan dúziledi:

Mısalı: Er tuwǵan jerine, iyt toyǵan jerine. Bólme ishi tım-tırıs. Turǵan zat turǵan jerinde. Stol ústinde kese-sháynekler. Bári bayaǵı turısında. (M.Tawmuratov).

4.Baslawısh penen (geyde óz anıqlawshısına iye baslawısh penen) waqıt pısıqlawıshtıń óz-ara mánilik baylanısınan dúziledi:

Nashar otızda otın, qırıqta qamıs, ellide sipse. (J.Muratbaev).

5.Ekinshi dárejeli aǵzalardıń qatnasınan dúziledi:

Mısalı: Atakaǵa! Alǵa! – Ońǵa! – Solǵa! – samalyotlarıńızdı! – degenkomanda menen pitti. (N.D)

2. Dialogta qollanılatuǵın tolıq emes gápler

Tolıq emes gápler, kóbinese janlı sóylesiwde, dialogta qollanıladı.

1 «Ha`zirgi qaraqalpaq a`debiy tilinin` grammatikası» No`kis 1992. 244-bet.

17

Tolıq emes gáplerdiń ózine tán ózgesheligi, hár túrli xarakterlik belgileri usı dialoglıq sóylesiwlerde keńnen belgili boladı. Dialoglıq sóylesiwlerde tek zárúrli bolǵan gáp aǵzaları ǵana qatnasadı, al zárúrli bolmaǵan gáp aǵzaları gápten túsirilip qaladı. Biraq túsirilgen gáp aǵzaları ózinen burınǵı gáptiń mazmunınan, strukturasınan belgili bolıp turadı. Dialoglıq sóylesiwlerde, kóbinese dáslepki soraw gáp tolıq túrinde, al oǵan beriletuǵın juwap tolıq emes gáp túrinde keledi.

Mısalı: - Keshirerseń, seniń atıń kim?

-Aybosın.

-Apay qayda ketti?

-Mınaw úyge. (Ó.Xojaniyazov).

Bul mısaldaǵı soraw gáp arqalı birinshi juwaptaǵı túsirilip qaldırılǵan aǵzalardı anıqlawǵa boladı. Dialoglardaǵı juwap gáptiń tolıq emes bolıp, ıqsham bolıp keliwi stillik jaqtan durıs boladı. Bul sózlerdi qaytalay bermewge, ıqsham etip beriw ushın qollanıladı.

Dialog túrinde qollanılatuǵın tolıq emes gápler ózine tán sıpatla belgilerine qaray tómendegidey túrlerge bólinedi1.

1.Birinshi komponent soraw mánisinde, al ekinshi komponent oǵan juwap mánisinde keledi. Soraw mánisindegi gáp tolıq, al juwap mánisindegi gáp tolıq emes gáp túrinde zárúrli aǵzaları ǵana qatnasadı.

Mısalı:

- Tamırdıń soǵıwı qalay?

- Tómen. (M.Tawmuratov)

- Bunday danalıqlardı qaydan úyrenesiz? - Orıslardan. (T.Qayıpbergenov)

2.Birinshi hám ekinshi komponentte soraw mánisinde keledi. Soraw mánisindegi ekinshi gáp, birinshi gáptiń ózine túsiniksiz bolǵan jerin anıqlaw

1 «Ha`zirgi qaraqalpaq a`debiy tilinin` grammatikası» No`kis 1992. 245-bet.

18

-Shomanayǵa barıp qaytsań qalay boladı?

-Qashan?

-Usını bolǵannan soń. (M.Tawmuratov)

-Qarız berip turmaysań ba?

-Ne qarız?

-Kapitan dá. (M.Tawmuratov)

3.Birinshi komponent xabar etiw, bayanlaw mánisinde, al ekinshi komponent birinshi komponenttiń geypara jerlerin anıqlaw maqsetinde soraw mánisinde, úshinshi komponent ekinshi komponenttegi sorawlardıń anıq juwabı túrinde keledi.

Ol Ayjanǵa úylenbekshi. - Qaysı Ayjan?

- Pirman aqsaqaldıń qızı. (B.Aymuxammedova) Xan oylanıp, shayırǵa zer jaǵalı shapan jawdırdı. - Maqtawǵa turarlıq pa?

- Turarlıq. (T.Qayıpbergenov)

4.Birinshi komponent soraw mánisinde , al ekinshi komponent onı

konkretlestiriwshi soraw hám birinshi komopnentke juwap mánisinde keledi. Ekinshi komponent dáslep konkretlestiriwshi soraw mánisinde qollanıladı, al soraw gáptiń izin ala ózi taǵı juwap beredi.

- Seni qrqıtayın ba?

Meni me? Qorqıtıp bolıpsań. (M.Tawmuratov)

-Dárya házir qayaqqa awıp baratır?

-Dárya ma? Arqaǵa ma deymen. (Sh.Seytov)

19

5. Birinshi hám ekinshi komponenette xabar beriw, bayanlaw mánisinde keledi. Birinshi komponentinen soraw máni ańlasılmasa da, ekinshi komponent ekinshi komponent oǵan tastıyıqlawshı yaki biykarlawshı juwap túrinde qollanıladı.

Mısalı: Men de awılǵa k óshtim, inim. -Esittim. (Ó.Xojaniyazov)

-Keshegi saqallını jiberemen. Qolınıń óneri bar kisi.

-Jiber, boladı. (Ó.Xojaniyazov)

-Marjan sheshe, maǵan jay bergen kómek bersin. -Bere almaydı. Úyde joq. (Ó.Xojaniyazov)

A)Ayırım jaǵdaylarda dialoglıq sóylesiwlerde sóylesip atırǵan adam ózi soraw berip, oǵan ózi juwap qaytaradı. Bunday jaǵdayda ekinshi komponent tolıqsız gápte túsirilip qalǵan aǵza kontekst járdeminde anıqlanadı.

-Bul kimniń atı?

-Aybergendiki (Ó.Xojaniyazov)

B)Bayanlawıshı túsirilip aytıladı:

-Úyinde kim bar

-Apam. (Ó.Xojaniyazov)

V) Tolıqlawıshı túsirilip qaldırıladı: -Qarızıńdı tólediń be?

-Tóledim. (M.Tawmuratov) -Jahangir aǵanı kórmedińiz be? -Yaq kórmedim. (Ó.Xojaniyazov) G) Anıqlawıshı túsirilip aytıladı: -Bul kim?

-Bir esersoq ta. (M.Tawmuratov) D) Pısıqlawıshı túsirilip qaldırıladı: -Punkt betke júrmey me eken?

20

-Yaq júrmeydi. (M.Tawmuratov)

2. Bir neshe aǵzaları túsirilip qaldırılǵan tolıq emes gápler. A) Tek baslawıshtıń qatnasınan dúziledi.-Qáne kim márt? -Men. (Ó.Xojaniyazov)

-Íshte kim bar? -Muǵallim (sonda)

Mısalı: Onıń astınǵı erniniń nege jırılǵanın bileseń be? Bilmeysiz.

Onıń basbashıları menen shayday ayqasqanın bileseń be? Hesh kim bilmeydi. (Ó.Xojaniyazov)

Dialoglıq sóylesiwlerdegi tolıq emes gáptiń mazmunın konkretlestiriwde, ondaǵı túsirilip qaldırılǵan aǵzalardı anıqlawda situaciyada qatnasıwı múmkin.

-Awa, sizlerge (A.Sadıkov)

G) Tek anıqlawıshtıń qatnasınan dúziledi: -Neshinshi klassta oqıydı?

-Jetinshi.

-Sádiw sha kırıp tur edi. -Qaysı Sádiw?

-Fizvostaǵı (M.Tawmuratov)

D) Tek pısıqlawıshtıń qatnasınan dúziledi: -Tamırdıń soǵıw qalay?

-Júdá tómen (M.Tawmuratov) -Balańız qayda?

-Saraykólde (Sh.Seytov) -Qay jerde turasız?

-Góne qalada (M.Tawmuratov)

3. Qospa gápte qollanılatuǵın tolıq emes gápler

Qospa gáptiń quramındaǵı jay gápler tolıq emes gápler túrinde de keledi.

21