MD hám PQJ / A.Dabılovtıń Bahadır dástanında dáwir haqıyqatlıqlarınıń jırlanıwı hám onı oqıtıwdıń aldıńǵı pedtexnologiyalıq usılları

IBAP

A.DABILOVTÍŃ “BAHADIR” DÁSTANÍNÍŃ IDEYASÍN, TEMATIKASÍN ÚYRETIWDE QOLLANÍLATUǴÍN ALDÍŃGÍ

PEDAGOGIKALÍQ TEXNOLOGIYALAR

Abbaz Dabıl ulınıń “Bahadır” dástanı onıń uzaq jıllarǵı dóretiwshilik tájiriybeleriniń, dóretiwshilik oylarınıń juwmaqlarınan tuwǵan shıǵarma. Eki jámiyetlik qurılısta jasap, eki ómirdi de kózi menen kórgen ápiwayı qaraqalpaq diyqanınıń ómir shınlıqların jazıwı álbette shayırǵa da jeńil túsken joq. Ásirese, onı

XX ásir ádebiyatınıń principlerin basshılıqqa alıp jazıwı ushın xalıq shayırına óz zamanlaslarınan kóp másláhátler alıwına tuwra keldi. Sebebi, waqıyalardı xalıq inanǵanday reallıq penen súwretlew, bul reallıqtı anıq tariyxın obiektivlik penen baylanıstırıw jáne de onı revolyuciyalıq rawajlanıw2 halında kórsetiw qansha tájiriybeli shayır bolǵanlıǵı menen ańsat emes edi.

Sonlıqtan da xalıq shayırı dástan jazıw máselesinde eki principti basshılıqqa aldı. Birinshiden, dástandı folklorlıq dástanlardıń tradiciyalıq jolı menen islep shıǵıw, biraq qaharmandı kem-kemnen ósiw arqalı bir jámiyetlik qurılıstan shıǵarıp, ekinshi jańa jámiyetlik qurılıstıń qaharmanı etiw, onı jańa ideya, jańa sana menen qurallandırıw máselesinde shayırǵa járdem bergen nárse óziniń eki jámiyetlik ómirdi óz kózi menen kóriwi, óz basınan keshiriwi edi. Ekinshiden, jazılajaq dástanda ózi jasap turǵan jámiyettiń ádebiyatı hám kórkem óneriniń baslı principlerin basshılıqqa aldı. Bunnan aldın shayır xalqına úlken epikalıq shıǵarmalar jazatugınlıǵına ashiq wáde etti. Máselen, ol kóp jerlerde mına tómendegi sózler menen shıǵıp sóyledi:

Sherik boldım sizler menen zamanǵa,

Ókinbedim burınǵı ótken ármanǵa,

2 Теория литературы. Изд. «Наука». М., 1965г. Введение в литературоведение. М., «Высшая школа». 1983 г.

11

Járdem ber dep keyinlegen shabanǵa,

Jazıwshılıq jolına dep soradım.

Dástanlar jazıwǵa wáde etemen,

Pitkergen soń aldıńızdan otemen,

Wáde qılıp sol wádeme jetemen,

Tutılmasa tilim menen qulaǵım.

Sóz baslayın kánin tawıp dástannan, At

shıǵama jazbayman dep qashqannan,

Jerge kirip yaki ushsa aspannan,

Tabaman qıdırıp sózdiń bulaǵın, -

dep xalqına wáde qıldı. Jáne de kóp keshikpey sol wádesin orınlawǵa kiristi.

Dástanda el ishindegi bul xalıq dástúri. Bul durıs júdá progressivlik xalıq dástúri. Ol dástúrde adamlardıń bir-birege qayırqom mehriybanlıǵı, qolınan kelgen járdemdi ayanbawı, awızbirshiligi kórinedi. Bir qızıq jeri óli ólgen jerdegi burınnan sońǵı bolatuǵın diniy úrp-ádetler kórsetilmeydi. Xalıqtıń óli shıǵarıw dástúrleri bul dástanda az. Bul totalitarlıq rejim siyasatınıń aqıbetinen dástanǵa bolǵan nuqsan bolsa kerek. Allanǵor taz xalıq dástúri menen kómiledi. Biraq, dástanda Allanǵordıń merekesin xalıq jaqsı jayǵastıradı. Dástannıń bul jeri oqıwshını qattı qızıqtıradı. Shayıra Allanǵordıń asına nege diniy úrp-ádet joq bul haqqında bir awız aytpaydı. Ol onnan basqa el

12

dastúrin jaqsı beredi. Jáne de Allanǵordı kómip bolǵannan keyingi Shınargúldiń kúyewin aytıp joqlawı. Joqlaw áyyemgi dáwirlerden kiyatırǵan kúyewin aytıp joqlawı. Joqlaw áyyemgi dáwirlerden kiyatırǵan xalıqtaǵı turmıs-salt jırlarınıń úlken bir tarawı. Xalıq shayırı bunı júdá sheber shıǵarmanıń tiykarǵı mazmunına baǵındırıp qurǵan. Joqlawda jámiyette kóp jasaǵan, biraq hesh ádilliktiń nıshanın bir kóre almay ketken adamnıń obrazın jaqsı islep shıqqan. Ol qurǵaq debdiw emes, jámiyetlik ómir shınlıqları menen baylanıstırılǵan. Joqlaw sonda dramatizm menen tolı hátte, bunday shıǵarmalardı awizeki xalıq dóretpesinde siyrek tabasań.

Jigittiń eń jetkennen keyin aǵa tawıp, bas qosıp, el aralap, qız tańlawı da qaraqalpaqlarda bar xalıq dástúri. Mine, usınday xalıq dástúri menen jasaǵan Azat penen Arıslan el aralap, qız tańlaydı. Ol bir awılda Tolıbay bay menen orta hallı

Tájimbet degen diyqannıń qudalıq toyınıń ústinen shıǵadı. Dástan usınday xalıq dástúrine bay.

Xalıq shayırı bizge burınları jámiyette bolǵan hár bir waqıyada tolıp atırǵan qarama-qarsılıq, tolıp atırǵan jámiyetlik konflikt bar dep kórsetkisi kelgenligin kóremiz.

Tájimbet Tolıbaydıń mal-dúnyasına qızıp, óz perzentinińqayıl bolıwbolmawına qaramay onıń menen quda boladı. Onı esitken Tájimbettiń qızı Qırmızı ákesine narazı boladı. Sebebi, Tolıbaydıń balasın súymeydi. Solay etip, qızı menen

ákesiniń arasında keskin konflikt jaǵday kelip shıǵadı. Qız ayttırıw, quda túsiw bul da el dástúri. Biraq, bul jerde xalıq shayırı dástúrler arasındaǵı qarama-qarsılıqlardı da kórsetedi. Mısalı: Bul dástúr basqa dástúrlerge qaramaqarsı. Óytkeni, ol adam erkinligine tiykarlanbaǵan jáne de jeke máplerdi qanaatlandırıwǵa qaratılǵan. Bizge eń bahalısı shayır el dástúrin el hámeldarları, mallı, hallı adamlar tárepinen burmalanǵanlıǵın kórsetedi. Qırmızı usı burmalanǵan dástúrdiń qurbanı bolıp qaladı. Mal-dúnya qızǵan

Qırmızınıń ákesi de, sheshesi de qızınıń gápin gáp eken dep tıńlamaydı.

13

Shıǵarmada waqıya júdá shiyelenisken jaǵdayda kóteriledi. Sonlıqtanda qız jeńgesi Dúrdanaǵa:

Jeńge maǵan kim boladı pármana,

Biykeshiniń at basınday ármanı,

Atıń ne sebepten boldı Dúrdana,

Teńim tabılarma xalıq arasınan?!

Kewilime alǵan jigitimdi súymesem,

Ómirden ne payda súyip tiymesem,

Ózim piship, ózim tigip kiymesem, Ne payda jáhánniń keń dalasınan?!

Maǵan qapılganday sonsha jáhánnen,

Qalay qostar bolar Artıq jamannan,

Tússem qaytıp shıǵalmaspan tabannan,

Jeńge, qutqarsańshı bay balasınan?!

Meńdey bolıp qız barmeken shatılǵan,

On bes sıyır, on ógizge satılǵan,

Tuwǵan ayı bultqa ushırap batılǵan,

Xorlıq, zorlıq kórip ata-anasınan?!

Kórgenler Artıqtı áljuwaz deydi,

Qıysıq, pushıq, jırtıq, bas taz deydi,

Ladanlıǵı basım, aqıllı az deydi,

Er bola almas deymen ol shamasınan!

14

Jeńgejan aqıl tap buǵan sen búgin,

Jamanǵa tiy degen bul qanday húkim?!

Bir zilge aylandı iynimde júgim,

Qalıń bolıp qara tawdıń tasınan.

Ata-anam qaramadı halıma,

Kózi qızıp jetip baydıń malına,

Bir egewdi saldı meniń janıma,

Dárt baylandı júregimniń janınan – dep arız qıladı.

Qırmızınıń usı sózinde onıń erkinlikti kúsegen hawazı qanday jańlap esitiledi. Biraq, onıń gúldey ómiri mal-dúnyagá awmastırılǵan. Qız adam bolıp dúnyaǵa shıqqanlıǵına ırza. Biraq, óz erkine ómir súre almaǵanlıǵına náriyza.

Sonlıqtanda qaharmannıń erkinlik hawazı da, muńlı hawazı da qosılıp jańǵıradı. Bul arqalı biz XX ásirden aldıńǵı qaraqalpaq hayal-qızlarınıń ishki dúnyasın shayırdıń sheber bergenliginen kóremiz.

Bul hawaz passiv emes, belsendi optimistlik hawaz. Bul tek qıynalıw, erkinlikke shıǵıwdı árman etiw emes. Ol árman etken erkinlikke qalay jetiwdiń jolların qaralastırıw, izlenip jolına shıǵıw. Eń aqırında bul Qırmızıdaǵı erksizlikke qarsı narazılıq – ol óz dáwirindegi jazıwlıqlarǵa qarsı qaratılǵan gúrestiń nıshanı ekenligin kórsetedi.

Qız arzası arqalı biz feodallıq jámiyet dástúrleriniń adam baxıtlı menen úylespeytuǵın jerleriniń kóp ekenligin sezemiz. Jáne de elde eki túrli ideologiya bar ekenligin kóremiz. Jámiyette bárhá bir-birlerine qarsı gúresler bolǵanlıǵın, bir jerlerde erkinlik ushın gúresler tarıyxı bolǵanlıǵın kóremiz.

Sonlıqtanda bunı biz jekke qızdıń arzası dep túsinbeymiz, al ol XX ásirge shekemgi bir tutas qaraqalpaq hayal-qızlarınıń jámiyetlik hawazı dep te

15

qaraymız. Dástandaǵı jekke qaharmanlardıń zarları arqalı bizge bir pútin milletlik, xalıqlıq zarlardı da esitemiz. Bul haqqında M. Gorkiydiń Ukraina xalqınıń ullı shayırı T. G. Shevchenkonıń shıǵarmalarına xarakterli “Shevchenkonıń jekke táǵdiri haqqındaǵı zarlarında barlıq malorossiyanıń zarları esitiledi. Onıń qazaq táǵdiri haqqındaǵı eske túsiriwlerinde siz onıń xalqınıń eske túsiriwlerin uǵınasız”3

– degen danalıq pikirlerin eski túsirsek boladı.

Bul áke menen bala arasındaǵı konflikttiń tuwılıwı hám balanıń ákege qarsı gúresi XIX ásirdiń aqırlarındaǵı XX ásirlerdiń baslarındaǵı qaraqalpaqlardıń jámiyetlik ómirlerindegi payda bolǵan tariyxıy process. Onıń úlken tariyxıy tamırları bolıwı kerek.

Mısalı, feodallıq urıwlıq qurılıstıń ıdırap qaraqalpaqlardıń ósiw procesi jańa jámiyetlik qurılısqa ótiw kerekligin talap etip turǵan bir tariyxıy gezeńlerindey bir jaǵdaylardı sezemiz. Durısında da XX ásirdiń aldıńǵı qaraqalpaq jaǵdayları tariyxshı-ilimpazlardıń aytıwlarına qaraǵanda da urıwǵa bóliniwshilik kúshli bolǵanlıǵı menen ol qashshan-aq urıw bolıwdan qalǵan, urıwdıń mazmunı ózgerip,

óz ishinde kúshli rawajlanǵan antogonistlik qatnasıq bar, tek rawajlanǵan túrdegi feodallıq jámiyetlik formaǵa aylanǵan4 mazmunda jasap turǵan gána jámiyetlik qurılıs edi, degenlerde de kóp máni bar deymiz.

Bunda biz ideallar taǵdiri, gúresler táǵdirlerin kóremiz. Sebebi, xalıq hámme waqıtlarda jawızlıqqa qarsı edi. Sonıń ushın da óz áke-sheshesine qarsı bara almaǵan qız óz jeńgesine óz ármanın, óz idealın aytıp jılaydı. Bunda

3T. Г. Шевченко, «Кобзор», ГИХЛ, Москва, 1954 г. стр 13.

4S. P. Tolstov. Kóshpeli mal sharwashilıǵı menen shuǵıllanatuǵın jámiyetlerdegi feodalizmniń genezisi. GAIM, 1934-jıl, 190-bet.

16

úlken gúres túri, áke menen bala arasındaǵı gúres bolmaǵan menen ádillik,

ádilsizlik dástúrler arasındaǵı gúres ekenligin kóremiz.

Qırmızınıń erkinlik haqqındaǵı bul zarı Dúrdana tárepinen quwatlawǵa erisedi. Biraq, bularǵa bir tutas feodallıq jámiyetlik tártip qarsı keledi. Ol tártiplerdiń kórinisleriniń biz qızdıń ákesi Tájimbet obrazı arqalı jaqsı kóremiz.

Dúrdana qızdıń ákesine qızı Qırmızınıń zarın aytıp kelgende:

Tájimbet kózin alartıp,

Reńkin qubartıp,

Qabaǵın úyip,

Qatınlardan maǵan kátquda boldı ma dep,

Ishi kúyip,

Bar kúshin jıyıp,

Isinip ketip kiyimine zordan sıyıp,

Ornınan ırǵıp turıw menen,

Táp berip juwırıwı menen,

Dúrdananıń arqasına,

Eki qamshını urıwı menen, Úyine kelip otırǵan,

Adamlarǵa qarap bılay dep sóyledi:

Meniń eńbegim kuymesin, Qudamnan alatuǵın malıma, Tap usı qatınnıń kesiri tiymesin, Ózi malǵa satılıp kelgen qatın, Qudamız benen aramızdaǵı doslıqtı,

17

Buzayın de pot taslap,

Kúsheytip júrǵoy bul pátin,

Qudamdı shaqırıp toyımdı,

Bermesten burınıraq,

Bul qatındı bir bálege shatın,

- dep húkim etedi. Bunda turmıstaǵı ádillikke, haqıyqatlıq aytılǵanda maldúnyaǵa satılǵan Tájimbettiń burınnan tap onıń ishki psixologiyasınıń kóriniwine qarań, usı kózqarastaǵı, usı psixologiyadaǵı adam menen kelisiw múmkin be?

Álbette, joq. Tájimbet barıp turǵan jawız. Jámiyette feodallıq dástúrlerdi iske asırıwshı figura. Tábiyatı jaǵınan miynetkesh xalıq massasına qarsı adam.

Sonlıqtan da zańlı túrde erkinlikke talpınǵan bala menen áke arasında shańaraqlı hám sotsiallıq konfliktler payda boladı. Bul áke menen bala arasında shańaraqlıq hám sotsiallıq konflikt XX ásirdiń basındaǵı dáwirde qaraqalpaq jaǵdayındaǵı jańa tuwılıp atırǵan keleshek jámiyettiń áwladları menen burınnan hákimlik etip kiyatırǵan miyrimsiz bay, feodallar arasındaǵı payda bolǵan konfliktlerdey bolıp kóz aldında elesleydi.

Mısalı, XX ásirdiń birinshi sheregindegi áwladları ótken ásirlerdegilerge qaraǵanda sotsiallıq konfliklerdi keskinlestirip jiberedi. Xalıqtıń jámiyetlik omirleri de belsendilesip tariyxta azatlıq háreketi dep atalǵan xarakterlerde qaraqalpaq jerinde kúsheydi. Aqır ayaǵında bir jámiyetlik qurılıstan ekinshi bir jámiyetlik qurılısqa ótiw menen sotsialistlik dep atalmısh jámiyettegi qurıw menen tınıshlanǵanı hámmemizge ayan.

Sonlıqtan da shayır bul “Bahadır” dástanın folklorlıq dástanlardıń úlgisinde jaratqanlıǵı menen ondaǵı jańalıq hám ózgeshelik dástandaǵı waqıyalar bir jámiyettiń ramkasınan shıǵıp, jámiyetke revolyuciyalıq ózgerisler jasawı menen ondaǵı qaharmanlardı endi jańa totlitarlıq rejimdi

18

qurılıp atırǵan zamanǵa jetkeredi. Bul xalıq shayırınıń óz zamanınıń ádebiyatı aldına qoyǵan talapların orınlaǵanlıǵın kórsetedi. Eger ol dástandı tek XX ásirge shekemgi waqıyalardan dúzip ǵana qoyǵanda onıń da bahalı shıǵarma bolatuǵını dawsız.

Mısalı: Dástandı eldegi revolyuciyalıq dep atalıwshı waqıyalar menen baylanıstırıw, xalıqtı bir jámiyetlik formaciyadan ekinshi jámiyetlik formaciyaǵa

ótkeriw, ásirese, dástan janrınıń ózinde revolyuciya jasaw bul sózsiz xalıq shayırlarınıń tradiciyalıq dástanlardıń dástúrlerin tereń ózlestiriwdiń arqasında bunday novatorlıq jasap otır. Bul sózsiz óz dáwiri ushın novatorlıq boldı. Ol álbette xalıq shayırlarınıń tek bir ǵana dástan janrınıń principlerin iyelep alǵanlıǵınan dep túsiniw qáte bolar edi. Al sonıń XX ásir ádebiyatınıń baslı metodınıń baslı principlerin iyelep alǵanlıǵın hám onı praktikada dálilegenligin de kórsetedi.

Bunısız xalıq shayırınıń novatorlıǵın dálillew de qurǵaq hám ústirtinlew bolǵan bolar edi. Xalıq shayırlarındaǵı taǵı bir sheberlik sotsiallıq konfliktlerdi jasalma etip shıǵarmastan, al onı adam inanǵanday hám qızıqqanday etip jámiyetlik

ómirdiń kúndelikli praktikasınıń ishinen tuwdıradı. Suwretlenip atırǵan waqıyalar izbe-izleigin joǵaltpaydı. Mısalı, Tájimbet penen qızınıń arasındaǵı konflikttiń shiyeleniwine ham onıń kulminaciyalıq noqatına aylanıwına Tájimbettiń qudalıq toyı sebep bolǵanlıǵın kóremiz.

Qudalıq toyǵa xalıq jıynaladı. Bul Qırmızınıń erki menen sanaspay berilgen toy. Sonda da dástúr doyınsha qız qatar qız jeńgeleri menen toyǵa shıǵadı. Bul toyǵa Arıslan menen Azat ta keledi. Mereke dáwirinde bular Qırmızı menen tanısadı. Qız jigitti júdá jaqsı kóredi, súyedi hám onıń jarlı bolıwına qaramastan qatarım dep tanıydı. Atasınan jábir kórgen qız qısqa waqıttıń ishinde Arıslanǵa ashıq ekenligin aytıp úlgeredi. Onıń háreketleri turmısta sınalıp kórilmegen bolsa dal el dástúrine qarap-aq jaman jigitler emes, haq peyil adamlar shıǵar, degen juwmaqqa keledi.

19

Merekede eki tarep bolıp, bir basıp ılaq oynagannan keyin gúres tutıladı.

Gúreske Xiywa xanınan adamlar kelip, olardıń da palwanları bul gúreske qatnasadı. Xan palwanlarına gúresiwge adam shıqpaydı. Eń aqırında xalıqtan ruqsat alıp xan palwanlarına Arıslan shıǵadı.

Eki palwannıń ortaǵa shıqqandaǵı háreketlerinde de, tilinde de eki jámiyetlik qatlamlardıń adamları – eki túrli kózqarastaǵı adamlar ekenligi kórinedi.

Xan palwanı Qaysar merege jıynalǵan xalıq aldında óziniń jabayılıǵı menen kózge túsedi. Ol eger óziniń kúshi kelmese, arqasında súyenishi Xiywanıń xanı bar ekenligin maqtanısh etip sóylese, al Arıslan:

Aytqan sózge qulaq salıp tusinseń,

Tırrıyıp maqtanıp qansha kúshenseń,

Qaysar palwan sen kúshińe isenseń,

Maǵan kóp tilekles xalqım, elim bar.

Tasqınlap sóyleyseń Qaysar hárdayım,

Kóp bolsa, jıǵarsań kelse, jaǵdayın, Men saǵan kúshimdi bir-bir aytayın, Jetilgen jetkinshek aǵa, inim bar.

Shımbay, Qońırat, Xojelidey qalamız,

Toǵayım bar taypaq-taypaq dalamız,

Kánli duzlarım bar paydalanamız,

Maqtansam qısqa emes, uzın tilim bar,

- dep bildiredi.

20