MD hám PQJ / Berdaqtıń Shejire shıǵarmasın dástúriy hám jańa pedtexnologiya usılları tiykarında oqıtıw máseleleri

Hámmesi de meniń qozım,

Tiydirmespen tiride ózim, -qatarları qaysı batırǵa tiyisli hám úzindi

Berdaqtıń qaysı shıǵarmasınan alınǵan?

Bul jerde oqıwshı tómendegishe «qar-juwabın» beriwi kerek.

Asan, «Amangeldi» poemasınan

Ekinshi «qar-soraw»:

Jumıs isle, tuwılǵan soń el ushın,

Janıńdı ayama elde er ushın-qaysı qosıqtan úzindi?

Juwabı:

«Jaqsıraq»

3. «Sahra búlbili» monografiyasınıń avtorı?

I.Saǵıtov

4.«Berdaq poemasınıń avtorı? S.Nurımbetov

5.«Mór uslaǵan Bahawatdin hám xan buyrıǵın orınlawshı Nurımbettiń atları tilge alınǵan Berdaqtıń qosıǵı?

«Salıq»

6.Aqılı kámil, ilimi zor,

Bilimli el bolmaydı xor-degen pikirler shayırdıń qaysı qosıǵında berilgen?

«Izler edim»

7. «Xalıq ushın» qosıǵı tematikası boyınsha qanday shıǵarmalar qatarına kiredi?

Aqıl-násiyat, didaktikalıq lirika

8. Berdaqtıń tariyxıy shıǵarmaları?

«Shejire», «Amangeldi», «Aydos baba», «Ernazar biy»

9. Berdaqtıń «Shejire»sinde qaysı dáwir waqıyaları sáwlelenedi? Payǵambarlar zamanınan baslap 19-ásirdegi qaraqalpaqlar turmısı menen tamamlanadı.

51

10. «Xannıń isi-shaytan isi» degen pikir kimge tiyisli hám ol qay waqta aytılǵan?

Aydos degen ullı kisi,

Aqırı ketti qoldan kúshi,

«Xannıń isi-shaytan isi»,

Degen eken Aydos baba. 11.Alıp qırmızı reńdi,

Xan etip Zarlıq tóreni,

Shalıp Qulmurat gereńdiótken batır kim edi? Ernazar biy

12. Berdaqtıń «Ernazar biy» poemasınıń tiykarında qanday waqıyalar jatadı?

1855-1856-jıllardaǵı Ernazar biy basshılıǵındaǵı milliy azatlıq gúresi.

Solay etip, úyge tapsırmanı soraw basqıshında «Qar boranı» interaktiv shınıǵıwın paydalanıw múmkin, bul shınıǵıwdı orınlaw barısında oqıwshılardıń individual tártipte islewine tuwra keledi.

Úyge tapsırmanı soraw basqıshında «Berdaq dóretiwshiliginiń bilimdanı» konkursın ótkeriw múmkin. Bunıń ushın sorawlardıń barlıǵı hár bir oqıwshıǵa

óz aldına kespe qaǵazlarǵa jazıp beriledi hám kespe qaǵazlar oqıwshılarǵa tarqatıladı. Belgilengen waqıtta oqıwshılar kespe qaǵazlardaǵı sorawlarǵa juwap beriwi tiyis. Bul shınıǵıwda oqıwshılar tárepinen individual tártipte orınlanadı.

Usı shınıǵıwdı oqıwshılardı kishi toparlarǵa bólip, toparlarda orınlaw múmkin, endi dál usı sorawlardı paydalanǵan halda «Taw shoqqısı» interaktiv shınıǵıwın orınlaw múmkin. «Taw shoqqısı» interaktiv shınıǵıwı ushın tayarlanǵan sorawlardıń juwapları kespe qaǵazlarǵa jazıladı, kespe qaǵazlar toparlarǵa tarqatıladı. Bul shınıǵıwdı orınlawda kúshli tayarlıq penen birge oqıwshılardan shaqqanlıqtı da talap etedi. Soraw muǵallim tárepinen oqıp esittirilgennen keyin toparlar kespe qaǵazlardıń arasınan durıs

52

juwaptı tez tawıp alıp, oqıp beriwi tiyis, durıs juwap ushın «xoshametlew» berilip, sol arqalı topar taw shoqqısına kóterilip baradı. Solay etip, shınıǵıwdıń eń sońında juwmaq jasalıp, qaysı topar óz bilimi hám shaqkanlıǵı menen tawdıń shoqqısına shıqqanlıǵı anıqlanadı.

Úyge tapsırmanı sorap bolǵannan keyin taza temanı túsindiriw basqıshına ótiw ushın taza temanı ótilgen tema menen baylanıstırǵan halda baslawımızǵa boladı. Máselen, oqıwshılarǵa tómendegishe sorawlar berip,keyin taza temanı baslawımız múmkin:

1.Berdaq shayır qaysı dáwirde jasaǵan? (Berdaq shayır XIX ásirde jasaǵan)

2.Berdaqtıń qanday qosıqların bilesiz? (Shayırdıń «Balam», «Xalıq

ushın», «Jaqsıraq», «Kelin», «Oylanba», «Izler edim» t.b.)

3.Berdaqtıń qaysı shıǵarmaları tariyxıy shıǵarmalar qatarına kiredi?

(Berdaqtıń «Amangeldi», «Aydos baba», «Ernazar biy», «Shejire» shıǵarmaları tariyxıy shıǵarmalar qatarına kiredi).

Úshinshi sorawǵa juwaptı alıp bolǵannan keyin búgin biz Berdaqtıń «Shejire» dástanı menen tolıqraq tanısamız dep taza temanı baslawımız múmkin.

«Mıń mártebe esitkennen góre bir mártebe kórgen jaqsı» degen naqıldı hámme biledi. Awızeki túrde materiallardı ózlestiriw kórsetkishi 10% bolǵan jaǵdayda sabaq nátiyjesiz boladı.Sabaqlarda oqıw materialların, taza maǵlıwmatlardı kórgizbeli formada, atap aytqanda vizual-prezentaciyanı paydalanıw maqsetke muwapıq boladı.

Búgingi kúni ulıwma bilim beretuǵın mekteplerimizdiń materiallıqtexnikalıq támiynleniwi sabaqlarda informaciyalıq-qommunikaciyalıq texnologiyalardı paydalanıwǵa tolıq múmkinshilikler beredi, sol sebepli waqıttan únemli paydalanıw ushın taza temanı kórgizbeli prezentaciyanı paydalanǵan halda ótkenimiz maqul boladı, bul jerde oqıwshı tek sabaqta muǵallimniń aytıp bergen maǵlıwmatın tek tıńlap ǵana qoymastan, onı

53

vizual kóriw múmkinshiligine de iye boladı hám sabaq oqıwshınıń yadında jaqsı saqlanıp qaladı. Prezentaciya qosımshada beriledi. Prezentaciya menen birge klass taxtasına vatman qaǵazdı ildirip qoyıp, «túbi bir shaqası mıń bolsın» degen danalıq sóz bar, dál sol sıyaqlı biz dástandı oqıǵan waqtımızda terektiń súwretin salıwımızǵa boladı.

Adam atanıń Ábiwbákir házireti Omar, Ospan, Áliy tórt sháriyar, rayǵambardıń yaranı eken. Bunnan otız úsh mıń sahaba tarqalǵan bolıp, solardan eki sahaba Aral boylarına kelgen. Bul Ánes hám Málik saxaba bolıp,

Málik hám onıń ulı Razıshax Jańakentte xan bolǵan. Berdaq ta óz babasınıń tariyxın tap sol dáwirlerden baslaǵan.

Máliktiń ulı Razıshax,

Yashlıǵında qoydı ǵulpaq,

Kiygen eken qaraqalpaq,

Shundın «qalpaq» bolǵan eken

Solay etip, Berdaq qaraqalpaqlardı Málik xannıń ulı Razıshaxtan

tarqalǵan degen pikirge keledi. Bul jaǵday tariyxıy haqıyqatlıqqa ádewir jaqın.

«Shejire»degi bunnan keyingi syujet Mayqı biyden baslanǵan. Mayqı biy, shınında da, barlıq shejirelerde túrkiy xalqınıń atası sıpatında berilgen.

Al, Berdaqtıń kórsetiwi boyınsha Mayqı biy ózbektiń Jiyen degen balasınıń báybishesinen tuwılǵan bolıp, onnan Jayılxan, Seyilxan degen eki bala qalǵan. Seyilxannan Túrkmen, Jayılxannan Qońırat tuwıldı dep jorıydı. Ekinshi hayalı Sarnazdan Qıtay menen Qıpshaq, bunnan keyingi hayalınan Múyten menen Qıyat, al onnan keyingi hayalınan Keneges, Mańǵıt hám Teke Yawmıt tuwıladı deydi.

Berdaq solay dep aytadı da Mayqı biyden keyin ózbek, túrkmen, qaraqalpaq ajıralıp ketti degen sheshimge keledi. Yaki:

Múyten, Qońırat, Qıtay, Qıpshaq,

54

Keneges-Mańǵıt jipikdek,

Bári altı ruw qaraqalpaq,

Ózbekten ayrılǵan eken,-dep jazadı.

Bul pikir tariyxıy dereklerge ádewir sáykes keledi, sebebi qaraqalpaqlar XVI ásirde «Noǵaylınıń altı ullı ordası» dep te atalǵan.

Taza temanı kórgizbeli prezentaciya túrinde aytıp berip, keyin sol boyınsha qaraqalpaqlar shejiresin terek tárizinde súwretke túsiriw arqalı Berdaqtıń «Shejire» dástanı» haqqında túsinikler payda boladı. Bul jerde oqıwshılar kitap penen islesiw metodınan paydalanıwı múmkin, yaǵnıy muǵallim taza temanı túsindirip bolǵannan keyin, sabaqlıqtan eń dáslep qaraqalpaq xalqınıń shıǵısı, onnan keyin olardıń bóliniwlerin, hár bir urıwdıń kelip shıǵıwı, urıwlardıń uranları haqqında tolıq maǵlıwmatlardı dápterge klasster túrinde túsiriwi múmkin.

Klasster metodı berilgen maǵlıwmatlardı tártiplestirip, tarmaqlarǵa bóliwge múmkinshilik beredi. Tema boyınsha klassterdiń tómendegishe úlgisin kórsetiwimizge boladı.

Túrkmen

Seyilxan

Mayqı biy

Jayılxan

Shejire

55

Taza temanı úyreniw barısında usı taqılette berilgen maǵlıwmatlardı tarmaqlarǵa bólip úyreniw múmkin. Juwmaqlap aytqanda, klasster metodı maǵlıwmatlardı uqsaslıqları boyınsha bólip shıǵıw, úyrenilip atırǵan túsinikler

(waqıya, hádiyse, temalar) ortasındaǵı baylanıslar ham óz-ara tásirlerdi ornatıwtı úyretedi.

Sabaqtıń keyingi basqıshı, yaǵnıy taza temanı bekkemlew barısında hár qıylı aldıńǵı pedagogikalıq texnologiya metodları hám interaktiv shınıǵıwlardı nátiyjeli paydalanıw múmkin.

«Kategoral tablitsa» metodı maǵlıwmatlardı tártiplestiriw hám bóleklerge ajıratıp shıǵıw, úyrenilip atırǵan túsinik (waqıya, hádiyse hám temalar) arasındaǵı óz-ara baylanıslardı ornatıw múmkinshiliklerin jaratadı.

Máselen, «Kategoral tablitsa» metodın paydalana otırıp, «Shejire» dástanınıń mazmunın oqıwshılar tolıq túsinip alıwına boladı. Klasstıń oqıwshıların 5-6 oqıwshıdan ibarat kishi toparlarǵa bólemiz, hár bir toparǵa belgilengen waqıt berilip, sol waqıt dawamında tapsırmanı orınlaw talap etiledi.

Oqıwshılar qaraqalpaqlardıń Múyten, Qońırat, Qıtay, Qıpshaq, Keneges, Mańǵıt urıwlarınıń kelip shıǵıwı haqqında maǵlıwmatlardı shıǵarma teksti boyınsha jazıp beriwi tiyis.

Múyten Al, Berdaqtıń kórsetiwi boyınsha Úshinshi hayalınan Múyten menen Qıyat tuwıladı deydi.

Qońırat

Qıtay

Qıpshaq

Keneges

Mańǵıt

Toparlar «Shejire» dástanındaǵı maǵlıwmatlardı tolıq úyrenip shıǵıp, bul maǵlıwmatlardıń durıslıǵı muǵallim tárepinen tolıǵı menen tekserilip shıǵıwı tiyis. Toparlar kitaptan jazılǵan maǵlıwmatlardı siltemeler arqalı

56

dáliyllep beriwi tiyis, bul oqıwshılarda ilimiy jumıslar menen shuǵıllanıw kónlikpelerin de payda etedi.

Oqıwshılardıń jeke tártipte jumıs islewin támiynlew maqsetinde «Ekige bólingen dápter» metodınan paydalanıw múmkin.

«Ekige bólingen dápter» metodı-bul ápiwayı hám effektiv metod bolıp, ol teksttiń mazmunın izertlew múmkinshiligi, onı jeke tájiriybe menen baylanıstırıw hám oqıǵan nársege jeke múnásibetti jazba túrde bildiriwdi

úyretedi.

«Ekige bólingen dápter» metodı shaxstıń bilgen maǵlıwmatların tolıqtıradı, uqıp hám kónlikpelerin, aqılıy pikirlew, sonday-aq, ádepikramlılıq, estetikalıq sıpatların rawajlandıradı. «Ekige bólingen dápter» metodınan paydalanǵan halda oqıwshılardı aktivlestiriwge, óz betinshe jeke pikirlerin jazba formada beriw arqalı pikirlew qábiletin, jazba sawatlılıǵın rawajlandırıw múmkin.

«Ekige bólingen dápter» metodın paydalanıw arqalı oqıwshılardıń jazba sawatlılıǵın rawajlandıramız, olardıń óz betiinshe pikirlew qábiletine tásir jasaymız.

Sabaq barısında «Nátiyjeli baylanıs» degen interaktiv shınıǵıwdı «Shejire» dástanın úyreniw barısında paydalanıw múmkinshiliklerin qarastırıp óteyik. Bul ushın muǵallim oqıwshılarǵa belgili bir tekstti beredi, ol shıǵarmadan úzindi bolıwı da múmkin, máselen, úshinshi qatardıń eń sońǵı partasında otırǵan balanıń qolına tómendegi tekst jazılǵan kespe

57

qaǵaz beriledi, bul úzindini úyreniw ushın oqıwshıǵa 2-3 minut waqıt beriledi. Máselen, shınıǵıwdı ótkeriw ushın tómendegi úzindi beriledi:

Máliktiń ulı Razıshax,

Yashlıǵında qoydı ǵulpaq,

Kiygen eken qaraqalpaq,

Shundın «qalpaq» bolǵan eken.

Belgilengen waqıt ótkennen soń oqıwshınıń qolındaǵı kespe qaǵaz alınadı hám oqıwshı óziniń aldındaǵı partada otırǵan oqıwshıǵa kespe qaǵazda jazılǵan tekstti aytıp beriwi kerek, sol taqılette kespe qaǵazda jazılǵan maǵlıwmat qatardıń eń birinshi partasında otırǵan oqıwshıǵa shekem jetip keledi, eń sońǵı oqıwshı kespe qaǵazda jazılǵan maǵlıwmattı qalay aytıp bergenligine qarap, topardıń jumısı bahalanadı.

Bul shınıǵıw oqıwshılardıń dıqqatın, yadlaw qábiletlerin rawajlandıradı. Oqıwshılardıń ótilgen taza temanı tolıǵı menen túsinip alıwı ushın roli

oyınlar metodınan da paydalanıwǵa boladı, bul arqalı sabaqta muǵallimniń túsindirgen maǵlıwmatlarınan, mektep sabaqlıǵındaǵı materiallardan paydalana otırıp, shıǵıp sóylewshi ushın qolaylı bolǵan maǵlıwmattı tayarlap, tema tuwralı túsiniklerdi tereńlestiriw múmkin.

Roli oyınlar metodın paydalana otırıp, jazıwshılar-shayırlar, ilimpazlardıń taza kitapları jarıq kórgen waqıtta ótkeriletuǵın «Kitap prezentaciyası» yamasa «Press-konferenciya» rolli oyının shólkemlestiriw múmkin.

Bul rolli oyındı shólkemlestiriw arqalı oqıwshı belgili bir jaǵdaylarǵa, sharayatlarǵa túsip, sol jaǵdaylarda ózleri toplaǵan bilimler arqalı hár qıylı sorawlarǵa juwap beriwdi úyrenedi. Máselen, Berdaqtıń «Shejire» shıǵarmasın izertlewshi ilimpazlar toparı tárepinen jańa ilimiy monografiya jarıq kórdi.

Monografiyanıń avtorları, ilimpazlar menen jurnalistler ushırasıwı yamasa press-konferenciya ótkeriliwi sharayatı tuwdırıladı, ilimpazlar

58

sıpatında bir topar oqıwshılar tayarlıqlar kóredi, al qalǵan toparlar óz gezeginde jurnalistler sıpatında rolli oyınǵa qatnasadı.

Rolli oyınlardı shólkemlestiriw oqıwshılardıń sabaq barısında aktivligin, sabaqqa bolǵan, ótilip atırǵan temaǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵın arttıradı.

Solay etip, sabaqtıń bekkemlew basqıshında aldıńǵı pedagogikalıq texnologiyalardıń hár qıylı metodların hám interaktiv shınıǵıwlardı paydalanıwımız múmkin.

Sabaqtıń eń sońında úyge tapsırmanı beriw basqıshına tómendegishe tapsırmanı beriw múmkin:

Úyge tapsırmanı beriw (3 minut)

Berdaqtıń «Shejire» dástanın oqıp, mazmunın sóylep beriw, urıwlardıń kelip shıǵıwı tuwralı dástanda ushırasatuǵın ańızlardı jazıp, mazmunın aytıp beriw.

Juwmaqlastırıp aytqanda, klassikalıq ádebiyatımızdıń talantlı wákili Berdaq Ǵarǵabay ulınıń dóretiwshiligi, sonıń ishinde «Shejire» dástanı qaraqalpaq ádebiyatı tariyxında girewli orındı iyeleydi, Berdaq dóretiwshiligin,

ásirese, «Shejire» dástanın úyreniw oqıwshılarımızǵa tek tariyxıy maǵlıwmatlardı kórkem formada jetkerip qoymastan olarǵa milliylikti, ózlikti ańlawǵa da jeterli dárejede múmkinshilikler jaratadı.

Ulıwma orta bilim beretuǵın mekteplerde Berdaq Ǵarǵabay ulınıń dóretiwshiligin, onıń «Shejire» dástanın oqıtıw boyınsha aldıńǵı pedagogikalıq texnologiyalardıń hár qıylı metodların hám shınıǵıwlardı paydalanıw múmkin, oqıwshılardıń óz betinshe, ózi menen qatar klassları menen birgelikte kishi toparlarda yamasa interaktiv túrde háreket etip taza temanı úyreniwi ádewir sapalı boladı, biz óz jumısımızda kórgizbeli prezentaciyadan tısqarı Berpdaqtıń « Shejire» dástanın úyreniw barısında klaster, ekige bólingen dápter, kategorial tablitsa, rolli oyınlar metodları menen birge «kim shaqqan?», «nátiyjeli baylanıs» shınıǵıwların qollanıw

59

úlgileri keltirip óttik. Álbette, hár bir muǵallim óz pedagogikalıq sheberligine, oqıwshılarınıń tayarlıq dárejesinen kelip shıǵıp sabaq barısında dástúriy usıllar menen birgelikte aldıńǵı pedagogikalıq texnologiyalardıń hár qıylı metodlarınan paydalanıwı múmkin.

60