MD hám PQJ / Berdaqtıń Shejire shıǵarmasın dástúriy hám jańa pedtexnologiya usılları tiykarında oqıtıw máseleleri

filologiyalıq aspektte emes, lingvistikalıq17, tariyxıy18, pedagogikalıq19, filosofiyalıq aspektte de keńnen úyrenile basladı. Bul jıllarda «Shejire»ni xalıq arasınan jazıp alıw, bastırıp shıǵarıw hám izertlew máselelerine belgili ádebiyat izertlewshisi N.Japaqov penen tilshi alım H.Xamidovlardıń salmaqlı úles qosqanlıǵın kóremiz20. Ilimpazlar óziniń «Shejire»tanıwdaǵı dáslepki qádemin usı dóretpeniń jańa nusqasın tawıp, onı ilimiy aylanısqa túsiriwden baslaydı21. Ilimpazlar bul qol jazba nusqa haqqında onıń («Shejire»niń) usı waqıtqa deyin Berdaq toplamlarında járiyalanǵan nusqalardan da kólemi tolıǵıraq (eń tolıǵı) degen pikirdi aytıp, «bul qol jazba túp nusqanıń ózi bolmasa da, soǵan barabar» degen juwmaqqa keledi.22

N.Japaqov, H.Xamidovlardıń bul pikirlerin I.Saǵitov ta quwatlaydı. 23

Biz de bul qol jazba nusqanıń jazba ádebiy tilge bir qansha jaqın keletuǵın tolıq nusqa ekenligine qosılamız.

80-jıllarda «Shejire»tanıwǵa salmaqlı úles qosqan birden bir ilimpaz

Á.Paxratdinov boldı.24 Onıń «Shejire»tanıwdaǵı baslı xızmeti – bul dóretpeniń eń dáslepki jazıp alınǵan hám baspa kórgen waqtın dástiyarlı dálillep bergenliginde kórinedi.

Ilimpaz kópshilik ilimpazlardıń (N.Dáwqaraev, I.Saǵitov, M.Nurmuxamedov hám t.b.) Berdaqtıń «Shejire» dástanınıń dáslepki jazıp alınǵan waqtı 1913-jıl, dáslepki baspa kórgen waqtın 1916-jıl dep qáte

17 Xamidov X. Rukopisnoe nasledie Berdaxa. –Nukus: Bilim, 1995. S.184; Usı avtor. Eski qaraqalpaq tiliniń jazba estelikleri. -Nókis: Qaraqalpaqstan, 1985. B.59-72;. 140-272; Abnazimov Sh. Berdaq shıǵarmalarınıń tili.:

Filol. ilim. dokt. dis. … avtoref. –Nókis, 2001; Abdinazimov Sh. Berdaq shıǵarmalarınıń tili. –Tashkent: Fan, 2006. -B.288.

18Tilewmuratov M. Berdaq shıǵarmalarındaǵı tariyxıy derekler. -Nókis: Qaraqalpaqstan, 1968. B.6-27.

19 Orınbaev J., Áleov O. Berdaqtıń jámiyetlik-pedagogikalıq kóz-qarasları. -Nókis: Qaraqalpaqstan,

1978.

20Japaqov N. Shıǵarmaları. Birinshi kitap. (Ilimiy miynetleri). -Nókis: Qaraqalpaqstan, 1979. T.II. B.139-

141.

21Japaqov N., Xamidov H. Berdaq shıǵarmalarınıń qol jazbası // Ámiwdárya. -Nókis, 1972. -№8. - B.54-58; Japaqov N. Berdaq «Shejire»siniń jańa nusqası / Sovet Qaraqalpaqstanı. -Nókis, 1972. -№50.

22Japaqov N. Berdaq «Shejire»siniń jańa nusqası / Ádebiyatımız haqqında oylar. -Nókis: Qaraqalpaqstan, 1974. B.177-178.

23Saǵitov I. Sahra búlbúli (Qaraqalpaq xalqınıń ullı demokrat shıyırı Berdaqtıń ómiri hám tvorchestvosı haqqında monografiya). -Nókis: Qaraqalpaqstan, 1974. B.207.

24Paxratdinov Á. Qaraqalpaq «Shejire»si. B.9-10.

11

belgileytuǵınlıǵın ókinish penen eske alıp, bul sánelerge isenimli dáliller menen durıs ózgerisler, dúzetiwler kirgizedi.

Á.Paxratdinovtıń kórsetiwinshe, Berdaqtıń I.A.Belyaev jazıp algan

«Shejire» dástanı eń dáslep 1913-jılı emes, 1903-jılı jazıp alınadı. Al, onıń dáslepki baspa kóriwi ayırım ilimpazlar aytqanınday 1916-jılı emes, 1917-jılı júz beredi.25

Ilimpazdıń bunday juwmaqqa keliwindegi tiykarǵı isenimli dálil – I.A.Belyaevtiń 1903-jıldan keyin qaraqalpaqlar arasına qaytıp kelmegenligi bolıp tabıladı.

«I.A.Belyaev 1903-jıldan keyin qaraqalpaqlar arasına kelmegen,-dep dálillewin dawam etedi Á.Paxratdinov. - Sebebi, I.A.Belyaevtiń «ustazım

Sankt-Peterburg universitetiniń professorı P.M.Melioranskiy ólgennen keyin men Orta Aziya hám Shıǵıs Aziyanı izertlewge shaqpadım» degen sózi bar. Al, professor P.M.Melioranskiy 1906-jılı 16-mayda 38 jasında tosattan qaytıs bolǵan»26.

Ilimpaz bunıń dálili retinde A.Samoylovichtiń «P.M.Melioranskiy esteligine» degen miynetinen anıq maǵlıwmatlar keltiredi27.

Biz de professor Á.Paxratdinovtıń bul dálilleriniń oǵada durıslıǵın tastıyıqlay otırıp, haqıyqatında da, I.A.Belyaevtiń Berdaq «Shejire»sin jazıp alǵan waqtı 1913-jılǵa emes, 1903-jılǵa tuwra keledi, degimiz keledi. Sebebi, I.A.Belyaev Berdaq «Shejire»siniń «Shıńǵısxan haqqındaǵı ańız» dep atalatuǵın prozalıq bólimin de (prozalıq formaǵa túsirip bastırıp shıǵarǵan I.A.Belyaevtiń ózi), «Qaraqalpaq xalqınıń tawariyx etip shıǵarǵan hikayatı» dep atalatuǵın poeziyalıq formasın da 1903-jılı Nókiste jasawshı bir kóshpeli sharwa qaraqalpaqtan jazıp aladı. Bul haqqında I.A.Belyaev jazıp alǵan hám bastırıp shıǵarǵan «Shıńǵıs xan haqqındaǵı ańız»dıń Kirispesinde tómendegidey anıq maǵlıwmatlar keltiriledi:

25Sonda, B.9-10.

26Paxratdinov Á. Qaraqalpaq «Shejire»si. B.11.

27Sonda. B.10.

12

«Sizlerdiń dıqqatıńızǵa usınılıp otırǵan «Shıńǵıs xan haqqındaǵı ertek»

1903-jılı Ámiwdárya oblastınıń Nókis awılınan kóshpeli sharwa qaraqalpaqtıń awzınan jazıp alındı»28.

Bul maǵlıwmatlardıń durıslılıǵın I.A.Belyaevtiń arxivlik materialları da tastıyıqlap turadı. Atap aytsaq, I.A.Belyaevtiń arxivlik materiallarınan Rus komitetiniń 1903-jılı Ámiwdáryanıń tómengi quyarlıǵına – qaraqalpaklarǵa baratuǵın kandidatura izlep, professor P.M.Melioranskiydiń usınısı menen student I.A.Belyaevti tawıp, oǵan úlken isenim bildirip, 1903jılı onı usı aymaqqa uzaq múddet penen ilimiy komandirovkaǵa jibergenligi, onıń qaraqalpaqlar awıllarında úsh ay bolıp, ilimiy baqlawlar júrgizgenligi, xalıq arasınan ájayıp mádeniy miyraslardı kóplep tapqanlıǵı, olardı kóshirip alǵanlıǵı, atap aytqanda, «Edige» (10 betlik úzindi), «Qoblan» (54 betlik),

«Baba Ráwshan» (21 betlik), «Yusufbek» - «Yusup-Axmed» qıssasınıń bir bólimi (17 betlik) sıyaqlı dástanlar menen Berdaqtıń «Shejire» dóretpesi

(«Qaraqalpaq xalqınıń tawarix qılıp shıǵarǵan hikayatı»), sonday-aq,

«Qaraqalpaqlardıń ruwlıq uranları» (5 betlik) haqqında qızıqlı materiallar tabıwǵa boladı29.

I.A.Belyaevtiń arxivin izertlegen ilimpaz O.Yusupovtıń kórsetiwinshe,

«Qaraqalpaq shejiresi»niń úlgisin student I.A.Belyaev 1903-jılı Kók aral degen jerde jası eliwlerge kelgen Yusupov Babajan degen qaraqalpaqtan sharwa awılında miyman bolǵan waqtında esitken hám kóshirtip alǵan30.

Mine, kórip otırǵanımızday, I.A.Belyaevtiń qaraqalpaq arasınan jazıp alǵan folklorlıq, ádebiy-tariyxıy materiallarınıń barlıǵınıń, sonıń ishinde

«Shejire»niń de jazıp alınıw waqtı 1903-jılǵa tuwra keledi. Bul, demek, professor Á.Paxratdinovtıń, I.A.Belyaev 1903-jıldan keyin qaraqalpaqlar arasına kelmegen, degen pikir oǵada durıs degen sóz.

28 Protokolı Zased. i soobsh. Zakaspiyskogo krujka lyubiteley arxeolog i istor. Vostoka. -Ashxabad, 1917.

vıp.4.

29 Yusupov O. I.A.Belyaevtiń arxivi haqqında // Ámiwdárya. -Nókis, 1987. -№6. -B.101-102. 30Sonda. -B. 102.

13

60-80-jıllarda I.Saǵitov, N.Japaqov, Á.Paxratdinovlar menen bir qatarda

Berdaqtanıw, anıǵıraq aytqanda, «Shejire»tanıw ilimine ayırım jas ilimpazlar da aralasa basladı31.

60-80-jıllardaǵı Berdaq tanıwdıń, sonıń ishinde «Shejire»tanıwdıń rawajlanıw jaǵdayı haqqında gáp etkende, usı jıllarda ótkerilgen Berdaqtıń 150, 160 jıllıq yubileyleri hám solar tiykarında Berdaq dóretiwshiligin násiyatlaw boyınsha islengen ilajlar haqqında da aytpay ketiw múmkin emes. Mısalı, sońǵı márte 1950-jılı jarıq kórgen Berdaq «Shejire»si aradan 27 jıl ótkennen keyin, 1977-jılı Berdaqtıń 150 jıllıq yubileyi bánesi menen jáne Berdaq toplamında qayta kórinis taba basladı32. Aradan 10 jıl ótkennen keyin Berdaq «Shejire»si onıń 160 jıllıq yubiley sánesine baylanıslı jáne qayttan basıldı33. Bul retki basılımǵa ilimde eń tolıq nusqa, dep tán alınǵan 1971-jılı N.Japaqov, H.Hamidovlar jazıp alǵan qoljazba nusqa tiykar etip alınǵan. Ulıwma, Berdaq «Shejire»si ózi dóregen dáwirlerden baslap Ǵárezsizlikke shekem 5 ret baspa kórdi.

60-80–jıllardaǵı Berdaq «Shejire»sin jıynap, basıp shıǵarıwdaǵı bul ilgerilewshilik usı jıllardaǵı onı izertlew máselesinde de júz bere basladı. Atap aytsaq, M.Tilewmuratovtıń «Qaraqalpaqstan tariyxın úyreniw ushın Berdaq shıǵarmalarınıń áhmiyeti» (1968), N.Japaqov, H.Xamidovlardıń

«Berdaq shıǵarmalarınıń qoljazbası» (1972), H.Xamidovtıń «Berdaqtıń «Shejire» shıǵarmasınıń nusqası» (1977), Q.Maqsetovtıń «Berdaq «Shejire»siniń xalıqlıǵı» (1977), S.Bahadırovanıń «Berdaqtıń «Shejire»sinde tariyxıy haqıyqatlıq» (1979), «Berdaqtıń «Shejire» poemasınıń tuwısqan xalıqlar «Shejire»si menen baylanısı» (1987), A.Tóreevtiń «Berdaqtıń «Shejire»si boyınsha geypara oylar» (1987), J.Xoshniyazovtıń «Berdaq «Shejire»sindegi bir syujet tuwralı» (1987), M.Tilewmuratovtıń «Berdaq-

31Xoshniyazov J. Berdaqtıń «Shejire»sindegi bir syujet tuwralı // Ámiwdárya. -Nókis, 1987. -№6. - B.85-86.

32Shejire / Berdaq. Tańlamalı shıǵarmalar jıynaǵı. Baspaǵa tayarlaǵanlar: I.Saǵitov. A.Karimov, A.Murtazaev. Arnawlı redaktor: I.Yusupov. -Nókis: Qaraqalpaqstan, 1977. B.147-185.

33Shejire./Berdaq. Tańlamalı shıǵarmaları. Baspaǵa tayarlaǵanlar: A.Karimov, B.Qálimbetov, A.Murtazaev. Arnawlı redaktor: Á.Paxratdinov. -Nókis: Qaraqalpaqstan, 1987. B.273-307.

14

tariyxshı» (1985), H.Xamidovtıń «O syujetnoy strukture i istokax sochineniya

Berdaxa «Shejire» rodoslovnaya karakalpakov (1984) » atamasındaǵı maqalaları usı jıllardaǵı ilimdegi «Shejire»ge bolǵan úlken qızıǵıwshılıqtı kórsetip turadı.

Ulıwma, ǵárezsizlikke deyin Berdaq «Shejire»siniń jıynalıw, basıp shıǵarılıw ham izertleniw máselesin eki basqıshqa bólip úyreniwge boladı:

Dáslepki basqıshtı 1903-1960-jıllar aralıǵı deytuǵın bolsaq, ekinshi basqıshtı

1961-1980-jıllar dep kórsetiwge boladı. Birinshi basqıshta Berdaq «Shejire»si

3 ret baspa kórgeni menen, sistemalı izertlew obekti bolalmadı. Berdaq

«Shejire»sine massalıq qızıǵıwshılıq tek ekinshi basqıshta ǵana júz berdi. Degen menen, bul dáwirde dóregen ayırım miynetler de Berdaq «Shejire»si boyınsha arnawlı izertlew emes edi.

Ǵárezsizlik dáwirinde «Shejire» shıǵarmasına bolǵan qızıǵıwshılıq ayrıqsha artıp, bul shıǵarma bir neshe mártebe toplamlarda hám

«Ámiwdárya» jurnalında qayta basıldı. Al, ayırım izertlewler hám baspa sóz betlerinde járiyalanǵan bir qatar maqalalarda bolsa bul dóretpe haqqında áhmiyetli ilimiy pikirler de bildirilip barıldı34.

Atap aytsaq, bul orında Á.Paxratdinovtıń jańa monografiyası35 menen Berdaq dóretiwshiligi haqqındaǵı maqalalar toplamındaǵı S.Bahadırovanıń «Shejire» haqqındaǵı maqalasınıń36, sonday-aq belgili ádebiyat tariyxshısı

K.Mámbetovtıń «Qaraqalpaq shejiresi» tariyxıy-ilimiy ocherkindegi Berdaq

34Murtazaev A. Masterstvo Berdaxa.: Avtoref. dis. … dokt. filol. nauk. -Nukus, 1993; Paxratdinov Á. Berdaq shayırdıń kórkemlik dúńyası. -Nókis: Qaraqalpaqstan, 2007. B-112; Usı avtor. Berdaq shıǵarmaları boyınsha bibliografiyalıq kórsetkish. -Nókis, 1999. B.32; Usı avtor. Berdaqtanıw kursı. -Nókis, 1999. B.36; Usı avtor. Berdaq shayır dóretiwshiliginiń geypara máseleleri. -Nókis: Qaraqalpaqstan, 2003. B.64; Pirnazarov A. Berdaq shıǵarmalarında qollanılatuǵın dóretiwshilik usıllar. -Nókis: Bilim, 1988. B.148; Mámbetov K. Qaraqalpaq shejiresi. -Nókis: Bilim, 1993. B.128; Ótewliev I. Berdaq poeziyasınıń milliy ózgeshelikleri. - Nókis: Qaraqalpaqstan, 1998. B.56; Bazarbaev J. Gáwxar jilwalanǵan ba, yamasa yubileyden keyingi oylar / Erkin Qaraqalpaqstan. -Nókis, 1999, 13-fevral; Bazarbaev J. Xalqımız ullı Berdaq názerinde / Erkin Qaraqalpaqstan. - Nókis, 7-dekabr 2006-jıl, -№147 (18361); Bazarbaev J. Berdaq – ruwxıyatımızdıń sarqılmas bulaǵı // Sániyat. - Nókis, 2007. -№3-4; Usı avtor. Berdaq – xalıq danıshpanı. -Bazarbaev J. Ruwxıyatımız marjanları. -Nókis: Bilim, 2008. B.22-23; Maqsetov Q. Berdaq «Shejire»sindegi ráwiyatlar // Ámiwdárya. - Nókis, 1997. -№9-10; Bahadırova S. Berdaqtıń «Shejire» shıǵarması / Milliy ádebiyatımızdıń bayteregi. Ilimiy toplam. -Nókis: Qaraqalpaqstan, 1988;

Jumajanov Q. «Shejire» hám tuwısqanlıq shejiresi // Ámiwdárya. - Nókis, 2003. -№4;

35Paxratdinov Á. Berdaq shayırdıń kórkemlik dúńyası. -Nókis: Qaraqalpaqstan, 2007. B.112.

36Bahadırova S. Berdaqtıń «Shejire» shıǵarması. - Milliy ádebiyatımızdıń bayteregi. -Nókis: Qaraqalpaqstan, 1998. B.13-33.

15

«Shejire»si haqqındaǵı pikirlerdiń37 áhmiyeti ayrıqsha bolǵanlıǵın atap ótiwimiz kerek.

Ǵárezsizlik jıllarında Berdaqtıń «Shejire» dástanınıń basıp shıǵarılıw máselelerinde de málim dárejede ilgerilewshiliktiń bar ekenligi seziledi. Mısalı,

1993-jılı «Shejire» basılım tariyxında birinshi bolıp óz aldına kitap bolıp basılıp shıqsa, Berdaqtıń 170 jıllıq yubiley sánesine baylanıslı

«Shejire»niń ilimde eń tolıq nusqası Berdaqtıń «Saylandı» shıǵarmaları»na kirgizildi. Al, 2009-jılda bolsa «Shejire»niń 1993-jılı kitap bolıp shıqqan nusqası «Ámiwdárya» jurnalınıń №2-sanında oqıwshılardıń tilekótinishlerine baylanıslı qayta járiyalandı. «Ámiwdárya» jurnalında bunnan 12 jıl burın (1998, №6) Berdaq «Shejire»siniń Buxara qaraqalpaqları arasında taraǵan nusqasın da járiyalaǵan edi.

Ulıwma, Ǵárezsizlik jıllardaǵı «Shejire»ni jıynap, jazıp alıp, bastırıp shıǵarıwǵa qızıǵıwshılıq - ózligimizdi tanıwǵa bolǵan umtılıs nıshanı bolıp kózge taslandı. Bunı biz usı jıllardaǵı «Shejire»niń kúndelikli basılımlarda járiyalanǵan gazeta nusqalarınan da kóriwimizge boladı38.

Shıǵıs xalıqları ádebiyatındaǵı, sonıń ishinde ayrıqsha, saǵaları ertedegi túrk bitiklerine barıp ushlasatuǵın túrkiy tilles xalıqlar ádebiyatındaǵı shejire jazıw dástúrleri menen sol shejirelerdiń ádebiyrealistlik sıpatlarına qaray otırıp, onı óz aldına kórkem ádebiyat janrı dep atawımız múmkin.

Jaqın waqıtlarǵa deyin ádebiyatshılardıń kópshiligi derlik Berdaq

«Shejire»sin shejire degen emes, «dástan», yamasa «poema» degen atama menen atap keldi.

Shejire bolıwı ushın ol birinshi gezekte tariyxıy mazmunǵa iye bolıp, tariyxıy waqıyalar menen tariyxıy adamlardıń, pútin bir ruw-qáwim, yaki bir

37Mámbetov K. Qaraqalpaq shejiresi. -Nókis: Bilim, 1993. B.57-73.

38Qarańız. Berdaq. Shejire. (Jazıp alıp, alǵı sóz benen baspaǵa tayarlaǵan T.Qayıpbergenov) / Erkin

Qaraqalpaqstan. -Nókis, 1997, 21-iyuń; Berdaq. Shejire. Jazıp alǵan U.Raxmetullaev. Alǵı sózin jazıp, baspaǵa tayarlaǵan A.Ábdiev / Mádeniyat hám sport. -Nókis, 2007, 7-sentyabr; Usı gazeta, 2007, 29-sentyabr.

16

xalıqtıń tariyxıy ómirin xronologiyalıq tártipte, qatań izbe-izlikte saqlaǵan halda jılma-jıl, hátteki dáwirme dáwir bayanlap beriwi kerek.

Berdaqtıń «Shejire»si kórkemlengen tariyx, onda obrazlı súwretlewler, kórkemlew quralları kóplep isletiledi, kórkem-estetikalıq tásirsheńlikti arttırıw ushın xalıq anız-ápsanalarınan keńnen paydalanıladı.

Shejire-jılnama bir kúnniń, bir jıldıń emes, bir neshshe jıllardıń, hátte bir neshshe ásirlerdiń tariyxıy waqıyası, onda kóplegen adamlardıń, pútin bir ruwqáwimniń, pútin bir xalıqtıń tariyxı sáwlelengen, sáwlelengende de barlıq jetiskenlik, kemshilikleri, qarama-karsılıqları menen waqıyalar rawajlanıwınıń izbe-izliginde sol xalıq massasınıń wákilleriniń obrazların kórkem etip gewdelendirip beriw arqalı sáwlelengen. Demek, ózinen-ózi kórinip turıptı, shejire bay syujetli, quramalı kompoziciyaǵa iye, keń qamtımlı tariyxıy mazmundaǵı ádebiy-kórkem epikalıq shıǵarma.

Demek, bunda óz ózinen kórinip turǵanınday, tariyxıylıq mazmun, bılayınsha aytqanda adamlardıń, ruw-qáwimlerdiń, xalıqtıń, hátteki tili, dini bir tekles bir neshshe xalıqlardıń kelip shıǵıwı, ata-babaları, tuwǵantuwısqanları jekke tariyxıy tulǵaları tariyxın sáwlelendiriw birinshi orında turadı. Bul, demek, shejirede tariyxıy haqıyqatlıq, tariyxıy fakt hám dárekler xalıq penen jekke tariyxıy tulǵalar ómirine baylanıslı tariyxıy maǵlıwmatlar qatań saqlanıwı tiyis degen sóz. Demek, shejireniń janr jaratıwshı belgisi kóbirek tariyxıy mazmunnan kelip shıǵıp otıradı. Bul mazmunǵa tiyisli dárekler menen maǵlıwmatlardıń mazmun qanday ádebiy-kórkemlik tús alǵanda da, ózgeriske ushıramay beriliwi tiyisliligi óz-ózinen shejireniń realistlik sıpatın da kórsetedi.

Bul shınlıqtıń sóz sheberi tárepinen kórkem shınlıqqa aylanıwı onıń kórkem

ádebiyat shıǵarması ekenliginen, yaǵnıy ondaǵı ádebiy-kórkem realistlik sıpatlardan da dárek berip turadı.

Juwmaqlastırıp aytqanda, Shejire poetikalıq sıpatları boyınsha ádebiyattaǵı «jılnama», «nama» (kóbirek «jılnama») janrlarına jaqın keletuǵın, adamlardıń, ruw-qáwimlerdiń, xalıqtıń, hátteki tili, dini bir

17

tekles bir neshshe xalıqlardıń kelip shıǵıwı, ata-babaları, tuwǵantuwısqanları, jekke tariyxıy tulǵaları haqqında jazılǵan tariyxıy mazmunǵa iye, biraq kórkem

ádebiyattıń barlıq estetikalıq principlerine juwap beretuǵın, tariyx penen kórkem

ádebiyattıń júyi bilinbestey quyılma birligi sintezinen turatuǵın qosıq, yaki qara sóz formasında jazılǵan óz aldına kórkem tariyxıy-epikalıq ádebiy-kórkem janr bolıp tabıladı.

Berdaq shayır «Shejire»si shejireniń ádebiy-kórkem janr sıpatındaǵı bul baslamalarınıń kórkem ádebiyattaǵı eń jetilisken forması bolıp esaplanadı.

Berdaq óz «Shejire»sin «qıssa», «dástan» degen atamalar menen emes,

«kórdim shejirede xatını» dep, «shejire» degen atama menen anıq ataydı. Onnan soń onıń xalıqlıq awız-eki shejirelerge tiykarlanǵanın da jasırmay, shejireniń mánisin «bársheniń ata-babasın aytıp bayan qılǵan eken»39 dep, onıń tariyxıylıq mazmunǵa iye shıǵarma ekenligin kórsetedi. Shayır bunnan keyingi qatarlarda

«Shejire»niń kóp jıllıq izleniwlerden kelip shıqqan haqıyqıy talant tuwındısı ekenligin aytıp, «bul sóz» degen sóylemler arqalı onıń kórkem ádebiyat dóretpesi ekenligine itibar qaratadı.

Demek, shayırdıń óz pikiri boyınsha, shejire kórkem sóz benen jazılǵan ata-babalar tariyxınıń bayanı.

Berdaqtıń «Shejire»si tariyxıylıq mazmunı boyınsha shejire, poetikalıq sıpatı, forması boyınsha dástan. Bunıń sebebi, onda, birinshiden, qaraqalpaq xalqınıń etnogenezisinen tartıp XVII-XVIII-XIX ásirdegi tariyxıy waqıyaların sáwlelendiretuǵın bay syujetlik mazmun bar bolsa, ekinshiden, bul mazmun qalay bolsa, solay mázi kurı bayanlanbastan, belgili bir kompoziciyalıq tártipte, belgili bir kóp tarmaqlı syujetlik jelide, hár qıylı syujetlik motivirovkalawda, qaharmanlar xarakteriniń tutas rawajlanıw tariyxı, evolyuciyası bolmasa da, ayırım shtrixlar arqalı-aq kóp sanlı qaharmanlar obrazın, eń baslısı – xalıq massasınıń obrazın jaratıw arqalı kórkem sáwlelendirip beriledi. Bul óz-ózinen

«Shejire»niń dástanlıq sıpattaǵı

39 Sonda, B.3.

18

epikalıq shıǵarma ekenligin kórsetedi. Al, onıń tariyxıylıq, shejirelik sıpatqa iye

ekenligi hám bul sıpattıń baslı sıpatlı begli ekenligi kórsetedi.

19

II BAP. Berdaqtıń «Shejire» shıǵarmasınıń ulıwma bilim beriw

mekteplerinde úyreniliwi

Qaraqalpaqstan Respublikasınıń ulıwma bilim beriw mektepleriniń segizinshi qaraqalpaq klasslarınıń sabaqlıǵında usı maǵlıwmat berilgen. Usı berilgen materialdı mektep muǵallimi oqıwshılarǵa túsindirip jetkerip bere alıwı tiyis. Material qanday formada berilgen maqul degekn sorawǵa juwap izlep,

Berdaqtıń «Shejire» shıǵarmasın dástúriy sabaqlar hám aldıńǵı pedtexnologiya metodlarınan paydalanǵan halda oqıtıw múmkinshiliklerin úyrenemiz.

Qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıw metodikası boyınsha Berdaqtıń «Shejire» shıǵarmasın aralas sabaq, birlesken sabaq tiplerinde úyreniwge boladı. Ulıwma Berdaq shayırdıń dóretiwshiligin úyreniw ushın ulıwma bilim beriw mektepleriniń segizinshi klasslarında úsh saat ajıratıladı, al shayırdıń tariyxıy shıǵarmaların úyreniw ushın ulıwma bilim beriw mektepleriniń baǵdarlamasında bir saat ajıratılǵan.

Tómendegishe joba boyınsha oqıtıw múmkin:

Sabaq tipi: Aralas sabaq

Sabaqtıń maqseti:

A.Bilim beriwshilik: Berdaqtıń «Shejire» shıǵarması haqqında tolıq maǵlıwmat beriw;

B. Tárbiyalıq: Berdaqtıń shıǵarmasın úyreniw arqalı hár bir oqıwshınıń óziniń shıǵısı haqqında bilimler berip, ózligin ańlawǵa tárbiyalaw;

V.Rawajlandırıwshılıq: Shıǵarmanı oqıw hám tiyisli bólimlerin jazıp alıw arqalı oqıwshılardıń awızeki sóylew hám jazba sawatlılıǵın rawajlandırıw;

Sabaqtı qurallandırıw: Taxta, por, sabaqlıq, kórgizbe ushın kitaplar Sabaqtıń barısı:

I. Shólkemlestiriw. (2-3 minut)

20