MD hám PQJ / Berdaq Ǵarǵabay ulınıń Amangeldi, Ernazar biy, Aydos biy dástanların interaktiv usılda oqıtıwdıń metodikası
.pdfÁ.Tájimuratov, Á.Paxratdinov, K.Allambergenov, S.Kazakbaev hám taǵı basqada ilimpazlardıń jumıslarınan alındı.
Jumıstıń ámeliy áhmiyeti: Ulıwma bilim beretuǵın mekteplerdiń oqıw baǵdarlamasına tiykarlanıp qaraqalpaq ádebiyatın oqıtıwdıń aktual máselelerin esapqa alǵan jaǵdayda jańa pedagogikalıq texnologiyada oqıtıwdıń bir qansha úlgilerin mısal sıpatında kórsetip berilgen. Bul keleshekte mektep muǵallimleri ushın metodikalıq qollanba sıpatında úlgi boladı dep esaplaymız.
Pitkeriw qániygelik jumısınıń qurılısı: Jumıstıń qurılısı úsh baptan hám
juwmaq penen paydalanǵan ádebiyatlardan ibarat.
11
I Bap. BERDAQ ǴARǴABAY ULÍNÍŃ ÓMIRI HÁM
DÓRETIWSHILIGIN OQÍTÍW METODIKASÍ
Sabaq túri: Mashqalalı sabaq, shınıǵıw.
Sabaqtıń metodı: Klaster
Sabaqtıń maqseti:
a) Berdaq XIX ásirde jasap, sol dáwirdiń tariyxıy talapların, ruwxıy hám jámiyetlik turmısın úlken kórkemlik talant penen sáwlelendirilgen shayır. Onıń shıǵarmalarında xalıq tariyxı, xalıqtıń qaharmanlıq gúresi, sotsiallıq turmısı, filosofiyalıq oy-pikiri, xalıq danalıǵı tolıq sáwlelengen. Berdaq dóretiwshiligi túrli obrazlarǵa bay. Onda dana xalıq obrazı («Xalıq ushın», «Jaqsıraq», «Qashan rahatlanadursań » h.t.b.), teńsizlik zamannan, tártiplerden ezilgen
ápiwayı miynetkesh adamnıń obrazı («Jaz keler me », «Salıq», «Bıyıl», «Zamanda» h.t.b.), minez-qulqı, júris-turısı, is-háreketleri jámiyetlik tártiplerge, xalıqlıq ólshemlerge úylespeytuǵın, olarǵa qarsı keletuǵın aldawshılar, jalataylar, wádepazlar, ashkóz sıqmarlar obrazı («Teris qaytqan», «Qálen usta», «Toyda» h.t.b. qosıqlarında), óz huqıqı, adamgershilik ar-namısı ushın gúresken ǵayratlı hayal-qızlar obrazı keń túrde jaratılǵan. («Aqmaq patsha», «Ráwshan» dástanları).
Berdaq – óz xalqın súygen, onıń arzıw-ármanları, tilekleri menen jasaǵan patriot shayır. Sonlıqtan onıń shıǵarmalarında Watan, elxalıq, millet teması ózgeshe jańlaydı. Ol óz xalqınıń erkin hám abadan turmısta jasawın árman etti. Xalıq azatlıǵı, xalıq mápi, arnamısı ushın gúresetuǵın gúressheńler, xalıq qaharmanları obrazın jarattı. Usı qaharmanlıq obraz Berdaq dóretiwshiligindegi oraylıq
12
obrazlardan bolıp tabıladı. Shayırdıń «Amangeldi», «Aydos baba», «Ernazar biy» poemalarında eldiń ǵárezsizligi, ar-namısı ushın gúresken xalıq qaharmanlarınıń obrazları sáwlelengen.
Qaharman (batır) obrazın jaratıw ushın Berdaq belgili bir batırdıń isháreketlerin, batırlıq islerin súwretleydi. Mısalı, «Amangeldi» poemasında xalıq awzında ańız bolıp ketken Amangeldi hám Asan batırlar obrazı súwretlenedi. Shayır olardıń áddettegiden tısqarı, ápiwayı adamlardan ajıralıp turatuǵın etip súwretleydi. XVIII ásirdegi qaraqalpaqlardıń Qoqan xanlıǵına qaraslı bólegine xan hár qıylı salıqlar salıp, hátteki qız salıǵın salıp eldi búldiredi, eldiń arnamısın ayaq astı etedi, biraq xalıq bul zorlıqqa kóngisi kelmeydi.
Qoqan xanı qıldı zorlıq, Qız soratıp berdi qorlıq, Asan kórsetti duǵımlıq, «Jılatpayman eldi», — dedi.
—Qaraqalpaq bermes qızın, Hámmesi de meniń qızım, Tiydirmespen tiride ózim,— Dep Asan er Qoqan keldi.
Sózinen qaytpadı Asan, —Qız alarsań ólsem qashan,
Watan bolmas bizge Qoqan,
Sen shuwlattıń eldi, — dedi.
Xan Asandı kóp urǵızdı, Jáne ornınan turǵızdı,
13
—Bermeyseń be, — dedi, — qızdı Asan jáne sózge keldi.1
Mısalda alınǵan qatarlarǵa qarasaq, Qoqan xanlıǵına qaraslı qaraqalpaqlardıń biyi Asan atalıqtıń mártlik is-háreketin kóremiz. Asan zalım xannıń aldında qaytpastan óz xalqınıń ar-namısın qorǵaydı. Xalıq ushın qorlıqlı qız salıǵına kónbeytuǵının «Qaraqalpaq bermes qızın» dep mártlik penen bildiredi. Ashıwlanǵan xan Asandı qıynap, kóp azaplar beredi. Biraq Asan atalıq mártlik etip óz pikirinen qaytpaydı.
«Sózinen qaytpadı Asan, Qız alarsań ólsem qashan» dep xanǵa batıl juwap beredi. Xan jasawıllarınıń qıynawı, azapları onıń ruwxın sındıra almaydı, arnamıs sıyaqlı joqarı adamgershilik qásiyetlerden bezdire almaydı. Asandı zalım xan ólimge buyırsa da qorıqpaydı.
Astırdı darǵa Asandı, El dep Asan berdi jandı.2
Asan xalıqtıń ar-namısın saqlap qalıw ushın jan beredi, mártlershe qurban boladı, «Qız salıǵı» sıyaqlı xannıń qorlıqlı buyrıǵın orınlamaydı, eldi jılatpayman dep jan beredi. «Asan óz xalqınıń namısın joqarı sanaydı, óziniń xalıq perzenti ekenligin túsinedi, eldiń, xalıqtıń mápi ushın gúresiwdi eń húrmetli is dep biledi. Óziniń is-háreketin usı pikirge baǵındırıp alıp baradı.»3
Dástanda Berdaq súwretlegen Asannıń kórkem obrazı oqıwshıda súysiniw hám kóterińki, maqtanıshlı sezimlerdi oyatadı. Bul jerde shayır Asannıń batırlıq islerin súwretlew arqalı onıń obrazın
1Berdaq. Tańlamalı shıǵarmaları. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1987, 168-169-betler.
2Berdaq, 1987, 169-bet.
3Axmetov S., Mambetov K. Qaraqalpaq ádebiyatı. Orta mekteplerdiń 10-klassı ushın sabaqlıq. Nókis, «Bilim», 1996, 144-bet.
14
qaharmanlıq obraz dárejesine kóteredi. Sonıń menen birge Asan biydiń obrazı tragediyalıq obraz. Sebebi, ol oqıwshıda maqtanısh, kóterińki sezimlerin payda etiw menen birge tragediyalıq sezimlerdi de oyatadı. Asan biydiń ólimi qaraqalpaq xalqı ushın ornı tolmaytuǵın joǵaltıw bolıp tabıladı. Asan obrazı arqalı Berdaq xorlıqqa, zorlıqqa kóngisi kelmeytuǵın, erkinlikti, azatlıqtı hár nárseden joqarı qoyatuǵın qaraqalpaq xalqınıń obrazın beredi desek boladı.
«Amangeldi» dástanınıń bas qaharmanı Amangeldi batır bolıp esaplanadı.
Ol qaraqalpaqlardıń qoldawlı urıwınan bolıp, Asannıń ólimi ushın ósh alıwǵa qarar qıladı, ásker jıynaydı. Bunı Berdaq
«Kóp qoldawlı Túrkstanda, Soǵan bardı Amangeldi» dep aytadı. Onıń batırlıq is-háreketlerin shayır giperbolalıq súwretlewler menen kórsetedi.
Amangeldi Túrkstanda,
Hámir etse bir zamanda,
Láshker tartıp atlanǵanda,
Bólek-bólek duman keldi.
Barıp dushpandı óltirdi,
Gellesin kesip keltirdi,
Mártligin jurtqa bildirdi,
Arıslan tuwǵan Amangeldi.4
Xalıq batırı Amangeldi xalıqtıń arı ushın qurban bolǵan Asannıń óshin usılayınsha aladı. Bul jerde Amangeldiniń obrazı táriyip usılında jaratıladı, yaǵnıy onıń batırlıq is-háreketleri giperbolalıq súwretlewler arqalı ádewir asırıp súwretlenedi, kóterińki stilde beriledi. Táriyiplik janrdıń talaplarına muwapıq Amangeldiniń batırlıq is-háreketleri ulıwma
4 Berdaq, 1987, 168-bet.
15
baǵdarda, maqtaw stilinde súwretlenedi, olar detallastırılıp, yaǵnıy maydalap súwretlenbeydi, is-háreketlerdiń tamamlanǵan, juwmaqlanǵan forması beriledi. «Arıslan tuwǵan Amangeldi», «Arıslan edi Amangeldi» sıyaqlı metaforalıq súwretlewler kóp qollanıladı. Solay etip Amangeldi obrazın jaratıwda maqtaw (táriyip) birinshi orınǵa shıǵadı.
Amangeldidey bolmaǵa,
Barıp xannan qan almaǵa,
Gelle kesip jan almaǵa,
Qay birińniń shamań keldi
Urısqanın kórseń onıń, Qátesi joq bul dástannıń, Qarsı kelgen ol dushpannıń Júreginde árman keldi.5
Mine, xalıq batırı Amangeldi xalıqtıń ayaq astı bolǵan ar-namısın tikleydi, xalıqtıń júregindegi ashıw-ızasın, xalıqtıń súyikli perzenti, xalıq ushın qurban bolǵan er Asannıń kegin aladı. Bunnan tısqarı Amangeldiniń batırlıq obrazın tolıqtırıw ushın hár qıylı maǵlıwmatlardı keltiredi. Amangeldiniń zamanında qaraqalpaq xalqı ǵárezsiz bolıp, azatlıqta jasaydı. Túrli eller ellerden, wálayatlardan, qalalardan Amangeldige atap sıylıqlar keledi, xanlar da Amangeldiniń mártligin moyınlap, oǵan sıylıqlar jiberedi, onıń menen doslıq qarımqatnaslar ornatıwǵa umtıladı. Bul jaǵdaylardı Berdaq tómendegi qatarlar menen kóterińki stilde súwretleydi.
Patshalar turǵan taxtında,
5 Berdaq, 1987, 169-bet.
16
Onıń dáwletli baxtında,
Amangeldiniń waqtında,
Neshshe xannan inam keldi. Ol
Buxarı, Ǵıjduannan, Qashqarı, Tashkent, Qoqannan, Ándijanı, Márǵulannan, Tárk bolmayın dawam keldi.
Amangeldi dáwletinde, Bárekella xızmetine, Hár bir jurttan húrmetine
Túrli-túrli inam keldi.6
Solay etip berdaq óziniń «Amangeldi» dástanında xalıq ármanın beredi, batırlıq, qaharmanlıq tuwralı xalıq túsinigin beredi. Berdaqtıń bergen túsinigi boyınsha xalıq azatlıǵı, erkinligi, xalıqtıń ar-namısı, hújdanı, abıroyı ushın alıp barılǵan hár qanday is-háreketler, gúresler haqıyqıy qaharmanlıq bolıp esaplanadı.
Belgili ádebiyatshı, Berdaq dóretiwshiligin izertlewshi Aydar Murtazaev shayırdıń «Amangeldi» poemasında qaharmanlıq obrazlar tuwralı bılay dep jazadı: «Xan Asandı sózinen qaytpaǵanlıqtan darǵa astırdı. Biraq Asan pútkil bir xalıqtıń ar-namısın qorǵap óldi. Ruwxıy jaqtan Asan jeńilgen joq, xan onı topaslıq, zorlıq qara kúsh penen ǵana waqıtsha irikti.
Lekin avtor máseleniń bulay ayaqlanıwın qálemedi. Sebebi dúnyada topaslıq emes, haqıyqatlıq, ullı maqsetke, jaqsı niyetke qaratılǵan kúsh-
6 Berdaq, 1987, 169-170-betler.
17
adam erki jeńiwi tiyis. Bul shayır idealınan tuwǵan arzıwsı, ármanı. Mine, sonlıqtan da poemada xalıq batırı Amangeldi Qoqand xanınan Asannıń qanın aladı, yaǵnıy namıssız xandı gelle qıladı. Solay etip, poemada qashan da bolsa durıslıq, haq is jeńedi degen biyik ideya shıǵarıladı.»7
Berdaq xalıq batırları Asan, Amangeldi obrazları arqalı qaharmanlıq ideyalardı beredi, olardıń qanday ullı maqsetlerge qaratılıw kerek ekenligin kórkem sóz benen kórsetip beredi. Xalıq mápi, xalıq azatlıǵı, ar-namısı ushın at salǵan gúressheńler ǵana haqıyqıy qaharmanlar, batırlar bola aladı, sonday adamlardıń obrazları kórkem ádebiyatta haqıyqıy qaharmanlıq obraz dárejesine kóteriledi.
Berdaqtıń «Amangeldi» dástanı jóninde bir qatar ádebiyatshılar hám tariyxshılar áńgime etti. Olardıń kitaplarında hám maqalalarında
«Amangeldi» poemasınıń qaraqalpaq ádebiyatındaǵı ornı, Amangeldi hám Asan obrazları, olardıń turmıslıq hám tariyxıy dárekleri haqqında maǵlıwmatlar keltiredi, oy-pikirler júritedi.8
Berdaqtıń «Aydos baba» poemasında qaharmanlıq
obrazdıń sáwleleniwi
Berdaqtıń hám kórkemlik hám mazmunlıq jaqtan kórnekli shıǵarmalarınıń biri-bul «Aydos baba» poeması. Onıń teması XIX ásirdiń basındaǵı qaraqalpaqlardıń Xiywa xanı menen siyasiy qatnasına arnalǵan. Bul másele qaraqalpaqlardıń ataqlı biyi, xalıq awzında ańız
7Murtazaev A. Klassikamızdıń biyik shıńı-Berdaq. Tańlamalı shıǵarmaları. Nóiks, «Qaraqalpaqstan», 1987, 26bet.
8Dáwqaraev N. Revolyuciyaǵa shekemgi qaraqalpaq ádebiyatı tariyxınıń ocherkleri. Nóiks, 1961; Bekbawlov O. Berdaqtıń «Amangeldi» poeması h’ám onıń joqarı qaraqalpaqlarǵa saparı máselesine.
«Ámiwdárya», 1969, N7, 117-121-bb; Esbergenov X. Berdaq shayırdıń «Amangeldi» poemasınıń tariyxıy dárekleri. «Qaraqalpaqstan jasları», 1999, 15-aprel; Paxratdinov Á. «Amangeldi» dástanı.-Berdaq. «Amangeldi», Nókis, 1993, 3-19 bb; h’.t.b.
18
bolǵan Aydos biydiń obrazı arqalı beriledi. «Aydos biy XVIII ásirdiń aqırında XIX ásirdiń basında jasaǵan qaraqalpaqlardıń siyasiy basshısı. Ol pıtırap kóship júrgen qaraqalpaq urıwların bir jerde toplawda hám Ámiwdáryanıń tómengi jaǵınan ákelip ornalastırıwda áhmiyetli rol oynaǵan adam. Aydos tariyxıy hám siyasiy jaqtan quramalı dáwirde jasadı. Sonlıqtan ol tuwralı hár qıylı mazmundaǵı ańızlar, áńgimeler, pikirler tarqalǵan. Olardıń birewleri Aydos biydi xalıq mápin jaqlaǵan, ar-namısın qorǵaǵan azamat, batır dese, ekinshileri xalıqtıń ar-namısın ayaqqa basqan, xalıq táǵdiri menen esaplaspaǵan satqın dep táriyipleydi. Aydos biy tuwralı qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatında hám házirgi zaman qaraqalpaq ádebiyatında kórnekli shıǵarmalar jazıldı. Qaraqalpaq shayırlarınıń ishinde Aydos biy haqqında birinshi bolıp dástan jazǵan ullı klassik shayır Berdaq Ǵarǵabay ulı (1827-1900) boldı.»9
Sovet húkimeti dáwirinde jazılǵan bir qatar tariyxıy miynetlerde Aydos biy ámel ushın, óz mápi ushın óz xalqınıń mápin satqan turaqsız adam dep bahalanadı.10 Bul miynetlerde Aydos biy qaraqalpaqlarǵa tolıq biy bolasań degen xannıń aldawına erip hám xan bolıwǵa háwes etip, óziniń inileri Begis penen mırjıqtı óltiredi, qaraqalpaqlardı Xiywa xanınıń jawlap alıwına járdemlesedi, solay etip óz xalqına ózi satqınlıq etedi dep aytıladı. Al sońǵı jılları Aydos biy tuwralı burınǵı pikirler ózgerip, ol óz xalqınıń ǵárezsizligi ushın túrli jollar menen gúres júrgizgen degen pikirler payda bolmaqta. Bunday pikirler ayırım ilimiy miynetlerde,11 sonday-aq jazıwshılar tárepinen bir qatar kórkem
9Yusupov K. Obraz Aydos biya v karakalpakskoy literature. Avtoreferat kand.diss. Nukus, 2002, c 4.
10Kamalov S. Karakalpaki v XVIII-XIX vekax. Tashkent, 1968, cc. 177-184; Qaraqalpaqstan ASSR tariyxı. Áyyemgi zamanlardan baslap biziń kúnlerimizge deyin. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1989, 79-82-betler.
11Yusupov K. Obraz Aydos biya v karakalpakskoy literature. Avtoreferat kand.diss. Nukus, 2002.
19
shıǵarmalarda berilmekte.12 Bul shıǵarmalarda Aydos biy xalıq ǵamın oylaytuǵın, onıń ǵárezsizligi ushın gúresetuǵın, xalıqtıń tariyxı, ótmishi, búgingi hám keleshegi tuwralı óziniń oy-pikirlerine, turaqlı poziciyasına iye adam sıpatında súwretlenedi. Bunday pikirler Aydos biydi házirgi dáwir kózqarasınan bahalap, kórkem shıǵarmalarda sáwlelengen onıń obrazın unamlı bahalap, qaharmanlıq obraz sıpatında tallawǵa bolatuǵının kórsetedi.
Berdaqtıń «Aydos biy» poemasın oqıp qaraǵanda da Aydos biy obrazın shayır unamlı etip súwretlegenin kóremiz. Poemada Aydos xan ámeldarlarınan qorıqpaytuǵın dáwjúrek hám órkókirek adam etip súwretlenedi. «Aydos baba» poeması xan ámeldarları menen Aydos biy arasındaǵı qatnaslardı ashıp beredi. Bul qatnaslar ámeldarlar menen Aydos arasındaǵı dialoglar arqalı ashıladı. Xan sarayındaǵı tártip boyınsha xalıqtan jıyılǵan salıq pullar xan házireti, Aydos biy, xan ámeldarları arasında bólistiriliwi kerek.
—Kel baba, shıǵıńız tórge, Haq yaratqan názerkárda, Teńgeni bóldik tórt jerge, Birin alıń,
Aydos baba!
—Xandı ullı qıldı quday, Dáskesi kóp, xan eki pay, Siziń menen bizler bir pay, Boldıq endi aydos baba.13
12Allanazarov T. Aydos baba. Tragediya. Nókis, 1993; Qayıpbergenov T. Aydos baba. Tragediya. «Erkin Qaraqalpaqstan», fevral-mart 1998; Paxratdinov Á. Aydos biy h’aqqında ápsana. Povest. Jurnal «Ámiwdárya» N4, N5-6, 1999.
13Berdaq. Tańlamalı shıǵarmaları. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1987, 163-bet.
20