MD hám PQJ / K.Sultanovtıń Aqdárya romanında frazeologizmlerdiń qollanılıwı-1

I BAP K.Sultanovtıń «Aqdárya» romanı tilinde frazeologiyalıq sóz dizbekleri komponentleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi hám

mánileri boyınsha túrleriniń qollanılıwı

Túrkiy tiller arasında qaraqalpaq tiliniń frazeologiyası ózine tán ózgeshelikleri menen ajıralıp turadı. Frazeologizmler – turaqlı sóz dizbekleri qaraqalpaq tiliniń barlıq ózgesheliklerin ózinde kórsetetuǵın til birlikleriniń biri bolıp esaplanadı. Frazeologizmler sóylewge kórkem tús beredi, oǵan tásirlilik, obrazlı, kórkem sıpat qosadı.

Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmler leksika tarawında úyreniledi. Sońǵı dáwirlerde óz aldına keń túrde alıp izertlewler frazeologizmlerdiń basqa birliklerden tiykarǵı ayırmashılıqların ashıp beriw zárúrligin kórsetedi. Sonlıqtan, qaraqalpaq tiliniń qaymaǵı esaplanǵan frazeologiyalıq sóz dizbeklerin hár tárepleme jáne tolıq túsiniwde, úyreniwde frazeologiya tarawı úlken tiykar jaratadı.

Házirgi waqıtta qaraqalpaq til biliminiń quramında frazeologiya úlken orın iyeleydi. Qaraqalpaq tili frazeologiyasınıń obekti – frazeologizmler yaǵnıy turaqlı sóz dizbekleri bolıp esaplanadı. Olar til qurılısında ózine tán belgilerine iye birlikler bolıp, xalıq tiliniń qaymaǵın, maǵızın ózine jámlegen tereń, ótkir mánili jáne bir neshe sózlerdiń dizbeginen quralǵan tutas bir pútinlik sıpatında tanıladı.

Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmler − tilde tayar túrde ushırasatuǵın, paydalanılatuǵın birlikler. Ólar ózine tán quramı hám qurılısı menen turaqlasıp qalǵan sóz dizbegi túrindegi bir pútinlik bolıp, tutası menen bári birge bir mánini ańlatıp keledi. Bul frazeologizmniń qaraqalpaq tiliniń sózlik quramındaǵı ayrıqsha birlik ekenligin kórsetedi. Frazeologizmlerdiń sıpatlı belgilerin, ózgesheliklerin, mánisin, qurılısın, quramın, kelip shıǵıwın, tariyxıy sıpatlamasın, qollanılıw órisin hám basqa da kóplegen qásiyetlerin hár tárepleme úyrenip, tallap, sistemalastırıw, izertlew hám oqıtıw usılların talqılaw til bilimindegi juwapkershilikli wazıypalardıń biri bolıp esaplanadı.

11

Qaraqalpaq tili frazeologizmlerge oǵada bay. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri komponentleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha da ózine tán

ózgeshelikleri iye bolıp keledi hám usıǵan baylanıslı bir neshe mánilik túrlerge bólinedi. Sonıń menen birge, frazeologizmler ózleriniń ańlatatuǵın mánileri boyınsha da bir qansha sıpatlı ayrıqshalıqlarǵa iye. Usıǵan baylanıslı frazeologizmler mánilik jaqtan da bir neshe toparlarǵa bólip qaraladı.

Qaraqalpaq tiliniń leksikasında ózgeshe tábiyatı menen salmaqlı orın iyeleytuǵın frazeologiyalıq sóz dizbeklerine tán ayrıqshalıq - olardıń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha toparlarǵa bóliniwi esaplanadı. Komponentlerdiń frazeologiyalıq sóz dizbegi ańlatqan mánige qatnası da, grammatikalıq jaqtan ózara baylanısıw dárejesi de hár qıylı boladı. Usınday ayrıqshalıqlarına baylanıslı qaraqalpaq tilindegi frazeologizmler komponentleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha frazeologiyalıq ótlesiwler, frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbekler hám frazeologiyalıq sózler bolıp tórt túrge bólinedi. Al, grammatikalıq qurılısı jaǵınan jeke sóz dizbekleri, jay gápler hám qospa gápler túrinde ushırasatuǵın frazeologizmler túrinde ushırasadı. Mine usınday astarlı mániler, kórkemlik, awıspalı mánililik, obrazlılıq sıpatqa iye frazeologizmlerdi qaraqalpaq ádebiyatınıń talantlı wákili K.Sultanov óziniń «Aqdárya» romanı tilinde úlken sheberlik penen paydalanadı. Frazeologizmlerdi óz ornı menen zárúr jerinde paydalanıw arqalı jazıwshı óz shıǵarmasınıń tiline tásirlilik beredi. Onı xalıq tiline únles, tásirli, ápiwayı jáne obrazıl etip, oqıwshıǵa inam etedi, bunda tildiń kommunikativlik xızmeti menen birge estetikalıq xızmeti de ámelge asadı. Jazıwshı óz shıǵarmasınıń tili menen oqıwshıǵa tek xabarlap ǵana qoymastan tásir etedi

K.Sultanovtıń biz tallaw jasap atırǵan «Aqdárya» shıǵarmasınıń tilin úyrenip qaraǵanda frazeologizmlerdiń komponentleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha túrleriniń de, mánileri jaǵınan ózgeshelenip

12

turatuǵın toparlarınıń da hár qıylı maqsetlerde qollanılǵanın kóriwge boladı. Biz

ózimizdiń pitkeriw qánigelik jumısımızda olardıń hár birine óz aldına tallaw jasawdı maqul kórdik.

1.1. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri komponentleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha túrleriniń qollanılıwı

Frazeologiya tábiyatı jaǵınan qaraqalpaq til biliminiń basqa tarawlarınan

ózgeshelenip turadı. Sebebi, onda tiykarǵı obekt esaplanǵan frazeologizm ózine tán máni, quram, qurılıs, dóreliw usılı, stillik ózgesheligi, ayırımlarınıń kelip shıǵıw tariyxı hám t.b. bári bir birlikte jámlenip keliwi menen izertlew obekti sıpatında tanıladı. Bunıń sebebi frazeologizmniń ózi quramalı, qospalı pútinlik esaplanıp, onı

úyrenetuǵın pán de usı sıpatqa iye bolıwı menen ajıraladı.

Qaraqalpaq tiliniń leksikası hám frazeologiyasına qatnaslı máseleler bir qansha ilimpazlardıń ilimiy miynetlerinde sóz etiledi. Olardan E.Berdimuratovtıń miynetlerinde frazeologiyalıq sóz dizbekleri

komponentleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha tórt túrge:

1.frazeologiyalıq ótlesiwler;

2.frazeologiyalıq birlikler;

3.frazeologiyalıq dizbekler;

4.frazeologiyalıq sózler dep bólip úyreniledi. Qaraqalpaq tiliniń

frazeologiyalıq sózligin jazǵan J.Eshbaevtıń sózliginde bolsa olar úsh túrge:

1.frazeologiyalıq ótlesiwler;

2.frazeologiyalıq birlikler;

3.frazeologiyalıq dizbekler dep ajıratıladı.

«Naqıl-maqallardıń leksika-grammatikalıq jaqtan turaqlılıǵı hám tıyanaqlılıǵı olardıń sóz dizbekleriniń qatarınan orın alatuǵının kórsetedi. Solay da, til biliminde olardıń turaqlı sóz dizbekleriniń ishindegi ornı elege shekem tolıq anıqlanıp bolǵan joq» dep ilimpaz E.Berdimuratov

13

naqıl-maqallar menen ushırma sózlerdi frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń tórtinshi túrin qurawı kerek degen pikirdi aytadı.16 Biz óz pitkeriw qánigelik jumısımızda E.Berdimuratovtıń pikirlerin basshılıqqa alıp, frazeologiyalıq sóz dizbekleri komponentleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha tórt túrge bólip qaradıq.

1.Frazeologiyalıq ótlesiwler

Tildiń jámiyetlik xızmetlerinde yaǵnıy til arqalı awızeki hám jazba túrde qarım-qatnas jasawda frazeologizmler ónimli qollanıladı. Olar tildiń sózlik quramında ayrıqsha orın iyelep, sózlik quramdaǵı mánileriniń ótkirligi, ıqshamlıǵı, tujırımlılıǵı sıyaqlı belgileri menen ajıralıp turadı. Olar kórkem shıǵarmalar tilinde júdá ónimli jumsaladı.

Frazeologiyalıq ótlesiwler qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń komponentleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha úlken bir túri bolıp esaplanadı. Frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń quramındaǵı jeke komponentleri óz aldına tuwra mánisinde jumsalmaydı, leksikalıq mánilerinen tolıq ayrılǵan boladı hám komponentler óz-ara bekkem baylanısıp qaladı. Usılay turaqlasıp, bir leksikalıq máni ańlatıp keledi. Komponentler bir-birinen ajıralmay, bir tutas pútinlik túrinde kelip bir sózdiń mánisine iye boladı. Olar komponentlerdiń yaǵnıy frazeologizmdi qurap kelgen sózlerdiń mánilerine qatnassız, pútkilley basqa – frazeologiyalıq mánini keltirip shıǵaradı. Frazeologiyalıq ótlesiwler obrazlı, tásirli bolıp keledi hám tiykarınan, awıspalı máni bildirip keledi. Ulıwma, quramındaǵı komponentler ózleriniń mánilerin pútkilley joytıp jiberedi hám ekinshi bir, basqa, awıspalı mánide keledi. Bunday frazeologizmler frazeologiyalıq ótlesiwler dep ataladı. Olarǵa murnın balta shappaw, kózine shóp salıw, túyeniń ústinen iyt qabıw hám t.b. kiredi.

16 Бердiмуратов Е. Көрсетiлген мiйнетi, 262-263-б.

14

K.Sultanovtıń «Aqdárya» romanı tili ózine tán kórkemligi, obrazılıǵı, tildiń kórkemlew qurallarına baylıǵı, ulıwma xalıqqa túsinikliligi, ápiwayılıǵı menen ajıralıp turadı. Olardıń ishinde kóplegen kórkemlew quralları, leksikalıq qurallar paydalanılǵan bolıp, olardıń bári de shıǵarma tiliniń tásirliligin payda etiw ushın xızmet etedi. Olardıń arasında roman tiliniń ótkir, kórkem hám obrazlı bolıwın támiyin etiw maqsetinde frazeologiyalıq ótlesiwler ónimli qollanıladı. Bul frazeologiyalıq ótlesiwler shıǵarma tiliniń tásirli hám kórkem bolıwın júzege keltiredi. Kórkem sóz sheberi tárepinen aytılajaq oy-pikirdi ele de tereń, tásirli etip jetkerip beredi. Bunday frazeologiyalıq ótlesiwlerdi avtor óziniń romanı tilinde qaraqalpaq tilindegi leksikalıq qurallardıń biri sıpatında sheberlik penen kóplep paydalanadı. Mısalı:

Tilewmuratov balıqshılardıń qasına kelse, zavod direktorı Dáwjanov penen Tilemis qızıl kegirdek bolıp atır eken. (132-bet) Endi mına xabarı júregine chay tartqanday, ishi bawırı-álem-jálem. (135-bet) Batır balıqshılarımızdıń súyegin dalada qaldırmaymız. (135-bet) Alamannıń ele murtı buzılmaptı. Teńizdiń ishi súren-shawqımǵa tolı. (156-bet) Oy kelebiniń ushın tabalmay daǵdırıp kiyatırıp Jámiyla jolda Niyazovtı ushırastırdı. (162-bet) Tayda tuyaq qalmay awıldıń balashaǵaları jaǵaǵa jıynalıp Sapardı kútip aldı. (176-bet)

Mısallardaǵı qızıl kegirdek bolıw, júregine chay tartqanday, súyegin

dalada qaldırmaw, murtı buzılmaw, keleptiń ushın tappaw, tayda tuyaq

qalmay frazeologiyalıq sóz dizbekleri frazeologiyalıq ótlesiwler bolıp, olar quramındaǵı komponentleriniń leksikalıq mánilerinen ǵárezsiz bári jıynalıp barıp, bir máni ańlatadı. Olardıń quramındaǵı komponentler ózleriniń leksikalıq mánilerin joytıp, ekinshi bir astarlı, basqa mánige ótip, tilge tásirlilik, kórkemlik

ótkirlik beriw ushın xızmet etedi. Bul frazeologiyalıq ótlesiwler K.Sultanovtıń «Aqdárya» romanı tilinde obrazlılıq jaratıw maqsetinde óz ornı menen qollanıladı.

15

2.Frazeologiyalıq birlikler

Qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbekleri komponentleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha jáne bir túri frazeologiyalıq birlikler bolıp esaplanadı. Frazeologiyalıq birliklerdiń quramındaǵı sózler de jıynalıp barıp bir máni ańlatıp keledi. Bunday frazeologizmlerde de máni komponentlerdiń mánisinen kelip shıqpaydı, al tutas pútinlik yaǵnıy dizbek ańlatqan mániden kelip shıǵadı. Frazeologiyalıq birliklerdiń frazeologiyalıq ótlesiwlerden ózgesheligi sonnan ibarat − frazeologiyalıq birliktegi komponentlerdiń bári mánisinen tolıq, birotala ayrılıp qalmaydı, al, geyparalarınıń mánilerine jaqın keledi. Solay etip, frazeologiyalıq birliklerdiń mánileri ayırım komponentlerdiń mánilerinen bólinip, qashıqlasıp ketpesten, birewiniń mánisine baylanıslı bolıp keledi. Bunday sıpattaǵı frazeologizmler frazeologiyalıq birlikler dep ataladı. Olarǵa jumǵan awzın ashpaw, júregi qanasına sıymaw hám t.b. birlikler kiredi.

Qaraqalpaq ádebiyatı shıǵarmaları tilinde frazeologizmler oǵada kóplep paydalanıladı. Bul kórkemlik, tásirlilik jaratıwshı birlikler shıǵarma tilin bezeydi, oǵan ótkir máni qosadı.

K.Sultanovtıń «Aqdárya» romanı tilinde kásiplik sózler, dialektizmler, qarapayım leksikaǵa tán birlik kóplep ushırasadı. Usı leksikalıq birlikler menen bir qatarda frazeologiyalıq sóz dizbekleri komponentleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha jáne bir túri esaplanǵan frazeologiyalıq birlikler ónimli qollanıladı. Frazeologiyalıq birlikler biz tallaw jasap atırǵan shıǵarma tilinde ózine tán shırayı, ótkirligi menen sheber qollanılǵanın mısallar ayqın tastıyıqlaydı:

Jaq jarıstıratuǵın waqıt pa usı. (132-bet) Al, astın qızıl aǵıs qarıp, ústin qızıl suw jawıp turǵan dáryanıń muzı ókshesin birinshi bolıp kóteredi. (178-bet) Adıraq kózlerin bejireytip, suwıq kelbet penen shaǵınıp sóylegen eki ǵarrınıń aytısına qulaq saldı. (6-bet) Kempirdiń bul sózine hesh qaysısı til qatpadı. (20-bet)

16

Berilgen mısalardaǵı jaq jarıstırıw, ókshesin kóteriw, qulaq salıw, til qatpaw frazeologizmleri eregisiw, ketiw, tıńlaw, úndemew sózlerine salıstırǵanda mánilik jaqtan tereńligi, ótkirligi, tásirliligi menen sıpatlanadı. Sonlıqtan da, sóz sheberleri bunday birliklerdi kórkemlew quralı sıpatında ózleriniń kórkem shıǵarmalarında ónimli qollanıladı. K.Sultanovtıń shıǵarması tilinde de usı frazeolgizmlerdiń sheberlik penen paydalanılıp, tildi kórkemlep turǵanın mısallarımız tastıyıqlaydı.

3. Frazeologiyalıq dizbekler

Frazeologiyalıq dizbekler frazeologiyalıq sóz dizbekleri komponentleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha úshinshi bir túri bolıp, bunda frazeologizm quramındaǵı komponentler mánilerin saqlaǵan, biraq olar óz aldına bólek máni ańlatpastan, bári birge ulıwmalıq, bir mánige iye bolıp keledi. Olar usı jeke mánilerdiń birigiwinen frazeologiyalıq mánini payda etedi hám quramındaǵı sózler dáslepki, jeke turǵandaǵı mánisin birotala joǵaltıp jibermesten, bári birigip bir máni bildiredi. Bunday birlikler frazeologiyalıq dizbekler dep júritiledi. Olarǵa eki oylı bolıw, eńsesi túsiw hám t.b. kiredi.

K.Sultanovtıń «Aqdárya» romanı tilinde frazeologiyalıq dizbekler jiyi qollanıladı. Shıǵarma tiliniń leksikalıq quramında olar belgili orın iyeleydi hám shıǵarma tiline kórkemlik, obrazlılıq qosadı. Mısalı:

Yendi barın bazar ete bereyin. (132-bet) Onıń páminshe urıs baslanǵan kúnnen Tilemistiń qabaǵı tastay jabılǵan edi. (133-bet) Qırǵa tabanı tiygenge me, teńiz bayaǵısınan da ǵaybarlanǵanday qara tútini shıǵıp ábeshiy kórinedi. (141-bet) Náwbet penen kúni-túni bas ushında dejurnıy vrach gúzetip otır. (142-bet) Nawqas ele esine kirgen joq. (143bet) Joldan tabılǵanlardı tiyegen mashina birazdan keyin basqa mashinalardan bólinip shıqtı da, qalaǵa qaray jol tarttı. (140-bet)

17

Keltirilgen mısallardaǵı barın bazar etiw, qabaǵı jıbılıw, tabanı tiyiw, bas

ushında, esine kiriw (keliw), jol tartıw sıyaqlı frazeologiyalıq dizbekler quramındaǵı komponentler mánilerin saqlap kelse de, óz aldına basqa máni ańlatpastan, bári birge ulıwmalıq, bir máni bildirip keledi. Olardan barın bazar ete bereyin − bar nárseni ónimli hám ornında paydalanıw, qabaǵı tastay jabılǵan edi − ashıwlanıw, tabanı tiygenge − jetip barıw, bas ushında − qasında, esine kirgen joq.

− ózine kelmew, jol tarttı − júriw mánilerin qosımsha ótkirlik, tásirlilik jaratıwshı reńkleri arqalı bildirip turǵanlıǵın aytıwǵa boladı. Usınday kórkemlik qásiyetke iye bolǵanlıqtan kórkem shıǵarma tilinde bul frazeologiyalıq birlikler áhmiyetli qural wazıypasın atqaradı.

4.Frazeologiyalıq sózler

Qaraqalpaq tilinde frazeologizmlerdiń komponetleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha jáne bir túri bar. Ol − frazeologiyalıq sózler. Olarǵa «Ne ekseń, sonı orarsań. Aytıwshı aqıl bolsa, tıńlawshı dana bolar» hám t.b. kiredi.

Qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sózler naqıl-maqallar túrinde belgili. Naqıl-maqallar tilimizdiń burınnan kiyatırǵan til baylıǵın kórsetedi. Olar xalıqtıń belgili bir tájiriybelerinen alınǵan. Olardıń mánileri eki túrli bolıp keledi. Birinshi toparı tuwra mánige iye bolıp kelse, ekinshi toparı astarlı mánige iye boladı. Usı ańlatqan mánilerine qaray frazeologiyalıq sózler naqıl hám maqal túrinde málim. Tuwra mánide kelgen naqıllar menen awıspalı mánide kelgen maqallar barlıq waqıtta da mánilik hám grammatikalıq birlikti saqlap qaladı.

Frazeologiyalıq sózler frazeologiyalıq sóz dizbekleri komponentleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha ayrıqsha bir túri bolıp esaplanadı. Ayırım izertlewshiler bul túrdi frazeologizmlerge qospaydı, naqıl-maqallardı frazeologizmlerden bólek birlikler sıpatında qaraydı. Al,

18

basqa geypara izertlewshiler frazeologiyalıq sózler degen atama astında qarap, naqıl-maqallardı frazeologizmlerdiń semantikalıq birigiwshiligi boyınsha bir túri dep esaplaydı. Bul máselede pikirler hár qıylı bolıp, frazeologizmlerden naqılmaqallardıń bir qansha ózgeshelikleri haqqında aytılǵan pikirler ushırasadı.17 Biz olardıń ulıwmalıq, ortaq uqsas táreplerin esapqa alıp hám prof. E.Berdimuratovtıń pikirlerine tiykarlanıp jumısımızda naqıl-maqallardı qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha tórtinshi túri sıpatında kórsetiwdi maqul dep esapladıq.

K.Sultanovtıń «Aqdárya» romanı tilinde frazeologiyalıq sózler yaǵnıy naqılmaqallar ónimli qollanıladı. Bul kórkem shıǵarma tiliniń obrazlılıǵın jaratıwda avtor tárepinen paydalanılǵan frazeologizmler úlken orın tutatuǵın bolsa, olardıń arasında naqıl-maqallar da salmaqlı orın iyeleydi. Naqıl-maqallardı shıǵarma tilinde de, awızeki sóylew tilinde de jazıwshı yamasa sóylewshi tárepinen óz pikirin tastıyıqlaw, bántin basıw maqsetinde ónimli paydalanadı. Olardıń usınday kórkemlik múmkinshiliklerinen sóz sheberleri durıs hám orınlı paydalanadı. Bunı belgili jazıwshı K.Sultanovtıń «Aqdárya» romanı tili mısalında da ayqın kóriwge boladı. Mısalı:

«Maldı tapqanǵa baqtır, otındı shapqanǵa jaqtır» − dep ata-babalar biykarǵa aytpaǵan-aw! Usı eki jılqı jaqında arıqlıqtan kóteremi shıǵıp, qoraǵa súyenip zorǵa turatuǵın edi. «Jaqsı as jaman keselge em» degen, shireli jemniń arqasında, mine, qır arqasınan qol tayadı! − jeldi ayırıp baratırǵan atlarǵa keń miyrimin tógedi. (100-bet) Endi «Bir bilmeslik bilgennen de ótedi» degen. Keshire ǵoy inińdi − dep gápti kesti. (158-bet)

17 Наурызбаева С. Көрсетилген мийнети, 44-45-б.; Ешбаев Ж. Көрсетилген мийнети, 18-26-б.; Юсупова Б.

Қарақалпақ халық нақыл-мақалларындағы фразеологизмлер. – Илим ҳəм билимлендириўге арналған өмир Академик А.Дəўлетовтың 70 жыллық юбилейине арналған илимий-теориялық конференция материаллары:

Нөкис: Билим, 2012. – 53-58-б.

19

«Birlikli el azbaydı» − degen. «Balıq basınan shiriydi» degendey bul jaqtaǵı

qalǵan elat moyın bermeyik! (175-bet)

Keltirilgen mısallardaǵı «Maldı tapqanǵa baqtır, otındı shapqanǵa jaqtır»,

«Jaqsı as jaman keselge em», «Bir bilmeslik bilgennen de ótedi», «Balıq basınan shiriydi» degen naqıl-maqallar sóz sheberi tárepinen óz ornı menen tásirli paydalanılǵan.

K.Sultanov shıǵarması tilinde bir personaj tilinde bir neshe naqılmaqallardıń aytılayın degen oy-pikirdiń mazmunına sáykes utımlı paydalanılǵanın kóriwge boladı. Mısalı:

− Dilwarlıqtı qoya turıń, kelinler, − dedi onnan tete otırǵan kempir, −

«Adasqannıń aldı jón» ekeni ras, biraq, «Adasqan ayıp emes, qaytıp jolın tapqan soń», «At aylansa, qazıǵın tabadı» degen aqırı, qawımǵa qosılsa, ol da aqıldıń belgisi. Úsh kún bolar, úsh ay bolar, ayran shalabıńızdı qızǵanıp qáytesiz. Kim bilsin, jastan miynet kórmey sada ósken bala shıǵar… (100-bet)

Jazıwshınıń romanı tilinen alınǵan bul naqıl-maqallar frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha tórtinshi − ayrıqsha túri sıpatında berilip atırǵan oy-pikirige isenim, tastıyıqlaw mánilerin qosıw maqsetinde pikirge úylestirip qollanılǵan. Ulıwma, «Maldı tapqanǵa baqtır, otındı shapqanǵa jaqtır», «Jaqsı as jaman keselge em», «Bir bilmeslik bilgennen de ótedi», «Balıq basınan shiriydi», «Adasqannıń aldı jón», «Adasqan ayıp emes, qaytıp jolın tapqan soń», «At aylansa, qazıǵın tabadı» naqıl-maqalları, biziń pikirimizshe, kórkem tekstti bezew, ótkirlik, tásirsheńlik qosıw ushın sheberlik penen qollanılıp tur.

Juwmaqlastırıp aytqanda, K.Sultanovtıń «Aqdárya» romanı tilinde turaqlı sóz dizbekleriniń semantikalıq jaqtan birigiwshiligi boyınsha túrleri – frazeologiyalıq

ótlesiwler, frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbekler hám frazeologiyalıq sózler sheberlik penen paydalanıladı.

20