MD hám PQJ / XX ásir poeziyasında Ájiniyaz dástúrleri
.pdf
Qoyma bunsha zare tip, kózińdi ash, yarım, oyan.4
Ájiniyaz dóretiwshiliginde shıǵıs poeziyasında keńnen tarqalǵan janrlıq formasınıń kórinisin tabamız. Bul:
Qasqaldaqqa bir aǵarı may pitse. Ǵańqıldasıp qonar kólin tanımas, Patshanıń dáwleti qaytayın dese,
Kózine may pitip, elin tanımas5.
Qosıq belgili bir filosofiyalıq mazmunǵa iye bolıp, biraq klassikalıq Kúnshıǵıs poeziyasındaǵı rubayı formasınıń uyqasına qoyılatuǵın talaplar orınlanbaǵan, klassikalıq formada uyqaslar aaba yaki aaab sxemasında kelgen bolsa, Ájiniyazdıń qosıǵında abab (pitse-dese, tanımas-tanımas) sxemasında uyqasıqtı payda etip turıptı. Sonıń menen birge Ájiniyaz dóretiwshiliginde liroepikalıq shıǵarma, yaǵnıy «Bozataw» poeması payda boldı. Poema janrınıń ózgeshelikleri?
«Bozataw» poeması Ájiniyaz dóretiwshiliginiń eń joqarǵı shıńı bolıp tabıladı.
Bul poema qaraqalpaq xalqınıń tariyxında óshpes iz qaldırǵan tariyxıy waqıya
1858-1859-jıllardaǵı Qońırat kóterilisi waqıyaları tiykarında jazılǵan. Ózleriniń mákan etip otırǵan jerlerinen ayrılıp, dushpanlar aldında aydalıp baratırǵan xalıq penen shayır birge bolǵan. Ájiniyaz dóretiwshiliginde
«Bozataw» poeması tuwılǵan jerge bolǵan muxabbatı, ayralıqtıń awır dártleri sebepli payda bolǵan. Bul lirikalıq momentler shayırdıń shıǵarmasında:
Jer hám el bilendur, el hám jer bilán,
Jersiz eldiń kúni dárba-dár bilen, Ómiri
óter júrektegi sher bilen,
Qádiriń seniń bizge ótti, Bozataw6-degen qatarlar arqalı berilip, watanǵa bolǵan súyispenshilik, izzet-húrmet, tuwılǵan jerdiń qádir-qımbatı haqqında óz sezimlerin bayan etedi.
4
5
6
Sen baǵ ediń, búlbil ushtı, zaǵ qaldı,
Pútkil siynem jandı, ishte daǵ qaldı,
Qıysıq Porqan aman, seni jaw aldı,
Bası qutlı sońı wáyran, Bozataw7.
Mısalǵa alınǵan qatarlar arqalı shayır ne demekshi?
Qaraqalpaq xalqınıń óz azatlıǵı ushın gúresinde dushpanlarǵa kúshleri jetpey jigitleri bende, ásir bolıp, al qızları shorı bolıp satılıp, qan qaqsap jılap qalǵan kartinası kóz aldımızǵa elesleydi. Shayırdıń poemasındaǵı gumanizm ideyası da júdá kúshli, óz xalqın, elin, tuwǵan jerin jan-táni menen súyiwshi lirikalıq qaharman obrazı arqalı jetkeriledi.
19 ásir orıs xalqınıń jámiyetlik ómirinde de úlken tariyxıy waqıyaǵa tolı dáwir edi. Ásirese, 1825-jılǵa dekabristler kóterilisinen keyin rus poeziyası azamatlıq zor pafosqa iye boldı. Aldıńǵı qatardaǵı kóp ǵana shayırlardıń qosıqlarında siyasiy jámiyetlik ideya keń orın aldı. Ol dáwirde K.F.Rıleev «Men shayır emespen, men azamatpan» dep jazdı. Hám bul ideyaǵa orıs shayırları tolıǵı menen isenip, óziniń barlıq dóretiwshiligin arnadı. Dekabristshayırlardıń, ásirese, K.Rıleevtiń pikirleri orıs shayırları menen jámiyetlik islerge ayrıqsha tásirin tiygizdi. Olardıń poeziyasında siyasiy ideyalıq másele birinshi orında turdı. Usınıń nátiyjesinde orıs poeziyasında «iskusstvo iskusstov ushın» degen súren ornına «iskusstvo xalıq ushın» degen súren, yaǵnıy siyasiyjámiyetlik baǵdar tús alıp ústemligin súrdi.
Mine, sol dáwirge zamanlas bolǵan Ájiniyazdıń dóretiwshiliginde de siyasiy másele keń túrde sáwlelendi. Onıń lirikalıq qosıqları úlken filosofiyalıq oyǵa qurılǵan shıǵarmalar dárejesin aldı. Shayır qaraqalpaq ádebiyatında Shıǵıs klassikalıq poeziyasınıń keń kólemde taraldǵan lirikasınıń muxammes janrın alıp keliw menen birge ol kara qalpaq poeziyasına Shıǵıstıń romantikalıq obrazın tereńnen sińdirip bardı hám qaraqalpaq
7
klassikalıq ádebiyatın kórkemlik hám mazmunlıq jaqtan bayıtqan shayır dárejesine jetisti hám qaraqalpaq ádebiyatın jańa basqıshqa kóterdi.
Juwmaqlastırıp aytqanda, Ájiniyaz shayır dóretiwshiligi qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatında salmaqlı orın iyeleydi.
II BAP. XX ásir qaraqalpaq poeziyası wákilleri dóretiwshiliginde Ájiniyaz dástúrleri
Ájiniyazdıń shayırlıq dúńyası, onıń dóretiwshiligi qaraqalpaq poeziyasında óz aldına mektepti payda etti. Hár qanday ádebiy mekteptiń keyingi waqıtları jasawı kórkem sóz sheberiniń dástúrleriniń dawamılılıǵında kórinedi. Ájiniyaz poeziyasınıń keyingi áwlad shayırlarınıń dóretiwshiligen tásirin, onıń spetsifikalıq
ózgesheligin qarastırıp óteyik.
Ájiniyaz shayırdıń talantın ońıń zamanlasları da tán alǵan, máselen, xalıq arasındaǵı ráwiyatlar boyınsha Berdaq shayır Ájiniyazdıń milliy ádebiyatımızdıń rawajlanıwında tutqan ornın tereńrek ańladı. Berdaq shayır Ájiniyazdıń talantına tómendegishe baha beredi: «Eger ápiwayı adamlarǵa salıstırǵanda meniń shayırlıq kúshim altı ese bolsa, Ájiniyazdıń shayırlıq kúshi on eki ese kúshli, Ájiniyaz-aǵıp
turǵan dárya, al biz bolsaq tek bir bulaq».
Talantlı qaraqalpaq shayırlarınan biri bolǵan I. Yusupov Ájiniyazǵa bolǵan
shın ıqlasın bılay táripleydi:
Juldızlardı jerge úńiltpek bolsań, Jaman shayırlardı túńiltpek bolsań, Eger men
ólgende tiriltpek bolsań, Ayt, sen,
Ájiniyazdıń qosıqlarınan!
Álbette, shayır ólse de onıń sózi ólmewi shárt. Shayır tábiyattıń buyrıǵın
orınlaw menen sheklenbey, jámiyettiń (halıqtıń) tilegin orınlay almasa,
«jayılmasa sózi xalıqqa, shayır góne tamǵa megzer» (Ájiniyaz) bolıp qala beredi. Ájiniyazdıń bul sózleri shayır aldında úlken wazıypanıń bar ekenligin ańlatadı.
XX ásirde qaraqalpaq halqınıń mádeniyatı rawajlanıwınıń jańa baǵdarın aldı. Al usı dáwirde kórkem ádebiyat qalay bolıwı kerekligi jónindegi másele biziń jazıwshı, shayırlarımız benen ádebiyatshılarımız aldında úlken problemalıq másele
bolıp turdı. Usı máseleni sheshiwde birinshiden, klassiklerdiń |
ádebiyat hám |
isskustvo tuwralı pikirleri, ekinshiden, rus |
|
ádebiyatınıń úlgileri, úshinshiden, eski qaraqalpaq ádebiyatınıń miyrasları, ásirese, onıń folklorı, jazba ádebiyatınıń wákilleri Jiyen jıraw, Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq,
Ótesh hám taǵı basqa shayırlardıń klassikalıq poeziyasınıń hasıl úlgileri olardıń kórsetkish juldızı boldı.
XX ásir shayırları realistlik shıǵarmalar arqalı realizm metodına qaray ilgerilewge bet aldı. Degen menen olar hár bir qádeminde qaraqalpaq folklorı menen jazba ádebiyatınıń úlgilerinen órnek almastan, alǵa qarap ilgerilep adım atlay almadı. Ásirese, jańa húkimettiń dáslepki jıllarında klass dushpanların ideyalıq jaqtan da qıyratıwǵa, sonday – aq jańa adamdı tárbiyalawda eski jámiyetlik dúzimdi sınǵa alǵanda, jas qaraqalpaq ádebiyatınıń shıǵarmaları ideologiyanıń ótkir quralı bolıp járdem etti.
Qaraqalpaq xalqınıń basınan ótkergen ayanıshlı ómirin túsindirgende, Jiyen jırawdıń «Posqan el»in, Xiywa xanınıń despotizmin sınǵa alǵanda, Ájiniyazdıń «Bozataw», Berdaqtıń «Aydos baba», «Ernazar biy», «Aqmaq patsha» poemalarınıń roli oǵada ullı boldı. Ásirese, Ájiniyazdıń shayırlıq pafosı qaraqalpaq poeziyasınıń ósip rawajlanıwına zor tásirin tiygizdi. Onıń názik lirikalarınıń sırları qaraqalpaq shayırlarınıń dóretiwshiligine ruuxıy azıq berdi. Qaraqalpaq ádebiyatında kórnekli rol atqarǵan qaraqalpaq xalıq shayırı Abbaz Dabılov, Sadıq Nurımbetovqa arnaǵan qosıǵında :
Xalıq ushın torladıń hárbir sóz benen, Qıyalap kóp qarap alǵır kóz benen, Ájiniyaz, Berdaqtan qalǵan sóz benen, Qosıq stillerin tapqan shayırsań!
dep tilge aladı. Bunıń ózi qaraqalpaq shayırları Abbaz hám Sadıq shayırlardıń tiykarǵı ustazları birinshi gezekte Ájiniyaz benen Berdaq ekenligin de tastıyıqlaydı.
Ájiniyazdıń qosıq qatarları menen qaraqalpaq xalqınıń xalıq shayırlarınıń lirikalıq qosıq qatarları, tematikalıq mánisi jaǵınan bir-birine oǵada jaqın keledi. Ájiniyazdıń: Ishqı sharabın ishmáyin,
Shiyrin janınan keshmáyin,
Yurtınan ayra tushmáyin,
Ne bilsin eliniń qádirin (Ájiniyaz Shıǵarmaları Nókis 1975, 95-bet) -degen qatarları Abbaz Dabılovtıń:
El gezgendi el demegen,
Kirip barsa kel demegen,
Jáziyrada shóllemegen,
Sharaptıń qádirin bilmes (A.Dabılov Shıǵarmaları 2-tom, Nókis 1967, 16-bet)
Ájiniyaz XIX ásirdiń shayırı bolsa, A.Dabılov XX ásirdiń shayırı. Eki shayırdıń arasında waqıt jaǵınan bir ásirlik parıq bar. Shıǵarmalarına qaraǵanda eki shayırda haqıyqıy turmıstı súwretleydi. Tiykarında eki shayırda obektti sóz etiw usılı birdey kórinedi. Bul olardıń uqsas tárepleri bolıp tabıladı. Al Ájiniyaz shayır óziniń lirikalıq meni arqalı sóz etse, Abbaz shıǵarmasınıń personajı tilinen sóz etiw xarakteri jaǵınan biri-birenen ajıralıp turadı. Mánisi jaǵınan qatarlardaǵı sózler eki shayırǵa da teńdey xızmet etedi. Bunda degen menen A.Dabılov Ájiniyazdıń ideyaların dawam ettirip, óz mútájine jarata bilgen sheberligi menen ajıralıp turadı.
Sonday-aq Ájiniyaz benen A.Dabılovtıń qosıq qatarları óz-ara mazmunı jaǵınan jaqın bolıp ǵana kelmey, onıń sóz uyqasıǵı da naqma-naq keledi.
XX ásir qaraqalpaq ádebiyatı kóp ásirlik folklorlıq, klassikalıq qaraqalpaq ádebiyatındaǵı bay dástúrlerge súyene otırıp payda bolǵan hám sol dástúrlerdi jańartıw arqalı rawajlanıp barǵan. Ájiniyaz shayırdıń ádebiyattaǵı dástúrleri XX
ásir qaraqalpaq poeziyası wákilleriniń dóretiwshiliginde paydalanılǵan hám rawajlanıwın tapqan.
XX ásir qaraqalpaq poeziyasında bolsa Ájiniyaz dástúrlerin ózlestirgen shayırlardıń biri sıpatında Ayapbergen Muwsaevtı atap ótsek boladı.
A.Muwsaev dóretiwshiligin izertlewshi ilimpazlardıń pikiri boyınsha, máselen, N.Japaqovtıń «Ayapbergen Muwsaevtıń tvorchestvosı»8 degen miynetinde informatorlardıń bergen maǵlıwmatlarına qaraǵanda Ayapberegen shayır Ájiniyazdıń derlik barlıq qosıqların yadqa bilgen hám onıń kópshilik
8 N.Japaqov Ayapbergen Muwsaevtıń tvorchestvosı, Nókis 1963
qosıqları Ájiniyazdıń dóretpeleri tásirinde jazılǵan. Ájiniyaz shıǵarmalarınıń ideyalıq, kórkemlik hám stillik tásiri Ayapbergen Muwsaev dóretiwshiligine ayrıqsha tásir jasaǵanlıǵın atap ótedi. Ájiniyaz menen Ayapbergen shayır dóretiwshiliginde qollanılǵan leksikalıq hám seslik uqsaslıqlardı kóplep ushıratıwǵa boladı. Mısalı, «bilán», «oynayıp», «shul», «yoqdur», «qantu-nabat», «duxtar», «qáddin dúzep» hám t.b. Ájiniyaz shayırdıń «kirpigi oq, onıń kashları kaman» qatarları Ayapbergende «kirpigi oq kibi qashları kaman» dep tákirarlanadı.
Ayapbergen shayır dóretiwshiligindegi portretlik sıpatlamada Ájiniyaz sızǵan portretler menen sáykes keledi, sonıń menen birge shayırlardıń qaharmanlarınıń tek sırtqı kelbeti ǵana emes, al ideyalıq-estetikalıq sıpatları, qaharmanlardıń ruwhıy dúńyası da biri-birine júdá uqsas bolıp keledi.
Ájiniyazdıń «Bolmasa» qosıǵı: Yigittiń shiyrin til hayalı bolsa, Úyine qıdırıp, mehmanı kelse,
Alǵanı sallanıp barını berse,
Mehman kútse, bashqa isi bolmasa.
Al Ayapbergende «Shul qızdıń» qosıǵında bolsa:
Miyman kelse, yukirip atın tutqanda,
Xosh keldiń dep, mıyıq berib baqqanda, Qaddin búgip, úyden kirip shıqqanda, Bir qıldan yińishke beli shul qızdıń.
Kórip turǵanımızday eki shayırda hayallarda birdey morallıq sıpatlardı, yaǵnıy qaraqalpaq xalqına tán bolǵan miymandoslıq, sıpayılıq belgilerdi kórsetedi hám óz shıǵarmalarında oqıwshı qáwimine sol ózgesheliklerdi jetkerip bere aladı.
Eki shayırdıń jazıw stili biri-birine júdá jaqın bolıw menen birge, hátte, qosıq qatarlarındaǵı bir qansha sózlerdiń de birdeyligin kóriwge boladı. Mısalı, Ájiniyaz benen Ayapbergenniń poeziyasında «Yaranlar» qosıǵın alıp qarastırayıq:
Xojaniyaz qayqınıń úyin soraǵlap,
Aqbawlı bir úyge tarttıq qarawlap, Hár kim óz atını arbaǵa baǵlap, Úyge taman qádem urdıq, yaranlar9. Ayapbergenniń
«Yaranlar» qosıǵınan:
Sórkóldi, qıyattı kelip aralap,
Qaydasań dep Kók aral menen Keshu-jap, Jol boyınsha qızdıń elin soraǵlap,
Qıznıń elatına keldi, yaranlar10.
Mine, joqarıda kórinip turǵanınday, eki shayırdıń da birdey atamadaǵı qosıqtı jazıwı, sol shıǵarmanı dóretiw barısında birdey sózlerdi paydalanıwınıń gúwası bolamız. Bull jerde eki shayırda «soraǵlap», «baǵlap», «qarawlap» degen sózlerdi paydalanadı.
Ayapbergen Muwsaevtıń «Táriyp» degen qosıǵı Ájiniyaz shayırdıń «Bardur» degen qosıǵınıń tásirinde jazılǵan desek qátelespeymiz.
«Yigit gezer dawam qısh bilán yazı, Árebi atlar minip álginde bazı, Izinde qulaqlı, shashaqlı tazı, Saǵrısında zárbáp júnleri bardı11 Ayapbergen shayırda:
Biyleri bar tawdan atın sekirtken,
Joldas etken belli-belli jigitten,
At shawıp, qus salıp tazı yúgirtken,
Ullı-ullı begler qaraqalpaqta12
Ayapbergen Muwsaevtıń bul qosıǵı 1910-jılı jazılǵan, biraq Ájiniyaz benen Ayapbergenniń qosıq qatarlarınıń ideyalıq jaǵı birdey bolǵan menen ondaǵı sózlerdiń qurılısı teń kelmeydi. Ájiniyaz «qus» degen sózdi «baz» dep keltirgen hám qosıq qatarındaǵı uyqaslar usı sóz tiykarında qurılǵan, degen
9 Ájiniyaz Tańlamalı shıǵarmaları, Nókis 1988, 43-bet
10
11Ájiniyaz Tańlamalı shıǵarmaları, Nókis 1975, 95-bet
12A.Muwsaev Shıǵarmaları, Nókis 1960, 107-bet
menen qosıq qatarındaǵı is háreket eki shayırda da janlı kartina menen berilgen. Qosıqtıń tiykarǵı motivi el tábiyatın, dástúrin zor maqtanısh penen bayanlap beriw bolǵan. Ayapbergen shayır qrosıqtı tómendegi qatarlar menen juwmaqlaydı:
Ǵárip aytar ótti neshe jáhánger, Hár kim elin jaman demes, jaqsı der, Mir
Áliysher, Jiyrenshege taqabbil, Ataqlı shayırlar qaraqalpaqtadı13
-dep tamamlaydı. Hám Ájiniyaz sıyaqlı qaraqalpaq shayırların Áliysher
Nawayıǵa teńeydi, yaǵnıy ózinen burınǵı shayırlardı ustaz dep tanıydı.
Qaraqalpaq ádebiyatında belgili lirik shayır sıpatında tanılǵan M.Dáribaevtıń qosıq qatarlarında Ájiniyaz poeziyasınıń ayırım dástúrleri ushırasadı.
Ájiniyazda:
Yoq edim, bar boldım, kamala keldim,
Minip árebi atlar, dáwranlar súrdim,
Nanıńdı kóp jedim, ráhátin kórdim, Xo shaman bol, bizden qaldıń Bozataw14
M.Dáribaevta:
Sende men tuwılıp kamalǵa keldim,
Janıma jasımnan kúsh-quwat berdiń,
Jerińnen, suwıńnan ráhát kórdim,
Janıma jaǵımlı samalıń seniń15.
Bul eki shayır eki dáwirdiń adamı. Ekewin biriktirip turǵan tuwılǵan jerge bolǵan muhabbat. Bull qosıqlardaǵı uyqaslar biri-birine uqsas, Ájiniyazda ómirdiń awır tragediyalıq qubılısı eleslese, M.Dáribaevta Watanǵa bolǵan
13A.Muwsaev Shıǵarmaları, Nókis 1960, 107-bet
14Ájiniyaz Tańlamalı shıǵarmaları, Nókis 1975, 95-bet
15M.Dáribaev Tańlamalı qosıqlar hám poemalar, Nókis 1954, 26-bet
muhabbattıń ishki sezimleri zor lapız benen berilgen. Eki shayırdıń qosıqlarındaǵı uqsaslıqlardı alıp qarayıq:
«Elatıń serpilip ústińnen kóshti» (Ájiniyaz)
«Qara bult serpilip ústińnen búgin» (M.Dáribaev)
«Sen baǵ ediń, búlbil ushtı, zaǵ qaldı» (Ájiniyaz)
«Sayradı baǵında sesli búlbiliń» (M.Dáribaev)
Bul qatarlarda M.Dáribaev Ájiniyazdıń qosıqlarındaǵı ideyalardı búgingi jańa zamanǵa baylanıstırıp bere aladı. Bull dástúrlerdiń ózi M.Dáribaevtıń poeziyasındaǵı sheberliktiń artıwına Ájiniyaz dástrúrleriniń kúshli tásir jasaǵanlıǵınan derek beredi.
I.Yusupov poeziyasında Ájiniyaz dástúrleri
«Júreklerge jol izlep» degen atama menen I.Yusupov shıǵarmalarınıń 1992jılı baspadan shıqqan eki tomlıǵına jazılǵan alǵı sózinde tómendegishe pikirlerdi bildiredi:
Házirgi járiyalılıq dáwiriniń tili menen aytqanda, shayır da óz "platformasın" járiyalawǵa haqılı. Shıǵıstıń hám Batıstıń qol jetken shayırlıq ǵáziynelerin bir kisidey izlep tawıp oqıymız, úyrenemiz, súysinemiz. Olardıń jollarına da kálem sınawlar bolıp turadı. Biraq jeme-jemege kelgende ózim qolım jetken súwretshillikti Berdaq, Ájiniyazlar ólmes shıǵarmaların dóretken qádimgi "qosıq" jolın jetilistiriw ushın jumsawǵa háreket qılaman.
Ájiniyazdıń qosıqların esitkende insan kewli lázzetke bólenip, «qayta bastan góne dárti qozǵalıp, ómir súriwge háwesi artadı, ruwhında bir jiger payda bolıp, qıyalına qanat pitedi. Óytkeni, bul shayır xalıq júreginde ruwhıy sulıwlıq tımsalına aynalǵan.
I.Yusupov dóretiwshiliginde Ájiniyaz dástúrleri hár qıylı formalarda ushırasadı, eń birinshi, shayır obrazınıń Ibrayım Yusupovtıń kórkem shıǵarmalarında sáwleleniw tapqan. Ekinshiden, I.Yusupovtıń publitsistikalıq maqalalarında Ájiniyaz shayır obrazı payda bolǵan.
Biz dáslep jumısımızda usı máselelerdi qarastırıp ótemiz.
1. I.Yusupovtıń kórkem shıǵarmalarında Ájiniyaz obrazınıń payda bolıwı