MD hám PQJ / B. Qayıpnazarov dóretiwshiliginiń kórkemlik ózgesheligi

Tawıstay taranıp, gúldey jetilip…(«Badam qabaq astında», 73-bet) Kúni-túni izler em Májnún sıyaqlı,

Sárwi qad, qıpsha bel, yubqa dodaqlı,

Ǵaz moyın, aq tamaq, badam qabaqlı,

Qayda kórdim desem, Ufada kórdim. («Ufada kórdim», 89-bet)

Qáddiniń sulıwlıǵın táriyplewde shayır tárepinen qollanılǵan teńewlerdiń

kópshiligi folklorlıq shıǵarmalarda, ásirese, klassik shayırlarımız Kúnxoja,

Ájiniyaz, Berdaq shıǵarmalarında qız portretin jasawda, sulıwlıǵın táriyplewde kóbirek qollanıladı. Bul birinshiden, B.Qayıpnazarovtıń klassikalıq shayırlar

shıǵarmaları menen jaqınnan tanıs ekenligin bildirse, ekinshiden, óz

ataladı, al, shayır qosıqta tek dáslepki qatarınan paydalansa da qosıq mazmunı tereń ashılıp, kórkemligi anıq seziledi.

Al, B. Qayıpnazarovtıń «Júrekte» qosıǵında, «Márt anadan námárt perzent tuwılmas», «Shoq gúl» poemasında «Jańalıqtıń jawı kóp», «Móldir bulaq» balladasında Ashıw aldın, Aqıl izden sıyaqlı naqıl – maqallardan da sheberlik penen paydalanǵanlıǵın kóremiz.

Al, idiomalar bolsa tildiń maqtanıshı. Bul bir tilden ekinshi tilge awdarmalawdıń múmkinshiligi joq sózler. B.Qayıpnazarov óz shıǵarmalarında idiomalardan sheber paydalanǵan. Mısalı:

Kórgende kózińe ottay basılar,

Júzi ısıq gúlden gúder úzbeydi..

(«Kewlim ele kónbeydi», 5-bet)

51

Kosmosqa ushqanda qanat bolǵanday,

Ruwxın tastırıp turdıń gazetam.

(«Gazetam»,17-bet)

Qosıq qatarlarındaǵı idiomalar yaǵnıy frazeologizmler basqa tilge awdarmalaǵanda dál, sózbe–sóz awdarmalanbaydı. Mısalda kózge ottay basılıw - kózge túsiw, júzi ısıq, gúldiń shırayı–adamǵa súykimli bolıp seziliwi, al, úshinshi idioma-ruwxın tastırıw bolsa gazetanıń adam qálbin jańalıqlar menen toltırıwı, quwantıwı, shadlandırıwı sıyaqlı kórkemlik belgilerdi ózzinde qamtıydı.

Ídiomalar bunnan basqa da qosıqlarda ushırasadı. «Shoq gúl» poemasında bolsa, sol poema mazmunına sáykes, jazıqsız, jaslay sheyit ketken ashıq jigittiń

ómiri haqqında, onıń mazmunına sáykes idiomalardıń shayır tárepinen márt biymezgil berdi jan, qırshın ketken jas jan sıyaqlı idiomalar arqalı sheberlik súwretlengen. Bul idiomalar qosıq mazmunına qaharman xarakterine, syujetlik jelisine dál, durıs tańlap alınǵan.

Sinonimler mánisi jaqtan jaqın sózler. Shıǵarma tilinde bárqulla birdey sózlerdiń tákirarlanıwına jol qoymaw ushın kóbinese sinonimler qollanıladı. Bunda shayırdıń sinonimlerden paydalanıwında da ayrıqsha názik talǵamǵa iye ekenligin ańlawǵa boladı. Onda xarakterlerdi, obrazdı, waqıyanı ashıp beriwde iyin, eńse, jelke – sinonimleri, dushpan, jaw, qas sózleri, peridey, húr. Sulıw, hám t.b. sózlerdiń kórkem boyalar arkalı kelgenligin kóremiz.

Antonimler bir – birine qarama – qarsı mánidegi sózler. Antonimlik xızmettegi kórkemleya quralı shayırdıń lirikalıq sheginislerin, kórkem oyın ele de aydınlastırıp beriw ushın xızmet etip tur. Mısalı, onıń ayırım qosıqlarında ıssısuwık, erte-kesh, jıllı-salqın hám t.b. usı sıyaqlı sózlerdiń antonimler bolıp keliwi shıǵarma waqıyaların ele de aydınlastırıw ushın xızmet etedi.

Omonimler - birdey aytılıp, yaki birdey jazılatuǵın, al, mánileri pútkilley basqa bolǵan sózler. Kórkem shıǵarmada omonimlerdiń de atqaratuǵın xızmeti úlken. B. Qayıpnazarov shıǵarmalarında omonim sózler de ushırasadı. Mısalı, jemis sózi arqalı alma, júzim sıyaqlı tereklerdiń miywesi túsinilse,

52

ekinshi mánisiqanday da bir istiń, miynettiń nátiyjesi, juwmaǵı degen máni túsiniledi.

B.Qayıpnazarov shıǵarmalarında shıǵarmadaǵı dáwir koloritin, qaharmannıń kelip shıǵıw aymaǵın súwretlep atırǵan mákandı táriyplewde, shıǵarma tilinde kórkemlikti ósiriwde dialektlik sózlerdi qollanılǵan. Dialektizmler–belgili bir xalıqtıń aymaqlıq ózgesheligi boyınsha, onıń tilindegi ayırım ózgerisler. Shayır óz qosıqlarında óziniń tuwılıp ósken aymaǵında ǵana qollanılatuǵın dialektizmlerden kórkemlik ushın paydalanılǵan.

Al, neologizmler bolsa, hár qanday búgingi dáwir ádebiyatınıń janrlarında kóplep ushırasadı.

B.Qayıpnazarov dóretiwshiliginde de jańadan kirgen sózler kóplep ushırasadı. Mısalı, tábiyat baylıqları, watan temasındaǵı qosıqlarında, texnikaǵa baylanıslı sózler, óndiristegi ózgerisler arqalı kirip kelgen sózler, t.b. kásipke baylanıslı jańa sózler, basqa tilden kirgen jańa sózler–neologizmler sıpatında qollanıladı. Ulıwma alǵanda, neologizm sózler qosıqtıń, sol shıǵarmanıń mazmunın ashıp beriwde tematikası hám ideyasına sáykes túrde qollanǵan.

Juwmaqlap aytqanda:

1. B.Qayıpnazarov 60-80-jıllar qaraqalpraq ádebiyatınıń, sonıń ishinde poeziyanıń rawajlanıwına óz úlesin qostı.

2.Ol bir qatar balladalar hám poemalardıń avtorı.

3.Balalar turmısı haqqında qosıq, poemalar «Qos qarlıǵash», «Jarlınıń genje balası», «Tegin nan» hám t.b. poemaları bolıp, balalar shayırı sıpatında da

belgili.

4. Kórkemlew qurallarınan sheber paydalanıwshı, ásirese teńewlerde

folklorlıq dástúrlerdi basshılıqqa alǵan.

5.Tematikası boyınsha: doslıq, urıs, miynet, xalıqlar doslıǵı, muhabbat temasında shıǵarmaları kóplep ushırasadı.

6.B.Qayıpnazarov shıǵarmalarınıń kórkemlik ózgeshelikler ele de

úyreniliwi tiyis.

53

Paydalanılǵan ádebiyatlar

1.Karimov I.A. XXI asrga intilmoqda. Toshkent, Uzbekiston,1999, 21-bet.

2.Axmetov S., Kamalov Q., Alımov A, Abdireymov J. Qaraqalpaq ádebiyatı

(XI klass ushın sabaqlıq). Nókis, Bilim, 1997.

3.Axmetov S. Qaraqalpaq poeÍyası tariyxınıń оsherkleri. Nókis, Qaraqalpaqstan, 1961.

4.Axmetov S. Ádebiyat hám kritika. Nókis, Qaraqalpaqstan, 1978, 54-58- bet.

5.Mámbetniyazov T. Xalıq baxtın jırlap kiyatır // Poeziya – turmıs, gúres talpınıw. Nókis, Qaraqalpaqstan, 1989.

6.Mámbetniyazov T. Jańa qaraqalpaq poeziyası hám dáwir talabı. Nókis, Bilim, 1994, 129-134-betler.

qaraqalpaq ádebiyatı (9-klass ushın sabaqlıq). Nókis, Bilim, 2006.

8.Mámbetov K. Ádebiyat teoriyası, nókis, Bilim, 1995, 44-bet

9.Paxratdinov Á., Allambergenov K., Bekbergenova M. XX ásir qaraqalpaq

ádebiyatı tariyxı. Nókis, Qaraqalpaqstan, 2011, 254-bet.

10.Salaev F., Qurbaniyozov G. Adabiyotshunoslik atamalarining izohli luǵati. Toshken. Yangi asr avlodi 2010.

11.Qayıpnazarov B. Qosıqlar, Nókis, Qaraqalpaqstan, 1950.

12.Qayıpnazarov B. Kok emen, Nókis, QQMB, 1956.

13.Qayıpnazarov B. Súy dostım, Nókis, Qaraqalpaqstan, 1962.

14.Qayıpnazarov B. Meniń baxıtım, Nókis, Qaraqalpaqstan, 1966.

15.Qayıpnazarov B. Nárwan, Nókis, Qaraqalpaqstan, 1972.

16.Qayıpnazarov B. Men seniń bir shaqańman, Nókis, Qaraqalpaqstan, 1977.

17.Qayıpnazarov B. Gúldáste, Nókis, Qaraqalpaqstan, 1981.

18.Qayıpnazarov B. Shıǵarmaları, Nókis, Qaraqalpaqstan, 1986.

19.Qayıpnazarov B. Shıǵarmaları, Nókis, Qaraqalpaqstan, 1993.

54