MD hám PQJ / B. Qayıpnazarov dóretiwshiliginiń kórkemlik ózgesheligi

Doslarǵa qarasam dushpan ústinen,

Jeń ip shıǵatuǵın kúshgti sezemen.1

(«Yar Raynis esteligine», 11-bet) Hár qanday shıǵarma tiliniń kórkemliginde antonimler de belgili xızmetti

atqaradı.

Antonimler bir – birine qarama – qarsı bolǵan sózlerden quraladı.

Kórkem shıǵarmada da antonimler az qollanılmaydı. Tómendegi sózler de antonimlik xızmette kelip shayırdıń kórkem oyın ele de ayqınlap beriw ushın xızmet etip tur. Mısalı:

Qar basqan kirpigin aǵa tústi de, Aq shógirme kiyip alǵan qaraǵay,

Elemey suwıqtı erte – keshte de

Qayqayıp tur bılay –bılay qaramay.2

(«Lıjalı qızǵa», 10-bet) Bunda simvolikalıq obraz qaraǵaydıń qıstıń suwıqlı kúnlerin márdana

jeńip turǵan kórinisin beriwde antonimlik xızmettegi sóz orınlı qollanılǵan. Qardan da azıraq kórdim júzińdi, Biraq

qarday suwıq emes ısqanaq, Gúldey ısıq etip turǵan ózińdi,

Men kúshine baǵınaman ıshqınıń.3

Yar Raynis ótken jaǵań dı súyip,

Men kelip turıppan Ámiw boyınan,

Jań a kelip salqın lep tiyip,

Jıllı qosıq bolıp shıǵar oyımnan.4

(«Daugavaǵa», 10-bet)

1Sonda, 11-bet.

2Sonda, 10-bet.

3Sonda, 10-bet.

4Sonda, 10-bet.

41

Tómendegi mısallarda da qarama – qarsı mánili sózler shıǵarmanıń kórkemligin asırıwda hám mánisin ele de tereńirek túsindiriwde, kórkem ideyanı beriwde jumsalǵan. Mısalı:

Den-sawlıqta dáwlet penen baxıt ta, Doslar menen birge keldi qasıma, Bas awırıp baltır sızlar waqıtta,

Qádir biler doslar keldi qasıma.1

(«Doslarımnıń arqası», 14 -bet) Qan tógilip turǵan maydanǵa kettim,

Qarsılasqan jawǵa tiyise kettim,

Xalqıma kókirekti keń qalqan ettim,

Dushpannıń qorǵanın tas – talqan ettim.2

(«Adam ayaǵı», 15-bet)

B. Qayıpnazarov shıǵarmalarında birdey aytılıp, yaki birdey jazılatuǵın, al, mánileri pútkilley basqa bolǵan sózler de omonimlik xızmetlerde jumsaladı.

Sebebi kórkem shıǵarmada omonimlerdiń atqaratuǵın xızmeti úlken.

Mısalı, B.Qayıpnazarovtıń 1967–jılı jazǵan «Ózim ekken almaǵa» qosıǵında tutas teksttiń ózinde tómendegishe omonim sóz ushırasadı:

Shiyrin jemis beriw ushın elime,

Alma nálin ektim móldek jerime,

Shaqası jayılǵan nárwan boldı da,

Ósti men ırzaman tókken terime. Alma kórki kózge ottay basılǵan,

Qaptalınan júzim ósip asılǵan, Ekewi de miynetimniń jemisi,

Tola túser dástúrxanǵa ashılǵan.3

(«Ózim ekken almaǵa», 12-bet)

1Sonda, 14-bet.

2Sonda, 15-bet.

3Sonda, 12-bet

42

Mısaldaǵı dáslepki kuplette jemis sózi arqalı alma, júzim sıyaqlı tereklerdiń miywesi túsinilse, ekinshi mısaldaǵı jemis sózinen qanday da bir istiń, miynettiń nátiyjesi, juwmaǵı degen máni túsiniledi. Mısalı:

Sol jılları aq qoy baǵıwdı taslaptı,

Oqıw oqıp, sawat asha baslaptı,

Bayaǵı da kús-kús bolǵan qolına,

Tayaq emes, qaǵaz, qálem uslaptı. 1

(«Esten shıqpas aydala», 5-bet)

3 Sonda, 12-bet

43

2.4.Dialektizmler hám neologizmlerdiń qollanılıwı

B. Qayıpnazarov shıǵarmalarında shıǵarmadaǵı dáwir koloritin, qaharmannıń kelip shıǵıw aymaǵın súwretlep atırǵan mákandı táriyplewde hám shıǵarma tilinde kórkemlikti ósiriwde az muǵdarda bolsa da dialektlik sózlerdi qollanılǵanlıǵın

kóremiz.

Dialektizmler – bizge belgili bolǵanınday belgili bir xalıqtıń aymaqlıq ózgesheligi boyınsha onıń tilindegi ayırım ózgerisler. Dialektizmlerde shıǵarma tiliniń tásirliligin asırıwda belgili dárejede ornı bar. Mısalı:

Al, sen oynap kettiń izińe qaytpay,

Kúltelenip shashıń oynar ıyıqta.1

(«Lıjalı qızǵa», 10-bet)

Yamasa usı qosıqtaǵı:

Qayqı lıja oqtay ushıp astında, Baratırsań tuw ormandı aralay, Seniń menen ushırasıwdıń qasında, Men júrippen Baltik boyın jaǵalap. 2

(«Lıjalı qızǵa», 10-bet)

Bunda da shayırdıń ózi tuwılıp ósken aymaqta ǵana qollanılatuǵın dialektizmler qosıq quramında kórkemlik ushın paydalanılǵan.

Neologizm sózler hár qanday búgingi dáwir ádebiyatınıń janrlarında kóplep ushırasadı.B.Qayıpnazarov dóretiwshiligine názer awdarǵanımızda 1930–jıllarda ádebiyatqa qosıqları menen kirip kelgen bolsa, al, 1950–1960 hám 1970–1980– jıllar aralıǵındaǵı qosıqlarında, balladalarında hám kóplegen poemalarında jańadan kirgen sózler kóplep ushırasadı.

Bul dáwirdegi B. Qayıpnazarovtan basqa da qálem terbetken shayır– jazıwshılardıń shıǵarmalarınan neologizmlerdi tabıwǵa boladı. Mısalı, tábiyat baylıqları, watan temasında jırlanǵan «Ústirtten keler» qosıǵında neologizmlerdi qatar qollanılǵanlıǵın kóriwimizge boladı.

1Sonda, 10-bet.

2Sonda, 10-bet.

44

Polat trubalar islengen aǵla, Mánzilin baǵdarlap jónelgen alǵa, Ullı ónldirisli, dańqlı Uralǵa, Tawsılmas kók jalın Ústirtten keler.

Ásirler ármanı, xalıqtıń ıqlası, Jer astınan tolqıp aqqan dáryası,

Zaman aǵımınday gazdıń arnası,

Aral jaǵısınan Ústirtten keler.

Tawǵa aralasa óser kiyikler,

Jeti qabat jer baylıǵın irikler,

Buraw tereńlesse vıshka biyikler,

Biz kútken úmitler Ústirtten keler.1

(«Ústirtten keler», 18-bet)

Bul qosıq qatarlarında astı sızılıp kórsetilgen sózler texnikaǵa baylanıslı sózler bolıp, ol elimizdegi óndiristegi ózgerisler arqalı kirip kelgen sózler bolıp, shıǵarmada Ústirttiń jańa jamalın ele de anıǵıraq, sulıw etip súwretlewde kórkem til birligi retinde neologizmler jumsalǵan degen pikirdemiz. Sonday–aq shayırdıń tómendegi qosıqlarında da basqa tilden kirgen jańa sózler yaǵnıy neologizmlerdi ushıratamız. Mısalı:

Eńbek etip abırayǵa eristiń, Quwat berip, quwanıshı jeńistiń, Jazıw stolımdı bir shetke qoyıp, Men de atızlarda paxta teristim.2

(«Qaraqalpaqstanım» 36-bet)

Qanlı maydan qan túpirip jatqanda, Meni de bir miyrimsiz jaw atqanda, Buǵıp kelip jawǵan ottan jasqanbay, Shinelimnen súyrep keyin tartqanda.

1Sonda, 18-bet.

2Sonda, 36-bet.

45

Al sen bolsań páyik bolıp júripseń,

Jelkemdegi oqtıń ornın koripsen, Dári jagıp qaltańdaǵı bint penen,

Qanım tıyıp, baylap járdem beripseń.1

(«Medsestra Oksanaǵa», 51-bet) Yamasa usı urıs temasında jazılǵan dáwirdegi B. Qayıpnazarovtıń

«Medsestra Oksanaǵa» degen qosıǵında urıs waqıyaları menen baylanıslı

neologizmler ónimli qollanılǵan. Bunda shayırdıń aldına qoyǵan tiykarǵı maqset bul sawash maydanın, onda jaralanǵan soldattıń portreti hám oǵan járdemge kelgen medsestrnıń, orıs qızı Oksananıń háreketlerin ele de janlı, ele de isenimli beriw maqsetinde neologizmlerdi qollanǵan.

Tek Bayniyaz Qayıpnazarov emes, al, usı dáwirdegi kópshilik shayır hám

jazıwshılardıń shıǵarmalarında neologizmlerdi qollanılǵanda: basa alatuǵın sózdiń bolmawı bolsa; ekinshiden, kórkem shıǵarmalarda óz sózlerimiz sıyaqlı keń tanımalılıqqa iye bolıp, ónimli túrde jumsalıp ketkenliginde dep esaplaymız.

Bunda neologizmlerdi bunnan basqa da kóplegen qosıqlarında ushıratamız.

1Sonda, 51-bet.

2Sonda, 87-bet.

46

Doktor degen isenimdi aqlawǵa, Kúshti jumsap kesellikti saplawǵa, Xalqımızdıń den – sawlıǵın saqlawǵa, Medik kadrlardı jetkerip kettiń.1

(«Kettiń», 92-bet)

B. Qayıpnazarovtıń «Erjan kók» degen poemasında bolsa erterek waqıttaǵı qaraqalpaqlar turmısı haqqında sóz etilse de, tómendegi neologizmler ushırasadı. Mısalı:

Qalada tanıs jigit bar,

Zavodta tanıs jigit bar, Ózinen kóp-kóp úmit bar,

Tez-tezden kelip ketedi.2

(«Erjan kók», 138-bet)

Qańǵalap túnniń ishinde, Ketedi geyde súrnigip,

Bayarı quwıp izinde,

Kiyatırǵanday kiyligip.3

(«Erjan kók», 129-bet)

Demek, bunnan kórip turǵanımızday B. Qayıpnazarov neologizm sózlerdi qosıqtıń, sol shıǵarmanıń mazmunın ashıp beriwde tematikası hám ideyasına sáykes túrde qollanǵan.

1Sonda, 92-bet.

2Sonda, 138-bet.

3Sonda, 129-bet.

47

JUWMAQ

Urıstan sońǵı jıllarda qaraqalpaq poeziyasında shayır– jazıwshılarımızdıń dóretiwshiliginde jańasha izleniwshilik, úgit–násiyatlıq, jańa ómirdiń, paraxat turmıstıń gúlleniwine shaqırıw mánisindegi qosıqlar kúsheydi. Usınday ideyadaǵı, turmıs tematikasındaǵı máselelerge qurılǵan kórkemlik ózgeshelikleri boyınsha shıǵarmaları ayrıqshalanıp turatuǵın shayırlardan biri Bayniyaz Qayıpnazarov bolıp, ol bir qatar mazmunlı, kólemli shıǵıarmalardıń, poema hám balladalardıń avtorı.

Onıń dáslepki qosıqlar toplamı «Qosıqlar» degshen atama menen 1940 – jıllardan baspada járiyalanǵan bolsa, ekinshi qosıqlar toplamı «Xalıqqa xızmet qılaman» (1947), úshinshi qosıqlvar toplamı «Altın gúz» (1950) dep ataladı, sonday-aq bulardan basqa «quwanıshlı qosıqlar» (1950), «Bozjap astında» (1955),

«Kók emen» (1956), «Qızıl gúl» (1962), «Súy dostım» (1962), «Meniń Watanım» (1968), «Meniń baxtım» (1966), «Eki ayaz» (1970), «Nárwan» (1972), «Gúldáste» (1974), «men seniń bir shaqańman» (1977), «Erjan kók» (1983), «Móldir bulaq» (1989), «Tańlamalı shıǵarmaları» (1974, 1983, 1986, 199 3, 1997) óz aldına kitap bolıp basılıp shıqtı. Onı qaraqalpaq ádebiyatında oǵada jemisli miygnet etken shayır dep baxalawımızǵa boladı.

B. Qayıpnazarov óz shıǵarmaların qaysı temada jazsa da kúshli lirika, sezim, Watan súyiwshilik sezimleri, onıń qosıqlarınıń tiykarı boldı.

Biziń pitkeriw qánigelik jumısımızdıń teması: «B. Qayıpnazarov dóretiwshiliginiń kórkemlik ózgesheligi» dep ataladı.

Jumıs kirisiwden, Í, ÍÍ baplardan, hár bir bap óz ishinde bólimler, juwmaq hám paydalanılǵan ádebiyatlar diziminen ibarat bolıp, jumıstıń kólemi ulıwma 54 betten turadı.

Jumıstıń kirisiw bóliminde B. Qayıpnazarovtıń dóretiwshiligi, onıń dóretiwshiligiń ózine tán ózgesheligi, shayırlıq stili, ómiri haqqında qısqasha maǵlıwmatlar beriledi.

B. Qayıpnazarov shıǵarmaların pitkeriw qánigelik jumısı kóleminde izertlep

úyreniw–búgingi qaraqalpaq ádebiyattanıw ilimindegi eń áhmiyetli

48

máselelerdiń biri bolıp esaplanadı. Sebebi shayırdıń dóretiwshiligi ayırım izertlewlerde, ilimiy maqalalarda sóz etilgeni menen, ádebiyattanıw iliminde arnawlı túrde izertlenbegen. Usılardı esapqa ala otırıp, shayır B. Qayıpnazarov shıǵarmaların hár tárepleme izertlewdi aldımızǵa maqset etip qoydıq.

Jumıstıń Í babında B. Qayıpnazarov shıǵarmalarındaǵı kórkemlik

ózgeshelikleri máselesi sóz etilip, ol eki bólimge bólip qarastırıladı. Birinshi bólimde «B. Qayıpnazarov shıǵarmalarınıń tematikalıq hám janrlıq ózgeshelikleri» haqqında sóz etilse, birinshi baptıń ekinshi bólimi «B. Qayıpnazarovtıń kórkem obraz jasaw sheberligi» dep ataladı.

Janrlıq tárepi boyınsha B. Qayıpnazarov dóretiwshiliginde poeziya hám epikalıq poeziya úlken orındı iyeleydi. Ol qaraqalpaq ádebiyatında tek poeziyalıq janrda qálem terbetken shayır.

B. Qayıpnazarov shıǵarmalarınıń kópshiligi simvolikalıq obrazǵa qurılǵan. Sebebi kópshilik qosıqlarında gúl degen detaldı qollanılıp, onı adam mánisinde súwretleydi. Onıń qosıqlarında kóbirek qz portreti hám qız obrazı kórkemlik penen súwretlense, al, urıs temasındaǵı «Eki soldat», «Qan tamǵan qayıń», «Kók emen hám Zoya haqqında» balladalarında batırlar obrazı,

«Varshava», «Shoq gúl» balladasında, «Móldir bulak», «Erjankók», «Lala» degen poemalarında ashıq jigit hám qızdıń obrazları sheber berilgen.

ÍÍ bap «B. Qayıpnazarov shıǵarmalarınıń kórkem tili» dep atalıp, onda hár qanday shıǵarmalardıń kórkemligin támiyinleytuǵın elementler, kórkemlew qurallar–epitetler, neologizmler, dialekt sózler, sinonimler, antonimler, omonimler, sonday–aq naqıl–maqallar menen birge idiomalardıń arnawlı formaları menen jasalatuǵın teńewlerdiń ornı ayrıqsha. Mısalı: epitetler – kórkem shıǵarmanıń mánisin ashıp beriwde úlken áxmiyetke iye. Epitet– zattıń, qubılıstıń sıpatın anıqlaytuǵın kórkemlewshi, sıpatlawshı sóz bolıp, B. Qayıpnazarov óz shıǵarmalarında belgili nárselerdi súwretlewde epitetlerden orınlı paydalana alǵan.

Mısalı, shayır shopannıń portretin súwretlewde qolı kúsli, tabanı jarıq, qolında tayaq, dalanı da ápiwayı dala sıpatında súwretlegende qosıq mánili, kórkem bolıp shıqpas edi. Al, qum ishindegi ósip

49

turǵan jıńǵıldı, ulıwma peyzajdı súwretlewde, aydala kórinisin beriwde shoq jıńǵıl sózi qollanılǵan.

Teńewler–hár qanday shıǵarmada onıń kórkemligin asıratugın kórkemlew qurallarınan biri bolıp esaplanadı. Teńewler de epitetler sıyaqlı kórkem boyawlarǵa, tereń obrazlıq ózgesheliklerge iye. Teńew – tiykarınan bir zat penen ekinshi zattı salıstırmalı súwretlew. Obrazdı kúsheytiw ushın basqa bir tásirlirek zatqa teńep, sonıń menen salıstıra súwretlew, qısqasha aytqanda, teńew salıstırılǵan nárseniń sıpatlıq belgisin shayır yaki jazıwshınıń ábden janlandırıp beriwi. Eger tillik nızamlılıqlarǵa itibar qaratsaq teńewler yańlı, kibi, misli, hám t.b. sózler menen birlikte -day, -dey, -tay, -tey hám t.b. formalardı qabıl etip te jasaladı. Bunday teńewler B.Qayıpnazarov shıǵarmalarında da keń qollanılǵan.

Shayır teńewlerdi óz qosıqlarında sulıw qızdıń portretin beriwde gúl detalınan shayır sheberlik penen paydalanıp, onı húrge teńep kórsetedi. Ayırım qosıqlarında ashıq jigittiń ármanların túrli teńewler menen beredi, ol súygen qızı ushın qızıl gúl bolıwǵa, qıstıń qaqaman suwıqlarında, qıstıń sáni bolǵan qar bolıwǵa, al, qızdıń kelbetin hátteki, qardan da appaq, -dep, eger dúńya júzinen izlemekshi bolsa, qanat baylap qustay bolıp ushıp ketiwge tayar. Bul teńewler bir sulıw qızǵa ashıq bolǵan jigittiń tilinen oǵada kórkem obrazlı etip beriledi. B. Qayıpnazarov dóretiwshiliginde bunnan basqa da bir qatar teńewlerdi kórkemlew quralları sıpatında qollanılǵanın kóremiz. «Ámiwge» qosıǵında «Bes tóbe» taw tóbeshiklerin saqshılarǵa teńeydi, al, Ana–Watan temasında jazılǵan «Men seniń bir shaqańman» atlı qosıǵında ana–watandı úlken shaqaların keń ayǵan– bayterek,- dep esaplasa, al, ózin sol bayterektiń bir shaqası sıpatında teńep kórsetedi. Ayırım waqıtlarda teńewler neologizmler arqalı da jańasha tereń kórkemlikke iye teńewlerdi payda etedi. Mısalı, Ózimdi magnittey tartıp ózińe… degen qatarlarında jigit qızdıń muhabbatın, sulıw kelbeti ózine shayırdı magnittey tartatuǵınlıǵı kórkem súwretlengen. Sonday-aq B.Qayıpnazarov dóretiwshiliginde ádebiyattıń kórkemlew qurallarınıń biri– teńewdiń folklorlıq dástúrler jolı menen de qollanılǵan. Mısalı:

50