MD hám PQJ / B. Qayıpnazarov dóretiwshiliginiń kórkemlik ózgesheligi

Mısalda ana – watandı úlken shaqaların keń jayǵan – bayterek, -dep esaplasa, al, ózin shayır sıpatında kórsetpey, oǵada kishipeyillik penen sol bayterektiń bir shaqası sıpatında teńep kórsetedi.

Ayırım waqıtlarda teńewler neologizmler arqalı kelip te ózgeshe, jańasha tereń kórkemlikke iye teńewlerdi payda etedi. Mısalı:

Ózimdi magnittey tartıp ózińe, Kózimdi telmirtip nurlı juzińe, Meni óz erkime qoymay izińe, Ertip ketti sol kóz qabaq astında. 1

(«Badam qabaq astında», 73-bet)

Bunda magnit xızmeti boyınsha magnitte tarta alatuǵın yamasa temirdi ózine tarta alatuǵın óndiris elementi.

Al, joqarıdaǵı qosıqta jigit qızdıń muhabbatın, sulıw kelbeti ózine shayırdı magnittey tartatuǵınlıǵı házil aralas sheberlik penen kórkem túrde súwretlengen.

Bunnan tısqarı B. Qayıpnazarov dóretiwshiliginde ádebiyattıń kórkemlew qurallarınıń iri –teńewdiń folklorlıq dástúrler jolı menen qollanılǵanın tómendlegi mısallardan kóriwimizge boladı. Mısalı:

Tawıstay taranıp, gúldey jetilip, Sóylese tilinen dúrler tógilip. Men onıń nigine tursam tigilip,

Ushqın atar sol kóz qabaq astında. 2

(«Badam qabaq astında», 73-bet) Kúni-túni izler em Májnún sıyaqlı,

Sárwi qad, qıpsha bel, yubqa dodaqlı,

Ǵaz moyın, aq tamaq, badam qabaqlı, Qayda kórdim desem, Ufada kórdim.3

(«Ufada kórdim», 89-bet)

1Qayıpnazarov B. Tańlamalı shıǵarmaları (bir tomlıq), Nókis, Qaraqalpaqstan, 1993, 73-bet.

2Sonda, 73-bet.

3Sonda, 89-bet.

31

Bul mısallarda qáddiniń sulıwlıǵın táriyplew ushın B.Qayıpnazarov tárepinen qollanılǵan teńewler derlik kópshiligi folklorlıq shıǵarmalarda jumsaladı. Ásirese, usı sıyaqlı birdey forma, birdey mazdundaǵı teńewlerdi klassikalıq shayırlarımız

Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq shıǵarmalarında qızdıń, qız portretin jasawda, onıń sulıwlıǵın táriyplewde ónimli qollanılǵanlıǵın kóremiz. Bul birinshiden,

B.Qayıpnazarovtıń hám klassikalıq shayırlar shıǵarmaları menen tereń tanıs bolǵanlıǵın bildirse, ekinshiden, óz shıǵarmalarında dástúriy teńew usıllarınan paydalana alıw sheberligi dep kórsetiwge boladı.

Shayır B.Qayıpnazarov hár qıylı uǵımlarda kórkemlep súwretlewde jeke stillik shayırlıq talǵamı menen bir qatar teńewlerdi mısalga keltirgenligin atap ótiwimiz kerek. Mısalı:

Biyikke iyek artıp, Íyretilgen jılanday,

Burrańlar ushın tartıp,

Súyretilgen arqanday.1

(«Shoq gúl», 103-bet)

Mısaldaǵı teńewler arqalı kozimizdiń aldına jińishke, ayaq soqpaq adam júretuǵın, qadap soǵılǵan kishi jol kórinisi sáwlelenedi. Onı birese, iyretilgen jılanǵa teńeydi, sebebi soqpaq bılay–bılay qıysayǵan burılǵan. Birese, uzınshubay izi ya aqırı joq bir arqannıń jol boylap jatırǵanına uqsatadı. Bul arqalı kóz aldımızda soqpaq súwreti payda boladı. Al, dalanıń keń ekenligi, hesh qanday tiri jan ya shóp, ya giya joq ekenligin tómendegi qosıq qatarları arqalı kórsetedi.

Mısalı:

Miydey dala jap-jazıq,

Jatır tınısh kósilip,

Qumlı jerdi jel qazıp,

Gúrer geyde esirip.2

(«Shoq gúl», 103-bet)

1Sonda, 103-bet

2Sonda, 103-bet.

32

Bul teńewden de kóz aldımızda úlken dalańlıq súwreti payda boladı. Al, qayıńnıń kelbeti arqalı jeńilmes batırdı súwretlegende:

…Shaqasın dushpanǵa qılıshtay sermep, Qozǵalmay tur eken ósken jerinen.

…Kórindi batırday oq atıp turǵan, Onıń mártligine iyemen bastı.1

(«Qan tamǵan qayıń», 107-bet)

Qayıńnıń shaqasın qılıshqa, óziniń márdana kórinisin batırlarǵa teńep kórsetedi. Bul óz gezeginde shayırdıń teńewlerdi qollanıwdaǵı ziyrekligin, tapqırlıǵın, ózgesheligin de kórsetedi.

1 Sonda, 107-115-betler

33

2.2. Naqıl – maqallar hám idiomalar

Naqıl–maqallar hár qanday kórkem shıǵarmada shayır oyın kórkemlep,

astarlap beriwdiń birinshi elementi dewge boladı. Sebebi xalqımız da:

«Naqıldı bir aytpasa aqılsız aytpaydı, Aqıllı adam sózin naqılsız aytpaydı»

- degenindey, Bayniyaz Qayıpnazarov shıǵarmalarında naqıl – maqallar sózdiń

kórkemlew quralları sıpatında paydalanılǵan. Al, kosıq qatarlarında qollanılǵan

naqıl – maqallar bolsa, tek qosıqtıń kórkem qunlılıǵın asırıp qoymastan, al

oqıwshıǵa ele de oylanıwǵa oy taslaydı, pikirlerin sharıqlaydı, ziyrekligin asıradı. Ádebiyatshı ilimpaz K.Mámbetov naqıl–maqallardıń shıǵarmadaǵı kórkemlew qurallarınıń biri ekenligin, onıń áhmiyetlisi shıǵarma ushın zárúrli kórkemlew elementi ekenligin tómendegi pikirleri arqalı kórsetedi:

«Naqıl–maqal degenimiz sóz seresi. Bul ásirese epikalıq shıǵarmalarda qaharman xarakterin ashıp kórsetiw ushın sátli qollanılǵan. Naqıl–maqallardıń kórkem shıǵarmada atqaratuǵın xızmeti úlken»1»

B. Qayıpnazarov shıǵarmalarında da onıń kórkemligin asırıwda tómendegi

naqıl – maqallarlar qollanılǵan. Mısalı:

«Adam qolı gúl» degen bar xalıqta, Xalıq aytqanı is júzinde anıq ta, Burın oy jetpegen turmıs ishinde,

Men júrippen barlıq sırǵa qanıpta. 2

1Mámbetov K. Ádebiyat teoriyası, Nókis, Bilim, 1995, 115– bet.

2Qayıpnazarov B. Gúldáste, Nókis, Qaraqalpaqstan, 1974, 32-bet.

34

ekenliginde, kórkemlew qurallarınan, naqıl–maqallardan da anıq, tınıq paydalana alıwında, shayırdıń jeke stillik sheberliginde dep esaplaymız. Mısalı:

«Márt anadan námárt perzent tuwılmas», Tuwılsa da janına jan juwımas,

Qartaysam da xalqım ushın suwımas,

Jaslıǵım bar janıp turǵan júrekte. 1

(«Júrekte», 56-bet)

Bul qosıqta da naqıl – maqal orınlı túrde paydalanılǵan. Al, geypara qosıqlarında B. Qayıpnazarov óz jeke stiline tán sózler dizbeginde ushırma sózler sıyaqlı paydalanǵanlıǵınıń gúwası bolamız. Mısalı:

«Jańalıqtıń jawı kóp», Alasapıran sol jıllar. Bolıp turdı dawı kop,

Talay qanlı qırǵınlar. 2

(«Shoq gúl», 104-bet)

B. Qayıpnazarov «Móldir bulaq» balladasında da idiomalardı da, naqıl– maqallardan da sheber paydalanǵanlıǵın kóriwimizge boladı. Mısalı:

Ashıw aldın

Aqıl izden,

Degen xalıq naqılı, Ór kókirek Qaytıp dizden Soń kiripti aqılı. 3

(«Móldir bulaq», 110-bet)

Al, tilimizde de joqarıdaǵı sıyaqlı «ashıw aldın, aqıl keyninen keledi», - dep te qollanıla beredi. Bul ballada da bulaq boyına óz súygenin izlep kelgen jigittiń oy-sezimin, ishki keshirmelerin, ruwxıy halatın korkemlep beriwde joqarıdagı naqıl– maqal durıs qollanılǵan.

1Qayıpnazarov B. Gúldáste, Nókis, Qaraqalpaqstan, 1974, 56-bet.

2Qayıpnazarov B. Tan`lamalı shıg`armaları (bir tomlıq), No`kis, Qaraqalpaqstan, 1993, 104-bet.

3Sonda, 110-bet.

35

Al, idiomalar bolsa tildiń maqtanıshı. Bul bir tilden ekinshi tilge awdarmalawdıń múmkinshiligi joq sózler.

B. Qayıpnazarov óz shıǵarmalarında idiomalardan sheber paydalanıwshı dep kórsetiwge boladı. Onı tómendegi qosıq qatarlarınan kóremiz. Mısalı:

Hár shámende gúl jadırap ashılar Kewil degen gúl diydarın gózleydi, Kórgende kózińe ottay basılar,

Júzi ısıq gúlden gúder úzbeydi.1

(«Kewlim ele kónbeydi», 5-bet)

Shaqırıqlardı oqıp kewli tolǵanday,

Xalqım iske shıqsa quwat alǵanday,

Kosmosqa ushqanda qanat bolǵanday,

Ruwxın tastırıp turdıń gazetam.2

(«Gazetam», 17-bet)

Qosıq qatarlarında atap kórsetilgen idiomalar yaǵnıy frazeologizm-ler basqa tilge awdarmalaǵanda dál, sózbe–sóz awdarmalanbaydı.

Dáslepki mısalda kózge ottay basılıwkózge túsiw, júzi ısıq, gúldiń shırayı– adamǵa súykimli bolıp seziliwi, al, úshinshi idioma -ruwxın tastırıw bolsa gazetanıń adam qálbin jańalıqlar menen toltırıwı, quwantıwı, shadlandırıwı sıyaqlı kórkemlik belgilerdi ózinde qamtıydı.

Ídiomalar bunnan basqa da qosıqlarda ushırasadı. Mısalı:

Aynap – jaypap sının buzıp,

Shań shashadı gires–gires,

Gúllerdiń de jonı qızıp,

Qaytpay karsı ashtı gúres.

Páti qaytıp páseydi jel,

Shegindi qum kúshi jetpey,

Júzi jaynap eseydi gúl,

1Qayıpnazarov B. Tańlamalı shıǵarmaları (bir tomlıq), Nókis, Qaraqalpaqstan, 1993, 5-bet.

2Sonda, 17-bet

36

Shań-tozańdı pisent etpey.1

(«Qumlar menen gúller», 21-bet) Bul qosıq qatarlarında dáslepki kuplette gúldiń jonı qızdı dep janlandırıw

(olicentvorenie) arqalı idioma menen súwretlengen. Sebebi adam yaki haywannıń, sonıń ishinde, jılqılardıń uzaq shabıstan jonı qızıp, ashılıstı dew durıs boladı.

Al, qosıqta qumlar hám gúllerdiń arasındaǵı, ulıwma tábiyattaǵı qarama– qarsı hádiyseler berilip, bunda gúl– simvolikalıq obraz, janlı nárse sıyaqlı táriyplengen. Al, keyingi kuplette bolsa, jeldiń pátiniń qaytıwı ol gúldiń júzi jaynawı hám shańlardı moyınlamawı pisent etpedi degen idioma menen berilgen.

Al, kórkemlew qurallarınan janlandırıw usı 1969–jılı jazılǵan «Qumlar menen gúller» qosıǵında tolıǵı menen súwretlengen yaǵnıy gúllerdiń qumlıqlardı jeńiw, qumnıń óz halın bilmey samal menen qańǵıp keliwi sıyaqlı máseleler bunnan basqa da bir qatar idiomalar menen sheber súwretlenip kórsetilgen.

Usı sıyaqlı bir neshe idiomanıń bir tutas qosıqta qollanılıwı «Shımbayım» qosıǵı arqalı da kóriwimizge boladı. Mısalı:

Atızda paxtalar tolıp atırǵan,

Bul baxıt basıńa qonıp atırǵan. Hár kúni elimde bolıp atırǵan, Jeńis sazlarına tarsań Shımbayım.

Atı shıqqan Shımbay dese Shımbaysań,

Jazı-qısı miynet dese tınbaysań, Wáde berseń sózdi eki qılmaysań,

Ís penen sózi bir erseń Shımbayım.2

(«Shımbayım», 22-bet)

1Sonda, 21-bet.

2Sonda, 22-bet

37

Al, «Shoq gúl» poemasında bolsa, sol poema mazmunına sáykes, jazıqsız, jaslay sheyit ketken ashıq jigittiń ómiri haqqında, onıń mazmunına sáykes idiomalardıń shayır tárepinen sheberlik penen tańlanǵanlıǵın tómendegi qatarlardan kóriwimizge boladı. Mısalı:

Dáslep pıshaq siltegen, Qara júrek tókti qan. Jańa baxtı gúllegen, Márt biymezgil berdi jan.

Qırshın ketken jas janǵa,

Esteliktey shoq gúl bul,

Sol miyrimsiz dushpanǵa,

Dál atılǵan oq gúl bul!1

(«Shoq gúl», 106-bet)

Haqıyqatında da, itibarǵa alınǵan idiomalar qosıq mazmunına qaharman xarakterine, syujetlik jelisine dál, durıs tańlap alınǵan hám onda qaharmannıń háreketi waqıyanıń sheshimi ne menen tamamlanǵanlıǵı idiomalar arqalı, tereń emocional-eksperssivlik, kórkem boyawlar menen berilgen dep ayta alamız.

2 Sonda, 22-bet

38

2.3.Sinonimler, antonimler, omonimler

Sinonimler – mánilik jaqtan jaqın bolǵan sózler. Tilimizde qollanılatuǵın sinonimlerdi kórkem shıǵarma tilinde qanshelli obrazlıq, kórkem tillik boyawlar menen beriliwi shıǵarmada orınlı qollanılǵan jaǵdayda shıǵarma tili de, tásirsheńligi de sonshelli kórkem bolıp shıǵadı. Onı tómendegi mısallardan kóremiz.

Mısalı:

Xalqım qanat bolıp ushırıp jerden,

Hádden tıs biyikke shıǵarıp birden

Ízinen kóz tigip, qulaǵın túrip,

Xosh xabar kútkende qos batır erden.1

(«Kosmosqa ushqan qos batır», 7-bet)

Sálemlesti eki egede kisi,

Qol qolda qısıldı, júz – júzge tústi,

Kózge elesledi házirgi isi,

Miynet gúli ósken ana jer ústi.2

(«Eki soldat», 97-bet) Eger bul qosıqlarda ekewinde de qos sózin qayta – qayta B. Qayıpnazarov

tárepinen tákirarlana bergende qosıq onshelli dárejede kórkem shıqpas edi.

Bunday mısallardı tómendegi qosıq qatarlarınan da kóriwge boladı. Jay aylanıp kóshe óter,

Kún aylanıp keshe óter,

Mendey ashıq miyman saǵan,

Neshe kelip, neshe keter.3

(«Tallin», 9-bet) Janǵa lázzet, júregime yosh berip,

Meni kútip alǵan gózzal Daugava,

1Qaypnazarov B.Tańlamalı shıǵarmaları. (bir tomlıq), Nókis, Qaraqalpaqstan, 1993, 7-bet.

2Sonda, 97-bet.

3Sonda, 9-bet.

39

Qonaq bolıp kelgenińdi xosh kórip,

Seni shaqıraman Ámiwdáryama.1

(«Daugavaǵa», 11-bet) Sinonimlerdiń shayır shıǵarmalarıda tákirarlanıwdan qashıw maqsetinde

hám kórkemligin asırıw ushın bunnan basqa da mısallarda qollanılǵanlıǵın ushıratamız.

Mısalı:

Ámiw jatır qaq bólip,

Qızıl qumnıń arasın,

Tur iynine kóterip,

Jańa Nókis qalasın.2

(«Doslar keldi Ámiwge», 7-bet) Jahanǵa kóz salsam hám oy-jibersem, Gúreste

bir xalıqtıń jeńgenin kórsem, Zulmattan quwılǵan eńselerindey,

Jep-jeńil boladı meniń de eńsem.3

(«Ózim ekken almaǵa», 12-bet)

Mısaldaǵı iyin, eńse sózleri shıǵarmada biri ekinshisiniń ornına qollanıla beredi. Kórkem shıǵarmanıń, ulıwma shayır qosıqlarında sinonimlerden utımlı paydalanǵanın tómendegi mısallardan da kóremiz.

Ol jas búgin jańa ómir iyesi, Bastı jawdı kókiregine tas qoyıp, Azat latısh ullarınıń hámmesi Íske shıqtı bir adamday dás qoyıp.4

(«Yar Raynis esteligine», 11-bet)

1Sonda, 11-bet.

2Sonda, 7-bet.

3Sonda, 12-bet.

4Sonda, 11-bet.

40