MD hám PQJ / B. Qayıpnazarov dóretiwshiliginiń kórkemlik ózgesheligi

basqa jazıwshılardan, shayırlardan ózgesheligi ol bárhama bir janrda, poeziya janrında qálem terbetip kiyatır.

1930 – jılları jańa ómirdi jırlaǵan shayır, usı baǵdardı menen elde sharshamastan yoshlı qosıqlar dóretip atır.

30–jılları B.Qayıpnazarov jańa ómirge, el qorǵaw temasına arnap kóp jańa qosıqlar jazdı. Bul qosıqlarda ol óziniń ishki sezimlerin súwretlew arqalı sol waqıttaǵı turmıstı kórkem bayanladı.»1

B.Qayıpnazarov shıǵarmalarınıń tiline itibar qaratqanımızda onıń kórkemlik, janrlıq stillik jaqtan oǵada bay ekenligin kóremiz.

Ásirese onıń dóretiwshiligi tereń oy-tanımında fantaziyasınıń keńliginde.

Sonlıqtan da belgili ádebiyatshı K.Mámbetov kórkemliktiń hár qanday shıǵarmada, onıń hár qanday janrında joqarı bolıwında eń dáslep dóretiwshilik fantaziya keń bolıwı kerek dep esaplaydı hám tómendegishe pikir bildiredi:

«Kórkem shıǵarmanıń payda bolıwı ushın avtor fantaziyası oǵada zárúr.

Ayırım avtorlar dáwir haqıyqatlıǵın dál ashıp kórsetiw ushın waqıyalardıń isenimli ekenligin dáliylew ushın bolǵan waqıyalardan da kóbirek paydlanadı.

Hátte bunday shıǵarmalardıń ózinde de oydan shıǵarıw fantaziya ádewir

bar.

Sonıń ushın da «dóretiwshilik fantaziya yaki oydan shıǵarıw ómirdegi shınlıqtı saralaw hám jıynaqlaw menen jeke qaharman obrazın nıǵaytıwdıń usılı»2

Haqıyqatında da, hár qanday kórkem shıǵarmanı payda etiw, ondaǵı syujetlerdi isenimli etip onı oqıǵan oqıwshınıń sol waqıyanıń bir qatnasıwshısınday etip táriyplewde ol kórkem shıǵarma tiliniń de tásirsheńligi úlken rol oynaydı.

1Mámbetniyazov T. Xalıq baxtın jırlap kiyatır // Poeziya – turmıs, gúres talpınıw. Nókis, Qaraqalpaqstan, 1989, 136-138-betler.

2Mámbetov K. Ádebiyat teoriyası, Nókis, Bilim, 1995, 44-bet

11

1.1. B. Qayıpnazarov shıǵarmalarınıńtematikalıqhámjanrlıqózgeshelikleri

B.Qayıpnazarovtı basqa da sóz sheberlerinen ózgeshelep kórsetetuǵın tárepi ol ádebiyatqa qosıqları arqalı kirip keldi hám ómiriniń aqırına shekem qosıqlar jazdı. Bul tárepinen onı haqıyqıy qaraqalpaq ádebiyatında poeziya janrınıń jan kúyeri, pidayısı dewimizge boladı.Ol óz ómiri dáwirinde turmıslıq waqıyalardı, siyasiy jaǵdaylardı kórdi, ásirese ekinshi jer júzlik urıstıń qatnasıwshısı boldı.

Haqıyqatında da ekinshi jer júzlik urıs mártlikti talap etti, onısız jeńiske erisiw qıyın ekenligi anıq edi. Shayırdıń qosıqlarınıń kópshiliginiń baslı tematikası urıs waqıyalarına, abadan, tınısh, paraxat turmıstıń qádirine jetiw kerekligi sıyaqlı máseleler oqıwshı aldına kóldeneń qoyıladı. Al, urıstıń qanlı ayanıshlı waqıyaları hesh qashan bolmawı ushın ulıwma adamzat dúńyasına úndew qoyadı, kewillerine qozǵalań saladı.

Shayır «Kók emen» dep atalǵan qosıǵında urıs dáwirindegi azamat, jas, qırshın ketken jigitlerdi, xalıqtıń perzentlerin, jawıngerlerdiń shın mánisindegi obrazın dóretti. Bul qosıq ulıwma qaraqalpaq poeziyasında urıs temasındaǵı belgili qosıqlardan bolıp sanaladı. Qosıqta «Kók emen»–Watan mánisinde alınıp, tábiyattıń bir bólegi emen teregi arqalı adamnıń, adam balasınıń qaharmanlıǵı táriypleneydi, yaǵnıy shayırdın tuwǵan elge degen súyiwshiliginin joqarı sıpatlı azatlıq xarakteri tomendegi qatarlar arqalı ashıladı:

Ǵazep penen qarap dushpanǵa, Kekli soldattay tur kók emen,

Shaqaların shırpısa-da oq,

Tip – tik qáddin iymeydi tómen…

Ol ele tikke tur. Ashıwlı,

Jaw aldında iyilgen emes,

Onı zorlap kúsh penen hárgiz,

Íyildiriw hesh múmkin emes.

Shuwıldaǵan snaryad tiydi,

12

Julıp ketti úlken shaqasın,

Jaralı jatsam-da attım fashistti,

Attım, tústi jayıp qulashın1

(«Kók emen», 5-6-betler)

Onıń qosıqlarınıń tematikasınıń oǵada bay ekenligin shayırdıń bunnan basqa da qosıqlarınan biliwimizge boladı. Mısalı, tuwısqan xalıqlardıń bir–biri menen doslıǵı máselesi B.Qayıpnazarov kóplegen qalalarda beligi basqospalarda bolıp, basqa jurtlardı kóriwi de onıń dóretiwshiliginde jańadan jańa qosıqlar ushın tema boldı, onıń qosıqlarınıń mazmunın jáne de keńeytti.

Shayırdıń qáleminen «Súy dostım», «Keń dalada», «Qar gúli», «Saǵındım» hám t.b. qosıqların da tuwısqan xalıqlardıń adamları, gózzal tábiyat kórinisi oǵada úlken maqtanısh penen súwretlenedi. Olardıń tábiyatın da tap qaraqalpaq eliniń tábiyatınday súysinip jırlaydı. Ol qırǵız jerinde bolǵanda onıń túbi bir tuwısqan túrkiy xalıq ekenligin, gózzal tábiyatınan súysinip «Keń dalada» degen qosıǵın dóretti. Тómendtgi qosıqta qırǵızlardıń tábiyatın táriypleydi. Mısalı:

Kórippediń bunday sulıw jer betin,

Janım súyer tawlarınıń kelbetin,

Kiyatırmız izimizde qaldırıp,

Talay joldıń bándirgisin, dárbetin.2

(«Keń dalada», 125 - bet)

Shayir shıǵarmalarınıń janrlıq ózgesheligindegi ayrıqshalıqlar hám tematikası haqqında ádebiyatshı ilimpazlar tómendegishe pikirlerdi bildiredi:

«1950-jılları B.Qayıpnazarovtıń lirikasınıń tematikası bayıdı. Qay jerde jańa isler bolsa, sol jerde shayır da boldı. Ol elimizdiń kóp jerlerin kórip, kóp miynet adamları haqqında qosıqlar jazdı.

1Qayıpnazarov B. Kok emen, Nókis, QQMB, 1956, 5-6-betler.

2Qayıpnazarov B. Tańlamalı shıǵarmaları (bir tomlıq), Nókis, Qaraqalpaqstan, 1981, 125-bet.

13

Onıń «Buxara-Gazli» qosıqlar dúrkimi sonnan esaplanadı. Bunda miynet adamınıń «altın» qollarınan dóregen jeńisimiz táriyplenedi. Adamdı hámme nárseden joqarı qoyıp súwretleydi.1

Keshe esitpese, kórmese kisi, Búgin kóz aldıńda islegen isi, Jerdi tesip gazin alıp atırǵan,

Bul biziń bahadır adamnıń kúshi.2

(«Adam», 34 - bet)

Miynet teması shayır dóretiwshiliginde oraylıq orındı iyeledi. Shayır adam qolı gúl dep tastıyıqlaydı hám adamnıń ullılıǵın, onıń káramatalı kúshquwatın úlken maqtanısh penen jırlaydı hám búgingi ájayıp turmıs penen shadlanadı:

Búlbil bolsań, joqtan bostan izleme,

Menin elim baǵı bostan emes pe?

Shayır bolsań oydan dástan izleme,

Turmıstıń ózi jır, dástan emes pe?3

(«Bolsań», 17-bet)

Shayirdıń qosıqlarınıń tematikasında Watan, tuwılǵan jer haqqında táriyplerin shayırlıq yosh penen jırlaǵanın kóremiz. B.Qayıpnazarovtıń dóretiwshiliginde Watan temasındaǵı qosıqları kewilge qonımlı, júrekke jaǵımlı qatarlar kóplep ushırasadı.

B. Qayıpnazarovtıń tuwılǵan jer haqqında qosıqları hár qıylı temada jazılıp, onıń sulıw tábiyatı, adamlarınıń qaharmanlıq miyneti, turmısımızdıń jańasha kelbeti, gúlleniwi, ózgerisler, oǵan bolǵan súyiwshilik sezimleri

«Tuwılǵan úlkem» qosıǵında tereń sáwlelenedi. Mısalı: Bul baxıtlı dáwirimde,

Kúndey kúlip jaynap tursań.

Shadlıq tolı ómirimde,

1Mámbetniyazov T., Bekbergenova Z., Mámbetniyazova Z. XX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatı (9-klass ushın sabaqlıq). Nókis, Bilim, 2006.

2Qayıpnazarov B. Men seniń bir shaqańman. Nókis, Qaraqalpaqstan, 1977, 34-bet.

3Qayıpnazarov B. Meniń baxıtım, Nókis, Qaraqalpaqstan, 1966, 17-bet.

14

Men ushın sen jaqtı nursań.1

(«Tuwılǵan úlkem», 64 - bet)

Onıń bir qatar qosıqları muhabbat temasına da arnalǵan. 1950–jılları jazılǵan shayırdıń «Gúlnara» qosıǵına nama jazılıp, ol búgingi kúnde de qosıqshılardıń tilinen túspeytuǵın lirikalıq qosıq sıpatında atqarılıp kiyatır. Qosıqta jaslardıń muhabbat sezimleri lirik qaharmannıń tilinen súwretlenedi. Mısalı:

Yadımda keshegi kel degen sóziń, Men bilemen kelmey kalmaysań óziń, Úmit penen qarap jolıńa kózim,

Kóp kúttirmey kel tezirek Gúlnara.2

(«Gúlnara» 83-bet)

Íshqı sezimleri, bul júdá názik sezim. Shayır «Kewlimde barsań» qosıǵında da muhabbat sezimlerin jırlaydı. Mısalı:

Sezemen júripseń ıqlasıń ketip, Sır saqlaw degenniń shegine jetip,

Ashıq ekenińdi járiya etip

Bildire berme sen, kewlimde barsań.3

(«Kewlimde barsań»110-bet)

Eger onıń qosıqların tematikalıq jaqtan dáwirlerge bólip qarasań 1930–40– jıllarda kópshilik dóretpeleri sol waqıttaǵı elimizdegi ózgerisler, zaman, turmıs ondaǵı ózgerisler, túpkilikli burılıslar nátiyjesindegi xalıqtıń turmısı shayır tilinde tereń lirika menen jırlansa, al, 1950–jıllarǵa kelip, shayır qosıqlarınıń tematikası hár tárepleme bayıdı dep aytıwǵa boladı.

Mısalı, eger B. Qayıpnazarov shıǵarmaların tematikalıq jaqtan analizlep qaraytuǵın bolsaq, Watan, paraxatshılıqtıń qádir–qımbatı, tuwılǵan jer, Ana–

Watan haqqındaǵı qosıqları basım kópshilik bólegin quraydı dep anıq aytıwımızǵa boladı. Bul haqqında belgili ádebiyatshı T. Mámbetniyazov «Xalıq

1Qayıpnazarov B. Men seniń bir shaqańman. Nókis, Qaraqalpaqstan, 1977, 64-bet.

2Qayıpnazarov B. Tańlamalı shıǵarmaları (bir tomlıq), Nókis, Qaraqalpaqstan, 1981, 83-bet.

3Qayıpnazarov B. Men seniń bir shaqańman. Nókis, Qaraqalpaqstan, 1977, 110-bet.

15

baxtın jırlap kiyatır» dep atalǵan 1989–jılı jazǵan ilimiy sın baǵdarındaǵı maqalasında tómendegi pikirlerdi bildiredi: «Watan ushın» degen qosıǵında Bayniyaz Qayıpnazarov búgingi ómirdiń, adamlardıń shadlı turmısın beredi.

Mısalı:

«Kúlimlegen kóterińki kewli shad,

Quwanıshlı turmısımız kewilli,

Baxıtlı Watanda shaǵlaǵan biziń,

Shadlı turmıs kóteredi kewildi.»

(«Watan ushın», 35 - bet)

Bayniyaz Qayıpnazarov ekinshi jer júzlik urısqa qatnasqan jawınger shayırlarımızdıń biri. Ol qálemin qural etip jaw menen ayqastı hám jeńis penen eline qayttı.

B. Qayıpnazarov urıs jıllarında da tınımsız isledi. Búgingi ómirdiń, adamlardıń shadlı turmısın beredi. Qolınıń sawa waqtında Watanǵa bolǵan súyispenshilik, dushpanǵa bolǵan jek kóriwshilik ǵázebin qosıq penen súwretledi.

Bul qosıqlardı oqıp otırsań, shayırdıń jeńiske degen isenimi hár bir qosıqta sáwlelenedi.»1

Mısalı, joqarıda atap ótkenimizdey, shayır ekinshi jer júzlik urıstı óz kózi menen kórgen, waqıyalarǵa sawashlarǵa qatnasqan jawınger shayır. Sonlıqtan da qosıqlarınıń basım kópshiliginde urıs tematikası sezilip turadı. Onıń «Biz jeńemiz» degen qosıǵı da urıs tematikasında bolıp, 1943–jılı jazılǵan. Mısalı:

«Biz jeńemiz, jeńis bizde boladı, Biz jeńemiz, jaw jeńilip qaladı. Batır erler jawdı baǵındıradı, Qaharmanbız jawǵa wayran salamız,

Qaharmanbız jawdıń ayın alamız.»2

(«Biz jeńemiz», 29 - bet)

1Mámbetniyazov T. Xalıq baxtın jırlap kiyatır // Poeziya – turmıs, gúres talpınıw. Nókis, Qaraqalpaqstan, 1989, 138-bet.

2Qayıpnazarov B. Tańlamalı shıǵarmaları (bir tomlıq), Nókis, Qaraqalpaqstan, 1981, 29-bet.

16

Urıstan sońǵı dáwirlerge kelip shayır dóretiwshiliginde jańa tematikada dóretilgen shıǵarmaları óz kórkemligi menen oqıwshılar kewlinen orın ala basladı.

Bizge málim bolǵanınday, urıs dáwirinde urısqa ketken adamlardan tısqarı adamlardıń barlıǵı ǵarrısı–jası, kempirler–qartlar, hayallar–qız–kelinshekler, endi er jetip kiyatırǵan náwshe, jas óspirim balalardıń barlıǵı tılda xızmet etken. Sebebi urıstaǵı úlken jeńis -bul tıldıń bekkemligine tikkeley baylanıslı boldı.

Sonıń ushın tıldaǵı adamlar da qaharmanlıq penen miynet etti. Olar kúni– túni mashaqatlı awır miynetten, jumıstan bas tartpadı.

Urıs jıllarında jazılǵan «Miynetti súy» qosıǵı da miynet temasına arnaladı. Shayırdıń ózi belgilep kórsetkenindey kim hadal miynet etse, miynetten qashpasa xalıq ta onı jannan artıq súyedi. Usı sezimin ol bılay bayanlaydı:

«Hár kim miynet etse jeter kámalǵa,

Miynet baxıt keltiredi adamǵa,

Watan ana jiyirkenip qaraydı,

Miynet etpeytuǵın jalqaw-jamanǵa»1

(«Miynetti súy», 35 - bet) Al, shayırdıń 1948–jılı jazılǵan «Miynet et» qosıǵı házirgi kúnge shekem qosıqshılar naması menen atqaradı, ol da xalqımız kewlinen orın alǵan.

Onıń baslı sebebi qosıqtıń tematikasında, ideyasında hám kórkemliginde. Onda miynet etiw uǵımı, adamlardı miynet etiwge shaqırıw uranı tómendegishe

jılanadı:

«Xalıq ushın tuwılǵan erseń, El qádirin bilseń er,

Shadlıq mánanında júrseń,

Zawqı-sapa súrseń er,

Nur zamanda óskenime,

Írzaman derseń er.

1 Qayıpnazarov B. Tańlamalı shıǵarmaları (bir tomlıq), Nókis, Qaraqalpaqstan, 1981, 35-bet.

17

Janımnan áziyz anam dep, Húr Watandı súyseń er, Qudiretli kúshlerińdi,

Kórset xalıqqa xızmet et»1

(«Miynet et», 45 - bet)

Al, doslıq temasındaǵı qosıqlarına «Ózbekstanım», «Saǵınıp keldim» qosıqların krirgiziw múmkin. Bul qosıqlarında shayır ózbek xalqına bolǵan súyiwshiligin, bul xalıqtıń miynetkeshligin jırlaydı.

Doslıq teması shayırdıń bunnan basqa da kóplegen qosıqlarınıń teması boldı. Mısalı:

«Men de ashıǵıńman usı bir eldiń,

Tutqınıman bunda jasaǵan gúldin, Gúl menen búlbilge sayaman bolǵan,

Sayalı shınarın saǵınıp keldim.»2

(«Saǵınıp keldim», 106 - bet) Al, shayırdıń Qırǵızstan, Qazaqstanǵa barǵan saparlarınan ilhamlanıp

jazılǵan tómendegi qosıqlarında da doslıq teması kózge taslanadı.

–«Jolda turǵan qatarlar»;

–«Taldıqorǵan»;

–«Saǵındım»;

–«Íssıq kól»;

–«Ala tawdaǵı árman».

B. Qayıpnazarovtıń dóretiwshilik ózgesheliginde onıń balalar turmısına

arnap jazǵan qosıqları da belgili orındı tutadı.

Ásirese balalar turmısına, jas óspirimlerge arnap jazǵan qosıqları 1930 –

jıllardan baslandı dewge boladı.

Al, XX ásir qaraqalpaq ádebiyatı tariyxın jazǵan ilimpazlar bolsa shayır B. Qayıpnazarovtıń dóretiwshiliginiń tematikası haqqında tómendegi pikirlerdi

bildiredi: «Bayniyaz Qayıpnazarovtıń «Miynet et» shıǵarmasın jazǵan dáwiri

1Sonda, 45-bet.

2Sonda, 106-bet

18

qaraqalpaq xalqınıń aldında urıstan keyingi xalıq xojalıǵın qayta tiklewdey ullı wazıypalar turǵan mashaqatlarǵa tolı hám úlken juwapkershilikli tariyxıy jıllar edi. Bul dáwirde poeziyada watandı súyiw, watanǵa sadıq bolıw, Ana Watandı qorǵaw máseleleri birinshi orında turdı. Sonıń ushın da Bayniyaz Qayıpnazarovtıń lirikasında usı temalar kóp jırlandı. Shayırdıń «Watan ushın»,

«Baxıtlılarmız», «Meniń Respublikam», «Tuwısqanlıq», «Watan anamız», «Jetisti» hám t.b. qosıqlarında usı ideya tereń keńmazmunda ashıp berilgen»1

Demek, shayırdıń qosıqlarınıń tematikasında eń kózge taslanatuǵınları:

–miynet teması;

–doslıq, awızbirshilik teması;

–Watan teması;

–muhabbat temaları kóbirek jırlanǵanlıǵın kóremiz.

Sonday–aq B. Qayıpnazarovtıń shıǵarmalarına janrlıq tárepinen itibar qaratatuǵın bolsaq, shayır dóretiwshiliginde epikalıq poeziyada da salmaqlı orındı iyeleydi.

1960–jıllarǵa kelip, onıń shıǵarmaları arasında kólemli poemalar da kórine basladı. Mısalı:

–«Palwanbek»; (1946)

–«Bozjap boyında»; (1954)

–«Bir kolxozda»; (1955)

–«Qos qarlıǵash»; (1961 – 1965)

–«Lala»; (1980)

–«Aqsha kól»; (1989)

–«Erjan kók»; (1990) hám t.b.

2 Qayıpnazarov B. Tańlamalı shıǵarmaları (bir tomlıq), Nókis, Qaraqalpaqstan, 1981, 130-177-betler

19

1.Kirisiw;

2.Jaylawda;

3.Atızda;

4.Baǵ ishinde;

5.Qızǵınlı iste;

6.Dem alısta;

7.Toydıń tayarlıǵında;

8.Shaqırıw xatı;

9.Xoshlasıw;

10.Altın gúz;

11.Sálem xat;

12.Elge qayttı tuwısqan;

13.Ushırasıw;

14.Paxta ushın gúres;

15.Májilis;

16.Turmıs toyı.

Bul bólimlerdiń barlıǵında bir qatar personajlar, kómekshi jobadaǵı qaharmanlar qatnasqanı menen, barlıq bólimlerinde eń baslı qaharman – bul Palwanbek.

Bunnan basqa shayırdıń «Qos qarlıǵash» (1961-1965) poemasında Gúljan hám Polattıń muhabbatı sáwlelense, al, «Erjan kók» poemasında Erjan hám Gúljannıń muhabbatı tariyxıy waqıyalarǵa baylanıstırıp sóz etiledi.1

B. Qayıpnazarov dóretiwshiliginiń ózgesheliginde ballada janrında dóretken shıǵarmaları da belgili orındı tutadı. Mısalı:

–«Eki soldat»;

–«Varshava haqqında ańız»;

–«Shoq gúl»;

–«Qan tamǵan qayıń» balladaları da joqarı kórkemlik penen jazılǵanlıǵın kóremiz.

1 Qayıpnazarov B. Tańlamalı shıǵarmaları (bir tomlıq), Nókis, Qaraqalpaqstan, 1981, 202-222-betler.

20