MD hám PQJ / Ó.Ayjanovtıń Aral qushaǵında romanında turaqlı sóz dizbekleriniń qollanılıwı
.pdfibarat turaqlı sóz dizbekleri de belgili orındı iyeleydi. Bul leksikalıq qatlam óz aldına ózgeshe ayrıqshalıqlarǵa iye sózlik quramnıń belgili bir toparın quraydı. Tilimizdegi turaqlı sóz dizbekleri mánilik jaqtan, mánilik ótkirligi jaǵınan tildiń qaymaǵı, maǵızı sıpatında esaplanadı.
Álbette, turaqlı sóz dizbekleri hám onıń elementlerinen esaplanatuǵın naqıllar, maqallar, idiomalar sonday – aq, onıń basqa da túrleri biziń kúndelikli til arqalı qatnas jasawımızda pikirimizdi tolıq, ózine tán barlıq mánilik tárepleri menen jetkeriwde ayrıqsha xızmet atqaradı. Tilimizdegi turaqlı sóz dizbekleri mine usınday kóz – qarastan alıp qaraǵanımızda tildiń maǵızı, qaymaǵı bolıp esaplanadı. Turaqlı sóz dizbekleriniń mazmunında, tórkininde xalıqtıń ásirler boyı payda etken, jıynaǵan ushqır qıyallarınıń, danalıq sózleriniń, sóz dóretiwshiliginiń ájayıp úlgileri bar.
Turaqlı sóz dizbekleri arqalı beriletuǵın máni ekinshi bir sóz benen dál sol ózgesheliklerin saqlaǵan halında awmastırıw derlik múmkin emes. Sebebi, olardıń hár birindegi názik mániniń ekinshi sózden tabılıwı múmkin emes.
Sonıń menen birge, turaqlı sóz dizbekleri bir neshe sıńarlardıń (konponent) jıynaǵınan quralǵan menen dara – dara sózler sıpatında qaralmaydı, sebebi olar jeke sózler usap ajıralmaslıqtı talap etedi, pútin bir máni ańlatıp keledi. Hár kanday sıńardıń bóliniwi bul sóz dizbeklerin semantikalıq jaqtan da, grammatikalıq jaqtan da jaramsızlıqqa alıp keliwi múmkin.
Mine, bul turaqlı sóz dizbegin, onıń neshe sıńardan turıwına qaramastan, leksikalıq bir pútin birlik sıpatında qarap, sózlik quramnıń ayrıqsha bir toparı túrinde tallawǵa múmkinshilik beredi. Sózler bir – biri menen leksikalıq hám grammatikalıq baylanısqa
túsiw uqıplılıǵına iye. Mine, usı baylanıs tiykarında olardıń óz – ara dizbeklesiwi payda boladı. Bunday sóz dizbeklerin ózgertiwdiń dárejesi júdá sheklengen. Solay etip, qaraqalpaq tilinde sóz dizbekleriniń eki túri kózge túsedi. Olar erkin sóz dizbegi hámturaqlı sóz dizbegi.
Jeke sıńarları aytılajaq oy – pikirdiń mánisine, stillik
ózgesheliklerine qaray ózgere beretuǵın sóz dizbeklerin erkin sóz dizbegi deymiz. Al, jeke sıńarları leksika – grammatikalıq jaqtan turaqlı túrde birlesken, ózgerisler kirgiziwge bolmaytuǵın, eger bolsa da sheklengen, qáliplesken dárejede ǵana bolatuǵın sóz dizbekleri turaqlı sóz dizbekleri esaplanadı.
Ulıwma til iliminde, sonıń ishinde qaraqalpaq til biliminde turaqlı sóz dizbeklerin basqa sóz dizbeklerinen, sonday – aq, sózlerden ajıratıw, olar arasındaǵı ayrıqshalıqlardı belgilew baslı máselelerdiń biri, turaqlı sóz dizbeklerin ayırıp tapıwdıń tiykarı bolıp esaplanadı. Solay da bolsa, barlıq jaǵdaylarda turaqlı sóz dizbekleriniń tiykarǵı ayırmashılıǵı sıpatında onıń tilde, tildiń házirgi rawajlanıw jaǵdayında tayar túrinde ushırasatuǵının esten shıǵarmaw kerek. Tayar túrinde ushırasıw, tayar túrinde paydalanıw qanday sóz dizbegine tán bolsa, tilde olardıń barlıǵı óz turaqlı sóz dizbeklerinińishinde qaraladı.
Qaraqalpaq tilinde turaqlı sóz dizbekleri oǵada kóp hám olar kúndelikli turmısta pikir alısıwda hár qıylı ushırasadı. Sonday – aq, zattıń yamasa túsiniktiń sóz dizbegi sıpatında beriletuǵın atamaları da, sonday – aq, belgili sózlerden ǵana jasala alatuǵın sóz dizbekleri de leksikalıq – grammatikalıq jaqtan pútin bir birlikti quraw menen
birge turaqlı xarakterge iye bolıp keledi. Bul sóz dizbekleriniń jeke sıńarları qáliplespegen muǵdarda sózlerdiń awmasıwı, qosılıwı hám taǵı basqa soǵan usaǵan ózgerislerdi talap etpeydi.
Turaqlı sóz dizbekleri ózine tán ayrıqsha belgilerge iye. Olar tómendegilerden ibarat:
1. Turaqlı sóz dizbekleri tilimizde jeke leksikalıq birlikler sıpatında tayar túrinde qáliplesip ketken sóz dizbeklerinen esaplanadı.
Máselen: iyne menen qudıq qazıw, júykesi qurıw, ayǵa balta ılaqtırıw hám t.b.
2. Turaqlı sóz dizbekleri mánilik jaqtan obrazlı xarakterge iye bolıp keledi. Bul olardıń basım kópshiligine tán. Máselen: tún uyqısın tórt bóliw, óli tósekke kiriw, jurtqa kóz - kóz qılıp hám t.b.
3. Turaqlı sóz dizbegin quraytuǵın jeke sıńarlar ózleriniń qáliplesken turaqlı ornına iye bolıp keledi. Máselen: ala jipti kesisiw.
4. Turaqlı sóz dizbeklerin quraytuǵın jeke sıńarlar kóbinese jıynalıp barıp, bir sintaksislik xızmet atqaradı. Máselen: kóz qulaqbolıw.
5.Turaqlı sóz dizbeklerin bóleklerge bóliwge bolmaydı.
6.Turaqlı sóz dizbeklerin basqa tilge sózbe - sóz awdarıwǵa
bolmaydı. Sebebi, sózbe - sóz awdarǵanda jeke sıńarları jıynalıp barıp payda etken pútin mániniń buzılıwına alıp keledi. Máselen: qoyarǵa jer tappaw.
Sonlıqtan da, bunday sózlerdi sózbe - sóz emes, al mánisi jaǵınan awdarıw talap etiledi.
Hár bir jazıwshı ya sóylewshi adam tilden paydalanıw uqıplılıǵına qaray bul sóz dizbeklerin ulıwma xalıq tárepinen
qáliplestirilgen túrinde ǵana qollana aladı, sózlerdi erkin baylanıstırǵanday etip ózgeshe bir sóz dizbegin dóretip paydalanıwı múmkin emes, sebebi bul nárse turaqlı sóz dizbekleriniń ulıwma tábiyatına qayshı keledi, olardıń buzılıwına,hátteki mánissizligine de alıp keledi.
I BAP. Ó.Ayjanovtıń «Aral qushaǵında» romanında qollanılǵan turaqlı sóz dizbekleriniń tematikalıq toparları.
1. Adamnıń dene múshelerine baylanıslı turaqlı sóz dizbekleriniń qollanılıwı.
Turaqlı sóz dizbekleriniń payda bolıwında tiykar bar. Bul jaǵday qazaq tilshi – ilimpazları tárepinen de júdá durıs kórsetilgen. Tilshi – ilimpazlar turaqlı sóz dizbekleriniń sıńarları turmıstıń hár qanday qubılısları menen tikkeley baylanıslı túrde dóreytuǵınlıǵın, turaqlı sóz dizbeklerine dus kelgen sózlerdiń alına bermeytuǵının, tilimizde adamnıń dene múshelerine, haywanlarǵa hám t.b. baylanıslı atamalar dógereginde dóregen turaqlı sóz dizbekleriniń júdá kóp ushırasatuǵının kórsetedi. Bul jaǵday qaraqalpaq tiline tolıǵı menen xarakterli ekenin kóremiz. Qaraqalpaq tilinde de turaqlı sóz dizbekleriniń kópshiligi adamlardıń turmısında belgili bir áhmiyetke iye bolıp kelgen eń jaqın zatlar menen qubılıslar átirapında payda bolǵanın kóremiz.
Mine usı eń jaqın zatlar menen qubılıslardıń atamaları qaraqalpaq tilinde de kóbinese frazeologiyalıq sóz dizbeklerindegi tirek sóz xızmetin atqarıp keledi. Tilimizde adamnıń dene múshelerine qatnaslı kóz, bas, qulaq sózleri
feyiller menen dizbeklesip, kórkem shıǵarmanıń tilinde turaqlı sóz dizbekleri xızmetin atqaradı.
Mısalı: 1. Ǵarrınıń qabaǵı dir – dir etip, kózi uyasınan shıǵıp,Áytenniń qaq mańlayına qolındaǵı ala tayaǵın tuwırladı. (106 - bet)
2.Waqıttı bosqa ótkermew ushın istiń kózin kún burın tabıw kerek.(86
-bet)
3.– Súygenińniń kózine shóp salma degenim ǵoy. (85 - bet)
4.– Diz, diz iyneni jipke diz – dedi Gúljan janı kózine kóringendey qıyqıldap. (85 - bet)
Joqarıda mısalǵa alınǵan birinshi gáptegi «kózi uyasınan shıǵıp» turaqlı sóz dizbegi kózi alarıp, qattı ashıwlanǵan adam kelbetin túsindirip, bundaǵı kóz sózi uyası hám shıǵıp feyili menen dizbeklesip kózi alarıp degen mánide jumsalǵan. Ekinshi gáptegi
«istiń kózin kún burın tabıw» turaqlı sóz dizbegi jumıstı jolǵa salıp jiberiw kerek mánisinde kelgen. Bunda da «kóz» sózi «jabıw» feyili menen dizbeklesken úshinshi gáptegi «kózine shóp salma» turaqlı sóz dizbegi «kóz» atlıǵı «shóp» hám «salma» feyili menen dizbeklesip, súygen yarıńa qıyanet isleme, opalı yar bol degen mánide qollanılǵan. Sońǵı gáptegi «janı kózine kóriniw» sóz dizbegi «jan» hám «kóz» atlıǵı menen «kóriniw» feyil sóz dizbeklesip, qorqıw mánisin bildiredi. Kórkem shıǵarmanıń tilin tallap, analizlep qaraǵanımızda kórkem shıǵarmanıń oqıwshıǵa ótkir mánili, tereń mazmunlı bolıwına erisiw ushın bunday turaqlı sóz dizbekleri júdá ónimli qollanılǵan.
Mısalı: 1. Biyjaǵday sóz janına batqanı sonshelli, qalıń qabaǵı kózine túsip ketti. (70 - bet)
2.Sonı tórt kóz túwel otırǵanda bayanlap ber – dedi Gúlayım onıń ishki sırın bilgisi kelip. (283 - bet)
3.Bekimbettiń eki kózi tórt bolıp, usı kúnlerde esapladı da otırdı.
(204 - bet)
4. Kózdi ashıp - jumǵansha mektep oqıwshıları ózleriniń muǵallimleri menen birge jıynaldı. (205 - bet)
Joqarıda itibar berilgen mısallardaǵı turaqlı sóz dizbekleriniń bárinde de «kóz» sózi ushırasadı. Birinshi gáptegi «qabaǵı kózine túsiw» turaqlı sóz dizbeginde «qabaq», «kóz» atlıqları «túsip» feyili menen dizbeklesip, qabaǵın úyiw mánisin bildirgen. Ekinshi gáptegi
«tórt kóz túwel» turaqlı sóz dizbegi hámme túwel otırǵanda degen mánide jumsalǵan. Al, «eki kózi tórt bolıw» turaqlı sóz dizbegi kútiw, uzaq kútiw degen mánide, sońǵı mısaldaǵı «kózdi ashıp - jumǵansha» turaqlı sóz dizbegi «kóz» atlıǵı menen «ashıp - jumıw» jup antonimler menen dizbeklesip, tez, háp zamatta degen mánilerde jumsalǵan.
Kórkem shıǵarmanıń tilin tallap, analizlep qaraǵanımızda adamlardıń dene múshelerine ásirese «kóz» sózine baylanıslı turaqlı sóz dizbekleriniń stillik mánide júdá ónimli qollanılǵanın kóremiz. Bul pikirimizdiń dáliyli retinde kórkem shıǵarma tilinen alınǵan tómendegidey mısallardı kóplep keltiriwimiz múmkin.
Mısalı: 1. Onıń astında oynatıp keletuǵın qara kemesi de kózinen bir
–bir ushtı. (160 - bet)
2.Bunı kórgende Ivan Ivanovichtıń janı kózine kóringendey
qaltıradı. (156 - bet)
3. – Is pitti – dedi ol kózi uyasınan shıǵıp dawıslap. (121 - bet)
4.Ol túsin ózinshe qalay jaqsılıqqa jorısa da, Gúljannıń balıq zavodına qaray qádem qoyıwı kóz benen qastıń arasınday jaqın bola qoyǵan joq. (295 - bet)
5.Gúljannıń ele kózi ilingen joq. (138 - bet)
6.Sol waqıtta denesi juwıldap, janı kóz ushına kóringendey boldı.
(119 - bet)
Birinshi mısaldaǵı «kózinen bir – bir ushtı» turaqlı sóz dizbegi
«kóz» sózi menen «ushıw» feyili dizbeklesip qattı saǵındı degen mánide jumsalǵan. Ekinshi mısaldaǵı «janı kózine kóriniw» turaqlı sóz dizbegi qorqıw, dirildew, qaltıraw mánisinde, úshinshi gáptegi
«kózi uyasınan shıǵıp» turaqlı sóz dizbegi qattı qorqıp ketiw mánisinde, tórtinshigáptegi «kóz benen qastıń arasınday jaqın» turaqlı sóz dizbegi
«dım jaqın» mánisinde, besinshidegi «kózi ilinbew» sóz dizbegi, uyqılamaw, tańdı uyqısız atqarıw mánisinde jumsalsa, sońǵı mısaldaǵı «janı kóz ushına kóringendey» turaqlı dizbegi qattı qorqıw degen mánide jumsalıp tur.
Romannıń tilinde kórkemlew quralı sıpatında paydalanılǵan
«kóz» sózine baylanıslı jáne de tómendegidey turaqlı sóz dizbekleriniń qollanılǵanın kóremiz.
Mısalı: 1. Usıdan keyin awıldaǵı kempir – ǵarrılardıń hal – jayın esine alıp edi, nege ekeni belgisiz, bul semyalar kózin alısqa súyredi. (111 - bet)
2.Kóziniń eti ósken ábden. (42 - bet)
3.Bekimbettiń kózi qarawıttı (164 - bet)
4.Eki kózi ishin – jep baratır… (117 - bet)
5.Biybijan qolındaǵı tayaǵı menen Bekimbettiń kózine túrte sóyledi, bunı kórgende baslıq ne islerin bilmey sasıp, óz betinshe sóylendi. (122 - bet)
6.Isti bir jónkilli etkenshe onıń uyqısı qashıp, kózi shayday ashıla
berdi… (174 - bet)
7. Sebebi, Bekimbettiń jurt aldındaǵı abroyı úlken edi de, onnan balıqshılardıń teginde ayırılıp qala almaytuǵınına Bekjannıń kózi bir degende jetip, dushshı etine qamshı batqanday qaltıradı. (34 - bet)
8.Kolxoz dep kózin jumadı. (46 - bet)
9.Bekjan «Qızıl nur»ǵa kelgennen keyin birden kózge túsip kete
almadı. (34 - bet)
Joqarıda mısalǵa alınǵan «kózin alısqa súyredi», «kóziniń eti
ósken»,»kózi qarawıttı», «kózi iship – jep baratır», «kózine túrte sóyledi», «kózi shayday ashıldı», «kózi jetti», «kózin jumadı», «kózge túsip ketiw» turaqlı sóz dizbekleri kórkem shıǵarmanıń tilinde
«kóz» sózi feyiller menen dizbeklesip, obrazlı, tereń ótkir mánili frazeologizmler qollanılǵan. Birinshi mısaldaǵı «kózin alısqa súyredi» turaqlı dizbegi úmit etpedi mánisinde, ekinshi gáptegi
«kóziniń eti ósken» turaqlı dizbegi ózinen ketken mánisinde, úshinshi gáptegi «kózi qarawıttı» dizbegi qattı qıynaldı, esińkiredi mánisinde,
«kózi iship – jep baratır» dizbegi ján – jaqqa qarap mánisinde, «kózine túrte sóyledi» dizbegi gápti tuwrılap, naqlap aytıw mánisinde, «kózi shayday ashıldı» dizbegi uyqısı qashtı, «kózi
jetip» dizbegi anıq isenimli túrde biliw mánisinde, «kózin jumadı» dizbegi kórmegendey bolıw, ótkerip jiberiw mánisinde, «kózge túsiw» adamlarǵa birden belgili bolıw mánilerinde jumsalǵan. Joqarıda mısalǵa alınǵan bul turaqlı sóz dizbekleri ótkir mánili, obrazlılıqqa iye. Egerde, bulardıń mánisin bir sóz benen berip qoyǵanda bunday mánige mazmunǵa iye bola almaymız.
b) bas sózine baylanıslı;
Kórkem shıǵarmanıń tilinde «bas» sózi menen feyiller dizbeklesip turaqlı sóz dizbekleri jasalǵan. Olardı kórkem shıǵarma tilindegi mınanday mısallar menen kórsetiwge boladı.
Mısalı: 1. Bunıń mánisi hár qıylı túsinikti bildiredi, onda alǵan qızı boldı ǵoy dep shala túsingen eki kelinshek shawlap, endi bolmasa jaydı basına kóterip edi, olardı Aysulıw «qoyıńlar» dep toqtatıp tasladı. (275 - bet)
2. Minekey, aspandı sur bult qaplap, báhárdiń bası eńsege mingenine de ádewir kún boldı. (203 -bet)
Bul mısallardaǵı «bas» sózi adamnıń dene múshesi. «Bas» sózi menen feyiller dizbeklesip turaqlı sóz dizbegi jasalǵan hám birinshi gápte baqırıp, dawısın kóterip qattı urısıw, ekinshide bolsa báhár keldi degen mánilerdi bildirgen.
v) qulaq sózine baylanıslı;
Romannıń tilinde «qulaq» sózine baylanıslı turaqlı sóz dizbekleri júdá ónimli qollanılǵan. Bunda «qulaq» sózi tirek sóz bolıp kelgen. Bul sóz feyiller menen dizbeklesken.
Mısalı: 1. Turǵanlar ań – tań bolıp qulaǵın tuta tústi. (106 - bet)
2.Bekimbet «Urojay»dıń shuwıldısına qulaǵın saldı. (131 -bet)
3.– Aytılǵan. Bul jaǵdaydı kún burın – aq onıń qulaǵına
quyǵanman. (65 - bet)
4.Óteniyaz buǵan qulaq asıp metrdi qolına ala berdi. (195 - bet)
5.«Jańa ne dep edim» - dep qarawıl ań – tań bolıp, Periyzanıń
sózine qulaq aspay onı keyin qaray iytermeleydi. (182 - bet)
Bul mısallardaǵı «qulaǵın tuta tústi», «qulaǵın saldı», «qulaǵına quyıw», «qulaq asıp», «qulaq aspay» turaqlı dizbekleriniń tirek sózi adamnıń dene múshesi qulaq. Sol sózdiń átirapında hár qıylı mánilerde turaqlı sóz dizbekleri payda bolǵan. Birinshi mısalǵa alınǵan «qulaǵın tuta tústi» dizbegi tıńladı mánisinde, ekinshi mısaldaǵı dizbekte tıńlaw mánisinde, «qulaǵına quyıw» dizbegi qayta – qayta taqıyıqlap aytıw mánisinde, «qulaq asıp» dizbegi tıńlap mánisinde, «qulaq aspay» dizbegi feyildiń bolımsız forması mánisinde kelip tıńlamaw degendi bildirgen. Kórkem shıǵarma tilin tallap «qulaq» sózine baylanıslı payda bolǵan turaqlı sóz dizbekleriniń jáne de mınaday túrleriniń qollanılǵanın kóremiz.
Mısalı: 1. Ozbay ne qıladı, olardıń qulaǵına birdeyine qurt bolıp túsip, olay isleme, bulay isle dep otırǵansań! (10 - bet)
2.Eń izinde qulaǵı shayday ashıldı. (340 - bet)
3.Esiktiń sańlaǵınan Anargúldiń mına sózin Qılshınaqtıń qulaǵı shalıp ketti. (136 - bet)