MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde almasıqlardıń sepleniw hám tartımlanıw ózgeshelikleri
.pdfKlassik shayırlar shıǵarmalarınıń tilinde orın sepligindegi almasıqlardan keyin –dır//-dir predikativlik affiksi jalǵanıwı ushırasadı.
Mısalı:
Ha-da halım kórgizip tur, tánde janım sendedur,
Hiy-qıyalım kimdedur, bálki qıyalıń mendedur
(Ájiniyaz) Solay etip, házirgi qaraqalpaq tilinde almasıqlardıń sepleniwi
júdá aytarlıqtay ózgeshelikke iye emes. Tek ǵana qaraqalpaq klassik shayırları shıǵarmalarında qollanılǵan almasıqlardıń sepleniwinde bir qatar ózgeshelikler bar ekenligin kóriwimizge boladı. Almasıqlardıń sepleniwinde Orta Áziyalıq túrkiy ádebiy tildiń tásiri nátiyjesinde
Ájiniyaz hám berdaq shıǵarmalarınıń men, sen, ol almasıkları barıs sepliginde mená, mańa, ańa formalarına iye bolǵan. Almasıqlardıń tabıs sepligi jalǵawı menen túrleniwinde sepleniwinde oǵuz tipi ushırasadı: bizni, ózimni, bárini, ózini hám t.b. Bul klassik shayırlar jasaǵan dáwirdegi ádebiy til dástúrlerine baylanıslı kelip shıǵadı. Shıǵıs sepligi jalǵawınıń variantlarınıń almasıqlarǵa jalǵanıwında da házirgi ádebiy norma boyınsha -nan//-nen jalǵawınıń ornına – dan//- den jalǵawı qollanılǵan: óz - ózinen, óz - óziden, bunnan - bundan hám t.b. Sonday-aq bul sepliktiń -dıń//-diń variantınıń almasıqlarǵa jalǵanǵanlıǵı ushırasadı: mendin (mennen), sendin (sennen), bizdin (bizden) hám t.b. Sonday-aq, klassik shayırlar shıǵarmalarında almasıqlarǵa orın sepliginiń dá variantınıń jalǵanıwı da morfologiyalıq ózgesheliklerdiń biri sıpatında
31
kórinedi. Biraq, dá variantınıń qollanıwı tek Ájiniyaz shayırdıń jańadan tabılǵan qoljazbalarında ǵana ushırasadı. Sonıń menen birge, orın sepligindegi almasıqlarga -dır//-dir predikativlik affiksiniń jalǵanıwı da tiykarǵı ózgesheliklerdiń biri bolıp tabıladı: sendedur, kimdedur, mendedur hám t.b.
32
II BAP.
ALMASÍQLARDÍŃ TARTÍMLANÍWDAǴÍ ÓZGESHELIKLER
Tartım jalǵawı zattıń menshikleniwin, kimge tiyisliligin bildiredi. Házirgi qaraqalpaq tilinde tartım jalǵawları úsh bette, birlik hám kóplik sanda qollanıladı. Atlıqlardıń tartımlanıwı almasıqlar
menen tıǵız baylanıslı.
Házirgi túrkiy tillerinde tartım jalǵawları úsh bette, birlik hám
kóplik sanda fonetikalıq variantları menen qollanıladı hám tartımlıq
máni bir neshe usıllar menen |
bildireledi. Klassik shayırlar |
shıǵarmaları tilinde tartımlıq máni |
tómendegidey usıllar arqalı |
ańlatıladı. |
|
2.1. Morfologiyalıq usıl
Bul usılda |
zattıń tartımlanıwı, yaǵnıy neshinshi betke tiyisli |
ekeni affiksler |
járdeminde ańlatıladı. Túrkiy tillerindegi tartım |
jalǵawlarınıń kelip shıǵıwı almasıqlarga baylanıslı. I hám II bet birlik hám kóplik san tartım jalǵawları betlew almasıqları menen baylanısadı.
Almasıq sózler, kóbinese atlıqlasqanda tartım jalǵawların qabıl etedi. Sonıń menen birge, tartım kategoriyasında betlew almasıqları tikkeley qatnasadı.
33
Tartım jalǵawlarınıń eń dáslep mánili sózler, yaǵnıy almasıq sózler bolǵanlıǵı málim hám olar jalǵawǵa aylanıwında bir neshe basqıshlardan ótken.
Túrkiy tilleriniń, ulıwma altay tilleriniń tariyxın izertlewshiler erte dáwirde pát túsken buwınnan keyin aytılǵan betlew almasıqlarınıń barabar ózinen burın turǵan tiykarǵı logikalıq pát túsken sózdi izertlewde talqılaǵan.
Demek, házirgi túrkiy tillerindegi tartım jalǵawlarınıń kelip shıǵıwı betlew almasıqları menen tıǵız baylanıslı bolıpkeledi.
Házirgi qaraqalpaq tilin tartımlanǵan ózlik almasıǵı jiyi qollanıladı. Ózlik almasıǵı birlik sanda tartımlanıp qollanılıwı jiyi ushırasadı.
Mısalı:
Meyli aqsha jaǵın meniń ózim sorastırıp kóremen (A.Bekimbetov)
Ministrdiń ózi de meniń bul isimdi maqulladı (G.I.)
Rehim áylep ózime
(Berdaq)
Óziń jetkergeyseń frısqalımdı
(Kúnxoja)
Kóp etseń óziń gúnanı
(Berdaq) Oylan, Berdimurat, aytqıl sózińdi, Kótermey lap etip qurı ózińdi
(Berdaq)
34
Oylansam sózler keler izme-iz ózi
|
|
|
|
|
(Berdaq) |
|
Tartımlanǵan |
ózlik almasıǵı |
juplasıp ta qollanıladı hám |
||||
kóbinese ráwishlik máni |
bildiredi. |
|
|
|
|
|
Mısalı: |
|
|
|
|
|
|
Ol dárhal |
óz-ózinen |
sharshaǵanday |
bolıp, ǵırra |
|||
izine qayttı (Ó.Ayjanov) |
|
|
|
|
|
|
Mıń táshwishtiń dárbentinde óz-ózimdi joytarmanNe |
||||||
qılarsań |
óz-ózińe |
|
|
|
|
|
|
|
|
(Berdaq) |
|
|
|
Óz-óziń ettiń kúlki |
|
|
|
|
||
|
|
|
(Ótesh) |
|
|
|
Almasıqlardıń |
mánilik |
túrleriniń |
bári |
tartımlanıp |
||
qollanıladı. |
|
|
|
|
|
|
Mısalı:
Siziń bunıńız ne? (Ó.Ayjanov)
Hár qaysısınıń qolında bir qushaq aq qaǵaz (Ó.Ayjanov)
Gey birewleri shertektiń astına kelip shayların iship atır
(N.Dáwqaraev)
Hámmemiz hám júrdik kólde
(Ótesh)
Ayarlıq nem qaldı meniń
(Berdaq) Ziywar aytar qaysı birin aytayın
(Ájiniyaz)
Kızlar qaraydı sońına
35
(Kúnxoja)
Bolmadı hesh kimde juwıq
(Berdaq)
Qosılısqannan soń hámmesi
(Berdaq)
Qaysı birińniń shamań keldi?
|
(Berdaq) |
|
«Kim» soraw |
almasıǵı belgisizlik |
mánide tartımlanıwı |
házirgi dáwirde janlı |
sóylew tilinde ónimli |
qollanıladı. |
Mısalı:
Sonlıqtan qalay bolmasın bala-shaǵanı asırawdıń
ǵamına kirisip, kimi balıq awlap, kimi sholan |
salıp otı menen |
|
kirip, kúli menen shıǵıp, ne de bolsa keshte jutqanday |
bir tislem nan |
|
tabıwdıń ǵamın kóretuǵın edi (A.Bekimbetov) |
|
|
Kimniń arqasın tayaqlar tilgen, |
|
|
Qaldı kimi jer qushaqladı |
|
|
(Berdaq) |
|
|
Klassik shayırlar shıǵarmalarınıń tilinde |
almasıq sózlerdiń |
|
tartımlanıwındaǵı ózgeshelik 3 bette kórinedi. |
|
|
Házirgi qaraqalpaq tilinde 3-bet tartım jalǵawınıń –sı//-si |
||
variantı dawıslıǵa pitken tiykarga, al dawıssızlarǵa |
pitken tiykarǵa - |
|
ı, -i variantları jalǵanıwı málim. |
|
|
Klassik shayırlar shıǵarmalarınıń tilinde ayırım |
almasıq sózler |
|
3-bette tartımlanǵanda –si affiksiniń qollanılıw ózgesheligi bar.
Mısalı:
36
|
Digirman tartıw, suw ákeliw, kúl shıǵarıw, kir juwıw |
||
– hámmesi |
Aysánemniń |
belgili xızmetkerleri |
boldı |
(N.Dáwqaraev) |
|
|
|
|
Bárisi jám bolǵan |
eken |
|
|
|
(Berdaq) |
|
Yadıńnan túsip bárisi
(Ótesh)
Kimisi shıǵıp aldına
(Berdaq)
Sózdiń ózi hár birisi
(Berdaq)
Qara jer bárshesin ywttı
(Ájiniyaz)
Berdaqtıń ayırım shıǵarmalarında hámme almasıǵına kóplik jalǵawdan keyin tartım jalǵawı jalǵanǵan.
Mısalı: Hámmeleri qosıp kúshin.
2.2. Morfologiya-sintaksislik usıl
Bul usılda tartımlanıwshı |
atlıq tartım jalǵawın, al onıń iyesi |
(subekt) iyelik sepligi jalǵawın |
qabıllaydı. Bul usıl, kóbinese, atlıq |
sózlerge tán bolıp, almasıq sózlerde siyrek qollanıladı. Sebebi, bul usılda birinshi komponent bolıp betlew almasıqları qatnasadı. Sonlıqtan da, klassik shayırlar tilinde atlıqlar morfologiya-sintaksislik usılda tartımlanǵanda betlew almasıqları
37
jiyi qollanılıwı múmkin. Biraq almasıqlar bul usılda siyrek
tartımlanadı.
Mısalı:
Meyli, aqsha jaǵın meniń ózim sorastırıp kóreyin (A.bekimbetov)
Men haslı adamman, jer meniń anam,
Ol meniń ómirim, ol meniń janım
(T.Seytjanov)
Meniń kewlim haqdur, bilseń
(Berdaq)
Siziń awıl qayda bolır?
(Berdaq)
Ozlik almasıǵı morfologiyalıq-sintaksislik usılda tartımlanıwı klassik shayırlar shıǵarmalarında jiyi ushırasadı.
Mısalı:
Ol ózińe seniń áwelden ayan
(Kúnxoja)
Oylap shayır seniń óziń kim ediń
(Kúnxoja)
Berdimurat meniń ózim
(Berdaq)
Arzıw áylep keldim seniń ózińe
(Ájiniyaz)
Bayan etken meniń ózim
(Ótesh)
Iyelik seplik jalǵawı jasırın formada qollanılıúı múmkin.
38
Mısalı: |
|
|
|
|
Apamnıń bir jaqqa ketetuǵının |
maǵan |
hesh kim |
||
aytpasa da, men ózim sezip |
turǵanday |
bir túrli |
boldım (M.K.) |
|
Biz ózimiz awıldan shıqqanbız (A.Bekimbetov) Dos |
||||
semya aqılgóyi sen óziń, |
|
|
|
|
Ullı bayram toy kúninde tamadamız sen óziń |
||||
|
|
|
(I.Yusupov) |
|
Men ózim óleń baslap aytalmayman |
|
|||
|
|
|
(Ájiniyaz). |
|
Iyelik seplik |
jalǵawı |
jasırın |
formada |
qollanılıwı |
mwmkin. |
|
|
|
|
Mısalı: |
|
|
|
|
Apamnıń bir jaqka ketetuǵının maǵan hesh kim aytpasa da, men ózim sezip turǵanday bir túrli boldım (M.K.)
Biz ózimiz awıldan shıqqanbız (A.Bekimbetov)
Men ózim bardım sal minip
(Berdaq) Qońırat balańdı alsa ol hám óz biriń
|
|
|
(Ájiniyaz) |
|
Betlew |
almasıǵınıń |
ornında |
siltew |
almasıqları |
anıqlawıshlıq |
xızmet atqaradı. |
|
|
|
Mısalı: |
|
|
|
|
|
Seniń mına sóziń jaramaydı |
|
|
|
(Ó.Ayjanov)
Solardıń bárini kórdim (Ótesh)
Bunıń bárin kózim kórgen
39
(Ótesh)
Bulardıń bárshesi elimde bardı
(Ájiniyaz)
2.3. Sintaksislik usıl
Bul usılda tartımlıq máni ańlatılǵanda predmettiń iyesi 1 hám 2- bet iyelik sepligindegi betlew almasıqlarınan boladı. Al tartımlanıwshı atawıshlar tiyisli jalǵawdı qabıllamaydı.
Mısalı:
Biziń kásip dúńyadaǵı barlıq kásiplerden de
aǵla (A.Bekimbetov)
Siziń bala kelesheginen úmit kúttiredi (A.Á.)Aqırı bir biziń talap keliser
(Kúnxoja)
Haǵlap tartar biziń ógiz
(Ótesh)
Bul usıldıń qollanılıwı házirgi qaraqalpaq tilinde de, klassik shayırlar dóretpelerinde de atawısh sózlerdiń tartımlanıwında da sintaksislik usıl menen komponenti de almasıq bolıp keliwi siyrek qubılıs.
Mısalı:
Sebep penen búgin biziń, Sóz qılatuǵın neme ekenseń
(Ótesh)
Usılardıń bári oysızdan bolar
40