MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde almasıqlardıń sepleniw hám tartımlanıw ózgeshelikleri

tırısamız.

Xosh kórgenshe! Gúlge máńgi bezeniń,Siz de meniń óz Watanım, óz elim

(I.Yusupov)

Sol qalaǵa dushpan basıp krmekshi boldı. Bári de qayısbelbew buwǵan (A.Bekimbetov)

Awılda hesh kim jumıssız jurgen joq (T.Qayıpbergenov).

Hámme ketti sende turar adam joq

(Ájiniyaz)

Berdimurat Berdaq boldı,

Daǵın hesh kim bilgen emes

(Berdaq)

Ataw sepligi arnawlı jalǵawǵa iye bolmaǵanlıqtan házirgi qaraqalpaq tilinde de, klassik shayırlar shıǵarmalarınıń tilinde de almasıqlardıń bull seplikte sepleniwinde ózgeshelik ushıraspaydı.

1.2. Iyelik sepligi

Iyelik sepligi zattı yaki qubılıstı menshiklew, iyelew , iyelik etiw mánisin ańlatadı. Házirgi qaraqalpaq tilinde men, sen, betlik almasıqlarına iyelik sepligi jalǵawı jalǵanǵanda túbirdiń sońındaǵı «n» sesi túsinp qaladı.

11

Mısallar:

Men seniń shadlıǵıń, demiń, dáwranıń,Iske asqan táǵdirim, ol meniń anam

Mısalı:

Báriniń de qollarında mıltıq (A.Bekimbetov)

Bul birlespe diyqanlardıń ózleriniń qararı boyınsha tarqatılıp jiberilip, ornına TOZ dúzilgen (I.Yusupov) .

Iyelik seplik jalǵawlarınıń túrkiy tillerinde kelip shıǵıwı hám olardıń atlıq, almasıq sózlerge jalǵanıw ózgesheligi tuwralı kóp ǵana pikirler aytılǵan. Iyelik seplik jalǵawınıń «n» sesi qatnaspaǵan variantı házirgi túrkiy tilleriniń qubla-batıs toparına xám túrkmen tilinde saqlanǵan. Al n, t, d fawıssızlarınan baslanǵan fonetikalıq variantları basqa túrkiy tillerinde ushırasadı.

A.M.Sherbak túrkiy tillerindegi iyelik seplik jalǵawınıń etimologiyası haqqında toqtap, «n» 3-bet tartım jalǵawı affiksiniń

12

bólegi ekenin, ol «in» ózlik-siltew almasıǵınan kelip shıqkan13 degen boljaw aytadı.

Al qazaq tiliniń tariyxıy grammatikasın izertlewshi

M.Tomanovtıń pikiri boyınsha, Orxon-Enisey jazba esteliklerindeiyelik seplik jalǵawı atlıq sózlerge –nıń túrinde, al almasıqlarǵa –ıń túrinde jalǵanǵan. Demek, almasıqlarǵa jalǵanatuǵın –nıń jalǵawınıń dáslepki «n» sesi morfologiyalıq ıǵısıwdıń nátiyjesi. Bul jalǵawdıń eń eski túri –ıń bolǵan. Meniń, seniń bolıp qollanılıwı eski jazba esteliklerindegi iyelik seplik jalǵawınıń izi14.

Bmz usı pikirdi shınlıqqa bir qansha jaqın dep oylaymız, sebebi qaraqalpaq tilinde biz, siz almasıqlarına iyelik sepliginiń –iń variantı jalǵanadı.

Mısalı: Biziń adamlar ketip qaldı (A.Bekimbetov).

Klassik shayırlar dóreipelerinde betlew almasıǵınıń birlik san 3-bet ol forması iyelik sepliginde «anıń» bolıp ózgeredi.

Mısalı:

At tondur sarpayı anıń

(Berdaq) Kirpigi oq anıń, qashları káman

(Ájiniyaz)

Betlew almasıqları kóplik sanda kelip iyelik sepligi jalǵawın qabıllaǵanda házirgi qaraqalpaq tilinde biziń, siziń, bizlerdiń, sizlerdiń, olardıń túrinde ushırasadı. Klassik shayırlar tilinde de usı

13Щербак А.М. Очерки по сравнительной морфологии. Имя. 34-бет

14Томанов М. Қазақ тилиниң тарихı гармматикасı. 150-154-бетлер

13

formada ushırasıp, tek 3-bette olardıń, alarnıń formalarınıń qollanılıwı ózgeshelikti belgileydi.

Mısalı:

Alardıń hár kúni kesher el bilen

(Kúnxoja)

Nesip aydap siziń ellerge kelgen (Ájiniyaz)

Betlew almasıqları iyelik sepligi jalǵawı siz betlew almasıǵı ataw sepligi mánisinde jumsaladı.

Mısalı:

Siziń menen biziń aramızda aspan menen jer shelli parıq

bar.

Berdaq dóretpesindi iyelik seplik jalǵawı siz betlew almasıǵı ataw sepligi mánisinde jumsalǵan.

Mısalı:

Siziń menen bizler bir pay,

Boldıq endi Aydos baba,

Onıń menen teń qudayım.

Bizlerdiń, sizlerdiń almasıqları siyrek ushırasadı, yaǵnıy kóplik jalǵawsız-aq biz hám siz almasıqları kóplik máni ańlatıwı eski túrkiy jazba esteliklerine tán bolǵan qubılıs.

Biziń, siziń bolıp qollanılıwı házirgi túrkiy tilleriniń qubla toparına tán sepleniw úlgisi bolıp esaplanadı.

Joqarıda aytıp ótkenimizdey, betlew almasıǵı 3-bet kóplik sanda iyelik sepliginde alarnıń formasında ushırasıwı klassik

14

(Ájiniyaz)

Bul jaǵday shayırlar dóretiwshiligine eski ózbek ádebiy tiliniń tásiri. Házirgi ózbek tilinde iyelik sepliginiń tek bir ǵana -ning jalǵawı bar.

Túrkiy tillerindegi iyelik sepligi jalgawınıń kelip shıǵıwın tyurkologlar Orxon-Enisey esteliklerinde qollanılǵan – neń, -neńe (zat, nárse, ne) sózi menen de baylanıstıradı: bunıń >bu neń > iń15.

Klassik shayırlar tilinde eski ózbek tiliniń tásirinde - nıń//-niń variantı almasıqlardıń barlıq mánilik túrlerine hám eski variantlarına da jalǵanǵan.

Mısalı:

Kiminiń arqasın tayaqlar tilgen,

Birazınıń qolı otlarǵa kúygen

(Kúnxoja) Bir nesheniń aqılı buǵan jetpedi

(Berdaq)

Kimseniń anası, kimniń ámmesi

(Ájiniyaz)

15 Баскаков Н.А. Каракалпакский язıк. 3 том, 74-бет

15

Bul, sol afmasıqlarına iyelik seplik jalǵawı jalǵanǵanda «l» sonorı túsip qaladı.

Mısalı:

Bunıń shaqasında japıraqları úsh túrli (N.Dáwqaraev)

Bunıń bárin kózim kórgen

(Ótesh)

Bunıń almasıǵı munıń túrinde de qollanıladı. Bul túrkiy tillerindegi b>m sáykesligine baylanıslı.

Mısalı:

Munıń bárin kórdi mınaw kózlerim

(Berdaq)

1.3. Barıs sepligi

Betlew almasıqları barıs sepliginde házirgi qaraqalpaq tilinde birlik sanda maǵan, saǵan, oǵan túrinde qollanıladı. Demek, men, sen jińishke buwınlar ma hám sa juwan buwınǵa ózgerip, oǵan -

ǵan qosımtası qosıladı. Ol almasıǵındaǵı -l sesi túsip qaladı.

Qaraqalpaq tilinde barıs sepligi jalǵawlarınıń házirgi qaraqalpaq tilindegi formaları bar.

Mısallar:

Hár bir alǵan ǵániymetli dem ushın,

Máńgi minnetdarman saǵan, anajan. (I.Yusupov)

Onnan keletuǵın saǵan zıyan joq.

(Ó.Ayjanov)

16

Maǵan hesh gáp eshegim bar.

(Berdaq)

Men saǵan kel dedim de, kelmediń?

Mısalı:

Ol paylı jumısın hesh kimge isletpeydi. (N.Dáwqaraev)

Túrkiy tillerindegi betlew almasıqlarınıń -ǵan qosımtasınıń kelip shıǵıwı haqqında tyurkologlar hár qıylıpikirler bildiredi.

Házirgi ózbek tilinde birlik sandaǵı betlik almasıqları barıs sepliginde menga, senga, unga formasında, al túrkmen tilinde mańa, sańa formalarında ushırasadı.

Mańa, sańa, ańa formaları eski qaraqalpaq tilinde de, klassik shayırlardıń shıǵarmalarında fonetikalıq variantları jiyi qollanılǵan.

Ásires, Ájiniyaz hám Berdaq dóretpelerinde fonetikalıq variantlarınıń bull formaları ónimli qollanılǵan.

Eski ózbek ádebiy tilinde birlik sandaǵı betlew almasıqları máńa, sáńa, ańa túrinde, ayırım waqıtları -manǵa//-mańqa, - sanǵa//- sańqa, -anǵa//-ańqa túrinde ushırasadı. Orxon-Enisey jazba esteliklerinde mańa (máńa), sańa (sáńa), ańar túrlerinde qollanılǵan16.

16 Абдурахманов Ғ., Шукуров Ш. Ўзбек тилининг грамматикаси. 93-94-бетлер

17

Demek, klassik shayırlardıń shıǵarmalarınıń tilinde qollanılǵan betlew almasıqlarınıń barıs seplikli mańa, sańa, ańa formaları tariyxıy tamırlarına iye, yaǵnıy sol dáwirde keń tarqalǵan Orta Aziya xalıqlarına ortaq eski shaǵatay jazba tilinińtásiri.

Mısalı:

Shiyrin-sheker meńa sózlerin qatıp

(Ájiniyaz)

Mańa takallum til berdi.

(Berdaq) Ańa ashıwlanǵan menen ne qıldıń.

(Ótesh)

Ziywar aytar sańa keliu shum ólim.

(Ájiniyaz)

Qoldan kelse ańa dáwran súrdirmes.

(Berdaq) Klassik shayırlar tilinde betlew almasıqları kóplik sanda barıs

sepliginde bizge, bizgá, sizge, sizlerge, sizlárgá, senlerge formalarında ushırasadı. Házirgi qaraqalpaq jazba ádebiy tilinde betlew almasıqları barıs sepliginde zat ya qubılıstıń baǵdarlanǵan ornın ańlatıp, bizge, sizge, bizlerge, sizlerge, olarǵa túrinde qollanıladı. Janlı sóylew tilinde

ǵana senlerge forması ushırasadı. Mısalı: Men senlerge ne dedim

Kóplik sanda betlew almasıqlarınıń barıs seplik jalǵawlarında aytarlıqtay ózgeshelik sezilmeydi. Tek qısıq dawıslı

18

-ge, -ler qosımtalarınıń ashıq dawıslı –gá, -lár formaları bar. Bull fonetikalıq variantları biz XIX-XX ásirdiń baslarındaǵı qaraqalpaq jazba estelikleriniń tilinde jiyi ushıratamız. Sonday-aq, eski ózbek tilinde jazılǵan ádebiy esteliklerdiń tilinde bizgá, bizá, bizlárgá, sizgá, sizá, sizlárgá formaları qollanılǵan17.

Barıs seplik jalǵawı durr predikativ affiksi menen de ushırasadı.

Mısalı:

Sen miywalı daraq, mendur jemisiń

(I.Yusupov)

«Kelgindi» degen at bizgedur jaman (Ájiniyaz)

Túrkiy tillerindegi, sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde barıs seplik jalǵawınıń eski hám házirgi formaları -karu//-ǵaru, - kar//-ǵar, - ka//-ga fonetikalıq variantlarına qaray, qarap sózlerinen payda bolǵan bolıwı múmkin. Bunı qaraqalpaq tilindegi ishkeri, tısqarı, sońıra sózleri tastıyıqlaydı.

«Barıs sepliginiń -a, -e, á, -ya jalǵawlarınıń qaraqalpaq shayırları shıǵarmalarınıń tilinde qollanılıwın oǵuz tilleriniń (túrkmen shayırlarınıń) olarǵa tiygizgen tásiri dep qaraw kerek. Bul formalar, kóbinese Ájiniyaz shıǵarmalarında jiyi ushırasadı18».

Mısalı:

Erdin biy juwap hesh e re barmaq

17Абдураҳманов Ғ., Шукуров Ш. Ўзбек тилининг тарихи грамматикаси. 94-бет

18Насıров Д., Доспанов О., Бекбергенов А., Сейтов Д. Қарақалпақ классик шайıрларı шıғармаларıнıң тили. 134-бет

19