MD hám PQJ / I.Yusupov qosıqlarında frazeologizmlerdiń qollanılıwı

(«Begligińdi buzba sen»)

Biz bunday qısqartıwlardı shayırdıń kosıqlarınan kóplep ushırattıq. Shayır bárqulla sheberlik penen kerek jerinde ayırım sózlerdi, sóz dizbeklerin frazeologizm quramınan qısqartıp, oqıwshıǵa aytajaq oyın júdá ıqsham etip jetkeriwge umtıladı. Shayır ayırım jaǵdaylarda frazeologizmlerdiń qurılısın pútkilley ózgertip qollanadı. Ásirese, naqıl-maqallardıń dóretiwshilik penen ózgertip jumsaydı.

Mısalı: Jaqsı biler házir esli adam,

Bul qosıq qatarlarında «Bólinse, bóri jep» dep «Bólingendi bóri jer» naqılın beriwge háreket etken.

Tońıp sekiriwdiń zamanı ótti,

Toyıp sekiriwdiń máháli jetti.

(«Dialektika»)

Tilimizde «túymedeydi túyedey qılıw» degen frazeologizm asıra kórsetiw mánisin beredi. Usı frazeologizm quramındaǵı az (túyme), kóp (túye) mánilerinde jumsalǵan sózleri arqalı frazeologizmdi quramın pútkilley ózgertip jiberedi.

Doslarıńa ókpelep,

Túye qılma túymeni

(II tom, 70-bet)

Túyedey is kórgen, túymedey basıń,

51

I.Yusupov shıǵarmalarında iyneni jipke diziw, júzikke qas qondırǵanday degen frazeologizmler de qurılısına ózgerisler engiziw arqalı qollanǵanın kórdik:

Jıynap-jıynap iyneni,

Jipke dizbe iyneni. (70-bet)

Buyrıqtan

52

I.Yusupovtıń qaysı shıǵarmasın alıp qarasaq ta, olar frazeologizmlerge júdá bay ekenligi menen kózge túsedi. Shayırdıń hár bir tańlaǵan frazeologizmi shıǵarmanıń tilin janlandırıp, oǵan milliylik kalorit beredi.

53

JUWMAQ

Frazeologizmler sózlik quramnıń milliy kelbetin kórsetiwdegi eń tiykarǵı baylıqlarınıń biri. Sonlıqtan da, frazeologiya sózlik quramnıń bul ózgeshe leksikalıq toparı kóp zamanlardan beri izertlewshilerdiń de, qızıǵıwshılardıń da dıqqatın ózine tartıp kelmekte.

Tyurkologiya til iliminiń basqa tarawları menen bir qatarda anaw yamasa mınaw milliy tillerdiń frazeologiyası haqqındaǵı máselege, onıń teoriyalıq tiykarların úyreniw hám izertlew máselesine tek sońǵı waqıtları ǵana kirisile basladı. Qaraqalpaq til biliminde frazeologiyalıq sóz dizbeklerin ilimiy kóz qarastan izertlew máselesinde óz aldına ayırım úlken bir monografiyalıq izertlewler islendi. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri sózlik quram haqqındaǵı problemanı izertlewde leksikologiyalıq baǵdarda oqıwlıqlarda, oqıwmetodikalık ádebiyatlardı sózliklerge baylanıslı sóz etildi. Lekin, onıń stilistikalıq tárepi elege shekem arnawlı izertlewlerdiń obekti bolǵan joq. Usıǵan baylanıslı biz bul jumısımızda frazeologizmlerdi qollanıw usılları boyınsha belgili qaraqalpaq xalıq shayırı I.Yusupovtıń qosıqları tiykarında úyreniw maqsetinde pitkreiw qánigelik jumısımızdıń obyekti etip alıwdı maqset ettik. Izertlew barısında usı kwnge shekem lingvistikada, sonıń ishinde qaraqalpaq til biliminde erisilgen teoriyalıq baǵdarlardı, ilimiy jetiskenliklerdi basshılıqka aldıq.

54

Usılarǵa sáykes frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń kórkem shıǵarmalarda qollanılıw usıllarına baha beriwden aldın házirgi til biliminde frazeologizmlerge ulıwma teoriyalıq tárip beriwdi maqul kórip, sózlik quramda frazeologiyanıń tutqan ornı, olardıń izertleniw jaǵdayı frazeologiyalıq mánilik turleri, semantikalıqstillik

ózegelikleri jóninde qısqasha sóz etiwdi maqul kórdik.

Haqıyqatında da, frazeologizmler sózlik quramnıń ózgeshe bir leksikalıq toparı ol semantikalıq jaqtan da, stillik jaqtan da ayrıqsha orınǵa iye. Quramındaǵı komponentlerdiń semantikalıq birigiwi pútin mánige qatnası boyınsha frazeologiyalıq ótlesiwler, frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq sózler dep tórt mánilik toparǵa ajıratıladı.

Frazeologiyalıq sóz dizbeklerine ózgeshe tereń máni, astarlı hám obrazlı boyawlar, turmıs tarawınıń túrli funkcionallıq tarawlarında sol tarawǵa beyim kollanılıw sıpatı menen belgileri olardıń semantikalıkstillik ózgesheliklerinen turadı.

Jazıwshı yamasa shayır óz shıǵarmalarında frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń ornın tawıp, kóp qollanıwı shıǵarmanıń tilin kórkem, adamǵa tásir etetuǵın kúshin joqarı etedi. Sonlıqtan da, frazeologizmler hár bir sóz sheberiniń qórkemlew qurallarınıń eń baslılarınan esaplanadı. Biz jumısımızdı I.Yusupovtıń qosıqlarında qollanılǵan frazeologizmlerdiń semantikalıq toparların ajıratıp olardıń bir-birinen ózgesheliklerin sóz ettik. Sonıń menen birge I.Yusupovtıń frazeologizmlerdi qollanıwdaǵı sheberliligin, ózine tán bolǵan ayırım stillik usılların shıgarmalardan alınǵan sáykes

55

mısallar arqalı talqılawǵa háreket ettik. Shayır frazeologizmlerdi óz mánisinde, xalıq tilinde qáliplesken túrinde ózgerissiz jumsaw menen birge onı dóretiwshilik penen ózgertip, jańartıp ózgeshe bir reń qosıp, túrlendirip te qollanǵanlıǵınıń gúwası boldıq. Shayır tárepinen qollanǵan hár bir frazeologizm qaharmannıń minezqulqın ashıp beriwde, adamlardıń qarım-qatnasın, psixologiyalıq halatların, emocionallıq-ekspressivlik túrde súwretlewde xızmet etip tur.

Shayırdıń qaysı shıǵarmasın alıp qarasaq ta frazeologizmler eń áhmiyetli bolǵan súwretlew quralı retinde qollanǵan. Haqıyqatında da, qaharmannın fmasa shayırdıń súwretlenetuǵın waqıyaǵa qatnasın, kartina, waqıya usı frazeologizmler arqalı kóz aldımızda elesleydi.

Onıń barlıq shıǵarmalarınan sóz tańlawda, frazeologizmlerdi stillik maqsette paydalanıwda anıqlıǵı, novatorlıǵı ayqın sezilip turadı.

56

PAYDALANÍLǴAN ÁDEBIYATLAR

1.Aynazarova G. Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeologizmler. Nókis, 2005.

2.Bekbergenov A. Frazeologiyalıq sóz dizbeklerindegi

sanlıqlar. – Óz IA QB «Xabarshısı», 1968, №3, 71-77-betler

3. Berdimuratov E. Házirgi zaman qaraqalpaq til leksikası.

Nókis, 1964

4. Eshbaev J. Qaraqalpaq tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózligi. Nókis, 1985

5. Qálenderov M. Qaraqalpaq tiliniń sinonimleriniń qısqasha sózligi. Nókis, 1986

6. Keńesbaev S. Qazaq tiliniń frazeologiyalıq sózligi. Almatı,

1973

7.Raxmatullaev Sh. Wzbek tilining qısqacha frazeologik luǵati. Toshkent, 1964

8.I.Yusupov. «Yosh». Nókis, 1977

tom. Nókis, Nókis, 1992.

10.I.Yusupov. «Alasatlı dúńya bul». Nókis, 1987.

11.I.Yusupov. «Kewildegi keń dúńya». Nóiks, 1989.

12.I.Yusupov. «Úmit jaǵısı». Nókis, 1990.

13.I.Yusupov. «Begligińdi buzba sen». Nókis, 1995

14.I.Yusupov. «Ǵarrı tuttaǵı gúz». Nóiks, 1963

57