MD hám PQJ / I.Yusupov qosıqlarında frazeologizmlerdiń qollanılıwı

qaymaqların biriktirip qayta islep, onı jetilistiriw «sóz zergerleriniń» sheberligine baylanıslı boladı.

Sóz zergeri I.Yusupov óziniń hár bir qosıǵında xalıq danalıǵı bolǵan naqıl-maqallardan keń paydalanǵan. Bull naqıl-maqallar qosıqtıń mazmunın, kórkemliliginarttırıwga óz tásirin tiygizedi.

Shayır óz qosıqlarında naqıl menen maqaldan paydalanıw menen qatar olardı ózgertip, geyde sózlerin tusirip qaldırıp ta qollanǵan.

Onıń menen shayır qosıqlarınıń mazmunı tómenlemegen, kerisinshe kórkemliligi kúsheyip barǵan.

Naqıl-maqaldı óz ornına jumsay biliw, qálem iyesiniń sóz tańlaw sheberligin xalıq tiliniń ǵáziynesin qansha meńgergenin kórsetedi.

Naqıl-maqallardı, frazeologizmlerdi jazıwshı hám shayır óz keregine qaray jańartıp kóllanılıwı, onıń oy-pikirine estetikalıq talǵamına, jámiyetlik-siyasiy, filosofiyalıq kóz qarasına sáykes bolıp keledi.

I.Yusupovtıń qosıqlarında frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń bir túri bolǵan naqıl-maqallar san álwan túrli kórkemlik xızmet atqaradı. Tilde naqıl-maqallardıń ózgertilip qallanılıwı – bul tiykarǵı norma bola almaydı. Ádebiy shıǵarmada olardı shayır I.Yusupov tárepinen paydalanılǵanday orınlı túrde jumsalıwı bul kórkem sóz ustasınıń sheberligine baylanıslı.

Qaraqalpaq tilinde I.Yusupovtıń qosıqlarında naqılmaqallardıń qollanılıwın basqa da kóplegen qosıqlarınan mısal retinde keltiriwge boladı. Házirgi ádebiyatımızdıń maqtanıshı, iri

41

tulǵası I.Yusupov qosıqlarında naqıl-maqallardıń jeke stillik

ózgeshelikleri hám olardıń kórkemlik maqsetlerde jumsalǵanlıǵın anıqladıq.

Demek, naqıl-maqallar tilimizde hár qanday shıǵarmanıń tilinde kórkemlikti, tásirsheńlikti támiyinlewde ayrıqsha salmaqka iye kórkemlew quralı bolıp esaplanadı.

II BAP.

I.YUSUPOV QOSÍQLARÍNDA FRAZEOLOGIZMLERDIŃ QOLANILÍW USÍLLARÍ

42

ekspressivlik tásirliligi menen kózge túsedi. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri máni ótkirliligine bola kórkem shıǵarmalarda kóplep qollanıladı. Kórkem obraz jasawda frazeologizmlerdiń xızmeti óz aldına.

Usı xalık danalıǵına suwgarılǵan til marjanların belgili qaraqalpaq xalıq shayırı I.Yusupov óz oy eleginen ótkerip, sheberlik penen paydalanadı. Shayır xalıq tiliniń frazeologiyalıq ǵáziynesin geyde óz qálpinde sinonim retinde qollanadı, geyde ózgertip, geyde sol úlgi menen jańadan dizbekler payda etedi. Ol xalıq tiliniń turaqlı sóz dizbekleri quramınan eń kereklilerin tańlay otırıp, múmkinshiligine qaray olardı túrlendiredi. Óziniń bayanlap otırǵan waqıyasına baylanıslı frazeologizmlerdiń stillik boyawın kúsheytip, atqaratuǵın xızmetin quramalastıradı.

2.1. Frazeologizmlerdiń óz qálpinde sinonim retinde

qollanılıwı

Til baylıǵınıń bir kórsetkishi – sózlik quramınıń san jaǵınan

kóp bolıwı, sapa jaǵıfnan iykemliligi, usı til baylıǵınıń bir kózi onıń sinoniminde boladı. Tilde sinonimler qansha kóp bolsa, bull sol tildiń júdá bay til ekenliginen dárek beredi.

Oy-pikirdi ashıq túsindiriwde sinonimlerdiń atqaratuǵın xızmeti ayrıqsha. Sinonimlerdi óz ornında qollana biliw til ádeniyatın qorsetedi. Tilde sinonimler jeke sóz de, frazeologiyalıq sóz dizbegi bolıp kele beredi.

43

Frazeologiyalıq sóz dizbekleri bolıp keletuǵın sinonimler jeke sózden bolǵan sinonimge máni jaǵınan baylanıslı. Olar menen sinonimlik qatar jasaydı. Biraq frazeologiyalıq sinonimler bull sinonimlik qatardıń tirek lementi (dominanta) bola almaydı.

Sinonimlik qatarǵa tirek element bolatuǵın sózler tek dara sózler

ǵana. Sebebi jeke sóz zattı, qubılıstı, háreketti tuwra ataydı. Al olarga sinonim bolatuǵın frazeologiyalıq sóz dizbekleri bolsa, olar bir pútin frazeologiyalıq birlik bolsa da, zattıń, qubılıstıń, hárekettiń tuwra ataması emes. Frazeologiyalıq sinonimler basqa sózlerden óziniń emocionallıq-ekspressivlik boyawı menen ózgeshelenedi. Olar basqa sózlerdiń ekvivalenti retinde stillik maqsette qollanıladı. Sonlıqtan kórkem sóz sheberi frazeologizmlerdi ekspressivlik mániniń kúshliligine qaray óz shıǵarmalarında túrli stilistikalıq boyawlardı beriw ushın jumsaydı. Frazeologiyalıq sinonimler mánisi jaǵınan da jeke sózlerdiń beretuǵın mánisine qosımsha tús beredi. Máselen,

I.Yusupovtıń shıǵarmalarında jeti júyreńnen ótiw frazeologizmi tek qıynalıw, azap shegiw degen mánisin emes, al jaman sózdiń, awır sózdiń batıwı, qıynalıwı mánisin beriw ushın júdá orınlı qollanılǵan:

Ǵıybat hám ósekten quday saqlasın, Izǵırıǵı

jeti júyreńnen óter …

(«Daǵıstan tawlarında»)

44

Frazeologiyalıq sinonimler óziniń barlıq boyawları, naǵıshları menen kórkem shıǵarmada ǵana túrli muqamǵa dónedi. Bul, ádette, shayırdıń sóz ustashılıǵına, sheberligine, sheshenligine de baylanıslı. Shayır óz shıǵarmalarında mánileri jaqın bolǵan frazeologizmlerdi mánisine qaray tańlap alıp, óz ornına qoya bilgen. Máselen, onsha alıs emes aralıqtı, qashıqlıqtı bildiretuǵın tilimizde kóplegen turaqlı sóz dizbekleri bar: kóz ushında, kóz jitirim jer, ayaq jeter jer hám t.b. Al, tómendegi mısalda berilgen

«kóz jetirim jerden» degen frazeologizmde óz ornında qollanılǵan:

Ol kolxozdıń kóshpeli bayraǵı kóz jetirim jerden jalınday lawlap kózge túsedi («Ǵarrı tuttaǵı gúz»).

Bull sinonim frazeologizmler mánileri jaqın bolǵan menen birbirinen ózine tán bolǵan ózgeshelikleri menen ayırıladı. Máselen,

«ayaq jeter jerden» frazeologizmin ańlatatuǵın aralıq, al

«kóz jetirim jer» degen frazeologizmniń ańlatatuǵın aralıqtan alısıraq. Sonlıqtan da, I.Yusupov mánileri jaqın bolǵan bunday frazeologizmlerdi júdá ıqtıyatlılıq penen jumsaǵan.

I.Yusupovtıń shıǵarmalarında geyde sinonim frazeologizmler ayırım stilistikalıq maqsetlerge bola qatar jumsalǵanın da kóriwimizge boladı.

Mısalı: Arıw hayal qarsısında,

45

Bull qosıq qatarında baǵınıw, ǵárezli bolıw mánisinde jumsalatuǵın dize búgiw, bas iyiw frazeologizmleri qatara qollanılǵan. Jas náreste mánisin beretuǵın «awzınan sarısı ketpegen» degen frazeologizm bir sinonimlik qatarǵa kiretuǵın palapan sózi menen qatar jumsalardı.

Mısalı: Awzınan sarısı ketpegen ele,

Sen bir palapansań,

Biraz jıl jáne

Qozǵalma uyańna … (2-tom, 140-bet)

I.Yusupovtıń shıǵarmasında óz ara sinonimles

frazeologizmler menen birge frazeologiyalıq variantlardıń barlıǵınıń da tirek komponenti ózgerissiz qaladı da, basqa komponentleri ózegriske ushıraydı yamasa mánisi jaqın bolǵan sózler menen almasadı. Máselen, júzin jılıtıw – júzin jibitiw, sestine suw quyıw – únine suw quyıw, qulaq aspaw – qulaq túriw, qulaq salmaw hám t.b.

Mısalı: Jaqsı sózge qulaq túriń,

Kewilli hám tatıw júriń.

(«Qanday jaqsı usı zamanda »)

Lekin qam sút emgen bende bull adam,

Qulaq asıp shaytan waswasasına.

46

(68-bet, «Begligińdi buzba sen,»)

Aǵańnıń sózine qulaq sal, bala,

Bet alısıń jaman ketip baratır.

(50-bet, «Ótip baratır»)

I.Yusupov shıǵarmalarında bunday frazeologizmlerdiń túrleri júdá kóp. Hár bir frazeologizmdi óz ornın tawıp qollanıw arqalı shayır bárqulla shıǵarmalarınıń tilin júdá kórkem, sulıw, tásirsheń etiwge erisedi.

2.2. Shayır tárepinen frazeologizmlerdiń ózgertilip qollanılıwı

Hár qanday sóz sheberi frazeologiyalıq sóz dizbeklerin xalıq tilindegi qálpinde qollanıw menen birge xár túrli mánige keltirip, dóretiwshilik penen jańartıp, dáslepki mánige qosımsha reń kirgiziwge háreket etedi. I.Yusupov ta óz qosıqlarında frazeologizmlerdi súwretlep atırǵan waqıyanı, ómir qubılıs jaǵdayına ılayıqlap jańartıp qollanadı.

I.Yusupov shıǵarmalarında frazeologizmlerdiń qollanılıwına názer salıp qaraǵanımızda olardıń kópshiligi ózgerissiz, xalıq tilindegi qálpinde jumsalǵanın kórdik. Sonıń menen birge shayır belgili dárejede frazeologizmlerdi ózgertip qollanadı. Bul ózgerisler frazeologizm quramında sóz qosıp jumsaw, ayırım komponentlerin qısqartıw arqalı, frazeologizm qurılısın pútkilley

47

ózgertiw arqalı kórinedi. Bunday ózgerislerdiń bári de belgili bir stilistikalıq maqsetlerge baylanıslı, qosıq qurılısı talaplarına baylanıslı, geyde obrazlılıqtı, kórkemlilikti ele de kúsheytiw maqsetlerinde payda bolǵan. Endi biz shayır tárepinen ayırım frazeologiyalıq quramına sóz qosıw arqalı qollanılgan turlerine mısallar keltiriw arqalı tusindiriwge háreket etemiz.

Tilimizde quramalı bolǵan qurılısqa iye «bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shıǵarıw» frazeologizmi júdá awızbirishilikli degen mánini beredi. Shayır tárepinen bul frazeologizmniń quramına usı frazeologizm mánisine jaqın bolǵan sózdi qosıw arqalı frazeologizmniń mánisin jáne de kúsheytiwge erisedi.

Bir jaǵadan bas shıǵarıp birlesip,

Frazeologizmniń ekinshi bólegi qosıqtıń ekinshi qatarına túsedi. Bull bólekke de million sózi qosılǵan. Bull sóz frazeologizmniń ańlatatuǵın awızbirshiliklimiz degen sıpat bul bir-eki adamǵa ǵana emes, al kópshilikke tiyisli ekenligin kórsetiw maqsetinde frazeologizm quramına qosıp jumsaǵanlıǵı seziledi. Onıń ústine qosıq qatarlarınıń teńligi, uyqası hám basqa da poeziyalıq shıǵarmalarǵa qoyılatuǵın talaplarǵa tolıq juwap beredi. Bunday frazeologizm quramına sóz qosıp jumsaw sheberligin shayırdıń qosıqlarınan kóplep ushıratamız.

Mısalı: Al, biraq xalıqta bir jaqsı maqal:

«Aydı etek penen jawıp bolmas»,

48

Baǵında poeziyanıń házir báhár, Júr,

kettik, sayranlawǵa shayır joldas!

(128-bet, «Joldas Mayakovskiy menen gúrriń»)

Ornı bar ma, joq pa – emes dárkar,

Qalawın tapsań qar da keter jawıp.

Otı menen kirip sizdey xalıqtıń,

Kúli menen shıǵıwǵa men tayınman.

(«Begligińdi buzba sen»)

Olar tek ózlerin aqıllı biler,

1-mısaldaǵı «aydı etek penen jawıp bolmaydı» degen naqılǵa hesh degen sóz, 2-mısalda «Qalawın tapsań, qar jawar» degen naqıl sózge de keter sózi qosılǵan. 3-qosıq qatarında qollanılǵan «otı menen kiriw, kúli menen shıǵıw» degen frazeologizm eki qatarǵa sıydırılǵan , bull frazeologizm quramına sizdey xalıqtıń degen sóz dizbegi qosılıp jumsaladı. 4-qosıq qatarındaǵı «qabaǵı ashılıw» frazeologizmine qalar sózi qosılǵan.

I.Yusupov shıǵarmalarında frazeologizm quramında sóz qosıp jumsaw menen birge frazeologizmlerdiń ayırım komponentlerin, ayrırım bóleklerin qısqartıp qollanǵan turlerine mısallar keltireyik.

49

Tilimizde «taqır jerden shań shıǵarıw» degen frazeologizm jónsiz shawqım shıǵarıw, urısıw, jánjellesiw mánisinde jumsaladı. Shayır bull frazeologizmdi usı ózgerissiz qálpinde de qısqarǵan turinde de qollanǵan.

Mısalı: Jumagúl, sen óytip bolma esiwas,

Nege taqır jerden shań shıǵarasań? (II tom, 136-bet)

Azan menen jeńgey birden,

Shań shıǵardı turǵan jerden.

Shayırdıń shıǵarmalarında ayırım frazeologizmlerdiń bir bólegi tolıǵı menen qısqartılıp qollanıladı. Máselen, tilimizdegi quramalı qurılısqa iye «áy der, ájesi joq, qoy der, qojası joq» degen frazeologizmniń tik bir bólegi «qoy derge, xoja joq» dep jumsaydı.

Kúshliler ázzini haqbaylap shette,

Qoy derge xoja joq degen usı-dá.

(«Begligińdi buzba sen»)

Qosıq qatarında kórinip turaǵanınday-aq bull frazeologizmniń bir bóleginiń ózi-aq frazeologizmniń tolıq mánisin berip tur. Xalıq tilinde «Atalı jetim xor jetim, annalı jetim zor jetim» degen naqıl bar. Shayır óz qosıqlarında bul haámmege belgili, kóp qollanılatuǵın naqıldı qısqartıp paydalanadı. Bunıń menen naqıldıń mazmunı kemimeydi.

«Analı jetim - zor» degen uǵımdı,

Bizge náresteley nesip etti ol.

50