MD hám PQJ / I.Yusupov qosıqlarında frazeologizmlerdiń qollanılıwı

(«Sın kerek»)

«Kemege mingenniń janı bir» degen,

Joqarıda keltirilgen qosıq qatarlarında naqıl-maqallar hesh qanday semantikalıq yamasa grammatikalıq ózgerissiz qollanılǵan.

Mısalı: «Juwırǵan emes, buyırǵan alar» degen naqıl bar,

Ketip qaldıń ba dedim basqaǵa qrlayında. («Báhár hám sen»)

«Atańa ne qılsań, aldıńa sol keler», Degen naqıl yadqa túsip tur búgin.

(«Máńgi bulaq») «Úmitiń - joldasıń» degen de sóz bar,

Tolqırsań zamanıń kelgen shaǵında.

(«Aralǵa»)

«Aǵayinniń azarı bar da, bezeri bolmas». («Tallar japıraq tókti, urıqlap quwrap»)

Shayır tárepinen bul naqıllar sol dárejede sheber paydalanılǵan, qosıq qatarlarınıń biri ekinshisisiz máni ańlatpaydı

yamasa bir-birin tolıqtırıp turǵanlıǵınıń gúwası bolamız.

Demek, bul arqalı shayırlıq jetikligin, naqıl-maqaldı kórkemlep paydalana biliwde óz tarawınıń, shayırshılıq kásibiniń naǵız ustası ekenligin kóremiz. Shayır tómendegi qosıq

31

qatarlarında da naqıl-maqallarda ayrıqsha kórkemlik boyaw menen kórsete alǵan.

«Usamasań tuwma» degen sózdiń sol,

Uqtım mánisinde joqlıǵın shalıs.

(«Búlbil uyası») «Ólmektiń izinen ólmek joq» degen, Erkek

janım bull naqıldı jaqladı.

(«Pazıylet»)

«Asıqqan qız bayǵa jarımas» degen, Kel, attan tús, tıńla bul sózdi!

32

(«Alasar qus áńgimesi») Naqıl-maqallardıń kórkem shıǵarmada qollanılıwı kórkem shıǵarmanıń tilin kórkeytedi, qaharmannıń sıpatın bir qansha ashıp

beredi.

Ayırım jaǵdaylarda shayır I.Yusupov qosıqlarında naqılmaqallardıń izbe-iz, qabatlasıp qollanılıwı da qosıqqa ayrıqsha stillik kórkemlik júkleydi.

ekpeydi» naqılı menen, «Joldaslıq jolda biliner» naqılı «jolǵa shıqsań joldasıńdı tawıp shıq» sıyaqlı xalıq tilindegi naqıllar menen sinonimles bolıp shayırdıń aytajaq pikirin anıq, dál jetkerip beriw ushın qollanılǵan. Xalıq danalıǵında «Kóre-kóre kósem bolarsań, sóyley-sóyley sheshen bolarsań» naqılı da inversiyaǵa ushırawı menen pikirdiń bildiriliwinde, gáptiń jasalıwında ıqshamlılılıq payda etip tur.

Naqıl kóptiń múlki bolar,

33

Adam sumı túlki bolar, Iyt

juldızǵa kúlki bolar,

Ayǵa qaray úre-úre

(«Xalıq sózleri»)

Bul qosıq qatarında naqıl-maqallar sırttan tallap qaraǵanda qosıqtıń tórt qatırınday túyiliwi múmkin, al negizinde bull shayırdıń jeke stillik ózgesheligi, yaǵnıy sóz tańlaw sheberligin ańlatadı. I.Yusupov qosıqlarında naqıl-maqal sózler qaharmannıń ishki oy keshirmelerinde ritorikalıq soraw túrinde de keledi.

Mısalı: Xalqım qalıp aytsın qalay,

Zamanlardı kórgen talay

(«Xalıq sózleri») Bul mısaldaǵı «xalqım qalıp aytıw» sóz dizbegi «Xalıq aytsa, qalıp aytpas» túrinde málim, al qosıqta bolsa shayır ózózine soraw

beriw jolı menen oqıwshınıń kewline, tuyǵılarına qozǵaw taslaydı. Shayırdıń «Xalıq sózleri» qosıǵında bir tutas túrde naqıl-

maqal hám násiyat sózler sheberlik penen biri ekinshisin tolıqtırıp kelgen. Qosıq qatarında qosıq ırǵaǵın hám uyqasın, stillik tásirsheńlikti ańlatıwda naqıl-maqallar tómendegishe ózgerisler menen ushırasadı:

Anadan altaw tuwǵanlar,

Jetew bolar óle-óle.

34

Bul qosıq qatarı «Atadan tuwǵan altaw edik, óle-óle jetew boldıq» naqılı tiykarında qosıq qatarı shayırlıq jeke stillik ózegeshilk penen qollanılıp tur.

Til oǵada úlken hám ótkir quraldıń biri. Tildi orınlı qollanıw, sózin tawıp sóylew aqıllılıqqa, sheshenlikke, úlken ónerge jatadı.

Tariyxta qural, kúsh arqalı jeńe almaǵan jawdı til menen jeńgen jaǵdaylar da bolǵan. Bizde «Til – qılıshtan ótkir» degen maqal bar. Sonıń menen birge, til adamgershilik, mádeniyatlılıq, ádeplilik, adamlar arasındaǵı óz ara qatnastıń da úlken quralı. Jaqsı sózden jan lázzet, kúsh-quwat aladı.

Kórkem ádebiyattıń orayında adam hám adamnıń táǵdiri turǵanınday qanday temaǵa bólinse de kópshilik naqılmaqallardıń orayında adam hám onıń táǵdiri máselesi turǵanın kóremiz. Xalıq dóretpeleriniń hasıl marjanlarınıń biri naqıl-maqallardıń tiykarǵı maqseti de adamnıń qáliplesiwi, jetilisiwi ushın xızmet etiw bolıp tabıladı. Naqıl-maqallardıń kóp mánilik, astarlı, obrazlı etip beriwshilik, sóz ónerin isletiw – xalıqtıń aqıl-oyınıń tájiriybesiniń, sózde sheberliginiń ilgerilegenliginen derek beredi. Naqıl-maqallar turmıs qubılısların keń rawajlanǵan túrde súwretlemey-aq onı oǵada qısqa, bir gáptiń ózi menen tereń mánili, obrazlı etip bere aladı.

«Balalı úy - bazar» degen bar maqal,

Azamat dep qoydı atın aqsaqal,

35

Hár tuwılǵan perzent qımbat biz ushın,

Ol pútkil dúńyanıń múlkinen abzal.

(«Millionbay Azamatqa»)

Xalqımız balalı úydi bazarǵa teńeydi, «balasız úy quw mazar» degen ekinshi bir qatarı shayır tárepinen qısqartılıp, ıqshamlanıp qollanılǵan. Biraq, bul qısqartılǵan túri de naqıldıń tolıq mánisin berip tur.

Keshte sharshap kelip keń-keń úyimnen,

Kewlim otırarǵa orın tappadı,

«Ólmektiń izinen ólmek joq» degen,

Erkek janım bul naqıldı jaqladı. («Pazıylet»)

Bull naqıl arqalı ólgen adamnıń izinen ólmek joq, tiri adam tiriligin ete beredi degen máni bar. Shayır bull naqıldı paydalanıw arqalı ózine táselle berip atırǵanın túsiniwge boladı.

Etikshi bolǵan bar, erinbegen bar,

Sınsha bolıp talay tayaq jegen bar,

«Sın dúzelmey min dúzelmes» degen bar,

Barlıq waqta ádil, sınshı sın kerek.

Bunda «Erinbegen etikshi boladı», «Sın dúzelmey, min dúzelmes» degen naqıllar shayır tárepinen qosıq qatarların, buwın sanların uyqasıtırw ushın qollanǵan.

36

Xalıq qıyamet naqıl sózler dóreter:

Bir jigit tusınan beterme-beter,

Sallanısıp jeti dúrkin qız óter,

Esentukidegi sárwi tallarday.

(«Bultlar aq boz atın tawǵa tusaǵan») Bul qatarlarda shayır «beterme-beter, sallanısıp» sózlerin qosıp

naqıldı paydalanǵan.

Ya, sen aytasań ba, sawmısań óziń,

«Ana - jer» dep qosıq jazgan balasań, Ne bolıp aytqanın kórmey me kóziń?

Naqıl bar: «Ne ekseń, sonı orarsań».

keyinge shıǵarıp jibergen.

37

Qalawın tapsań qar jawar, Sózlerdi

tórt qulaqtan tın aparıp, Ornı bar

ma, joq pa emes dárkar, Qalawın

tapsań qar da keter jawıp, Redsovet

ham qararı bar.

Bul jerde «keter» sózin sıyımlı túrde kirgizgen.

At zeyinli haywan, tanır óz jolın,

Kúshlep burǵan menen jılawın onıń,

Meyli, soqpasa ne paydası bar?

Bári bir aylanıp qazıǵın tabar.

Joqarıdaǵı qatarlardı oqıǵanda olardıń ishinde naqıl-maqal joqtay seziledi. Biraq serleńkirep názer salsaq naqıldı qollanǵanın kóremiz.

Salı arqasında suw ishse shigin,

Alımlar gerbińiz shashashdı búgin,

Isenbeymen: NGR sol tabar dep,

Shayırlıq atızın tazalaytuǵın.

«Salınıń arqasında shigin de suw isher» naqıl sóz. Bull jerde bolsa

«shigin» sózi keyingi orınǵa shıǵıp ketken, sebebi ekinshi qatarda «búgin» sózi qollanılǵan. Yaǵnıy uyqasqa túsiriw maqsetinde ornın ózgertken.

I.Yusupov sóz qúdiretin táriyplewde:

38

«Jaqsı sózge jan semirer» degen bar,

Xoshametke hár kim háwes ózinshe

(«Qaraqalpaqtı kóp maqtama kózimshe»)

Kórsetilgen naqıl qosıqta anıq, dál, ózgertilmesten paydalanıladı. Shayır qosıqta qollanǵan naqıl-maqallar menen oqıwshıǵa filosofiyalıq pikirlewge oy saladı.

Mısalı: Jerge bir náwbetdur, elge bir náwbet,

Qaytıp baratqanday «qaytası dáwlet».

(«Tırnalar»)

Naqıl bar: «Jer qattı, aspan uzaq»,

Kóshpeymiz degen úmit bar biraq.

(«Bayıwlıǵa»)

Kattaǵardan Qızketkenniń saǵası,

Qutlı qonıs basqan Ámiw jaǵası,

Aǵam barda arqam tamda degendey,

Ullı Tashkent onıń ǵamqor aǵası.

(«Bul qalanıń kóshesinen júrgende»)

I. Yusupovtıń qosıq qatarlarında keltirilgen «Qaraqalpaqtı kóp maqtama kózimshe» qosıǵı da naqıl-maqal sıyaqlı onıń onıń avtorı bolsa da, tilimizde qollanılıwı boyınsha oǵada ónimli ushırasadı. Shayır usı bir qatar gáp arqalı-aq adam balasınıń menmenlikten, tákabbırlıqtan qashıw kerekligi, maqtanshaqlıqtıń ersi qásiyet ekenligin ańlatadı. Al keyingi qatarda «Aǵam barda, arqam tamda» qosıq qatarında da basqalardıń dáwleti, baylıǵı

39

menen ózin aldarqatıp júretuǵın adamlar taypasınıń ústinen mısqıllap kúledi.

Demek, bul tárepin itibarǵa alatuǵın bolsaq, ushırma sózlerdiń de ańlatatuǵın mánilik tárepiniń ótkirliginiń beriliwi menen birlikte tálim-tárbiyanıń áhmiyeti oǵada úlken.

Qaraqalpaq xalqınıń awızeki xalıq dóretpelerinde naqılmaqallar oǵada kóp ekenin kóremiz. Naqıl aytpaytuǵın adam bolmaydı.

Sóylewshi sóylep atırǵanda sóziniń ishine naqıl qosıp sóylegenin sezbekdi. Sonıń ushın da, dana xalqımız «Naqıldı bir aytpasa, aqılsız aytpaydı, aqıllı adam naqıl qospay sóz aytpaydı» deydi. Bull biykarǵa aytılmaǵan.

Naqıl-maqallar dáwirlerdiń ótiwi menen burınǵı payda bolǵan mánisin ózgertip jańa mániste sóylew tilinde xızmet etedi.

Naqıl-maqallar – xalıq múlki. Onı xalıq dóretedi. Naqıl-maqallar hár qıylı turmıs jaǵdaylarına baylanıslı ózgerip, ósip-ónip otıradı.

Atadan balaǵa, awızdan awızǵa, zamannan zamanǵa kóshiu menen hár zamanda zamannıń, kún kórisiniń súwreti naqıllarda saqlanıp, kóp zaman ómir súrdi, kereksiz jerleri umıtılıp ta qalıwı múmkin.

Xalqımızdıń sóz óneri, xalıq danalıǵı naqıllardıń ishinde tawıp aytılǵan ájayıp sózleri bar. Ol miynet etiwge, Watanda súyiwge shaqıradı. Naqıl-maqallar eski dáwirde dóregen menen búgingi

ómirde durıs sóylewge, házirgi zamannıń minezqulqınıń narması tálim-tárbiyalı bolıwga úyretedi. Bull sóz

40