MD hám PQJ / I.Yusupov qosıqlarında frazeologizmlerdiń qollanılıwı

frazeologiyalıq variantlar menen frazeologiyalıq sinonimlerdiń ózara jaqınlıǵı hám olardıń bir-birinen ayırmashılıǵı ilimiy tiykarda dáliyllenedi. Jumıstıń ekinshi bólimi - frazeologiyalıq sózlik. Bul bólim álipbe tártibinde dúzilip, ondaǵı frazeologizmlerdiń mánileri jay mısallar menen túsindirilip ǵana qoymastan, kórkem ádebiyattan alınǵan janlı faktlar tiykarında bekkemlenip barıladı.

Rus til iliminde XIX ásirdiń aqırı, XX ásirdiń basında frazeologiyalıq sóz dizbeklerine anıqlama beriwge umtılıwlar bayqaladı. Bólinbeytuǵın turaqlı sóz dizbekleri óz aldına izertlew obektisi bolıwı kerek ekenin eń birinshi ret akademik F.F.Fortunatov ayttı. Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin tereń izertlew máselesin alǵa qoyǵan akademik V.V.Vinogradov boldı. Ol óziniń miynetlerinde frazeologiyanıń teoriyalıq tiykarı til ilimleri ishinde alatuǵın orın hám tiykarǵı máselelerine ilimiy anıqlama berdi.

Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń dúzilislik, formalıq tárepi G.Aynazarovanıń bir qatar ilimiy maqalalarında sóz boladı. Sonday-aq, 2000-jılı «Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeologizmler» atlı kandidatlıq dissertaciyası jaqlandı.

Bunda avtor frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń ishinde ayrıqsha dúzilme sıpatında kózge túsetuǵın teńles eki komponentli frazeologizmlerdiń fonetikalıq, grammatikalıq, leksika-semantikalıq tárepleri sóz boladı.

Frazeologiyalıq materiallar óziniń genetikalıq funkcionallıq qurılıslıq ayrıqshalıqları jaǵınan túrlishe, semantikalıq jaqtan, xarakterli jaǵınan hár qıylı bolıp keledi. Bul frazeologiyalıq obektin

11

belgilewde biraz qıyınshılıqlar tuwdıradı. Haqıyqatında da frazeologiyalıq sóz dizbekleri til iliminde ele belgili bir sistemaǵa túsip, tolıq sheshilip bolǵan joq.

Elege shekem frazeologiyalıq sóz dizbekleri dep neni tanıw kerek, onıń sózden hám basqa da sóz dizbeklerinen tiykarǵı ayırması nede, frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń qanday túrleri bar, olardı qalay klassifikaciyalawǵa boladı degen másele túrlishe qaralıp túrlishe sheshilip kiyatır. Ásirese, frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń stillik

ózgeshelikleri, olardıń anaw ya mınaw pikir alısıwdıń jaǵdayındaǵı kórinisleri, funkcionallıq stiller tarawında sáykes qollanılıwı, sonıń ishinde frazeologizmlerdiń kórkem shıǵarmadaǵı stillik qollanılıwı qaraqalpaq til biliminiń házirgi ilimiy kózqarasınan tıń másele.

Haqıyqatında da, frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń lingvistikalıq baǵdarda kórkem shıǵarmaǵa baylanıslı stillik qollanılıwı jaǵınan úyreniliwi ilimiy jaqtan da, ámeliy jaqtan da oǵada úlken áhmiyetke iye.

Mine usılardı esapqa alıp, biz bull máseleni I.Yusupov qosıqlarında frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń qollanılıwın pitkeriw qánigelik jumısı retinde úyreniwdi maqset ettik. Biz belgili tyurkolog ilimpazlardıń frazeologiya máselesine arnalǵan miynetlerin basshılıqqa aldıq.

Joqarıda aytıp ótkenimizdey-aq qaraqalpaq til biliminde frazeologiyalıq sóz dizbekleri hám olardıń kórkem ádebiy shıǵarmada stillik qollanılıwına arnalǵan miynetler bizde ele joq.

12

Sonlıqtan, frazeologizmlerdiń semantikalıq, stillik ózgeshelikleri, olardıń kórkem shıǵarmada qollanılıwı boyınsha pikir júrgiziwdi, bahalawdı házirgi qolda bar ilimiy, ilimiy-metodikalıq ádebiyatlarǵa súyendik.

Jumıstıń tiykarǵı maqseti I.Yusupov qosıqlarında qollanılǵan frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń semantikalıq toparları, olardıń birbirinen ózgeshelikleri, olardıń qollanılıw usılların úyreniw, frazeologizm menen naqıl-maqallardıń qatnası, frazeologizmlerdiń semantikalıq birigiwshiligi boyınsha túrleri, olardıń kórkem shıǵarmalarda atqaratuǵın xızmeti máseleleri túrkiy tilleri (qaraqalpaq, qazaq, ózbek) kórkem sóz sheberleriniń shıǵarmalarındaǵı mısallar tiykarında analiz etiw.

Biz I.Yusupov qosıqlarında frazeologizmlerdiń qollanılıw usılların, ózine tán bolǵan ózgesheliklerin, shayırdıń shıǵarmalarınan alınǵan sáykes mısallar arqalı túsindiriwdi maqset ettik.

Analiz ushın mısallar qaraqalpaq, qazaq, ózbek klassikleriniń hám házirgi jazıwshılardıń shıǵarmalarınan, folklorlıq shıǵarmalardan, kúndelikli baspasóz (gazeta, jurnallar) materiallarınan alındı.

Túrkiy tillerindegi frazeologizmlerdi semantikalıq birigiwshiligi jaǵınan 3 toparǵa ajıratıp, hár bir túriniń kórkem shıǵarmada qollanılıw ózgesheliklerin anıqlawdı wazıypa etip qoydıq.

Frazeologiyalıq ótlesiwler, frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbeklerdi qaraqalpaq, ózbek, qazaq tilindegi

13

kórkem shıǵarmalardan mısallar alıp, olardıń jumsalıw ózgesheliklerin anıqlaw wazıypası qoyıldı.

I BAP.

I.YUSUPOV SHÍǴARMALARÍNDA QOLLANÍLǴAN FRAZEOLOGIZMLER HÁM OLARDÍŃ SEMANTIKALÍQ

TOPARLARÍ

14

Qaraqalpaq tiliniń bay sózlik quramına tek jeke sózler ǵana emes, al jeke sózlerdey jeke mánini ańlatıwshı bir neshe sózler dizbeginen qurılǵan kórkem obrazlı bolǵan turaqlı sóz dizbekleri de belgili orındı iyeleydi. Olar mánilik ótkirligi jaǵınan tildiń qaymaǵı, maǵızı sıpatında bahalanadı. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri arqalı beriletuǵın máni ekinshi bir sóz benen dál sol ózegesheliklerin saqlaǵan halında awmastırıw derlik múmkin emes.

Mısalı: Jańa turmıs qushaǵında, Shalqıp atqan el edik biz, Abadanlıq oshıǵında,

Ot sónbewin tiler edik biz.

Toyıp sekirip soń biraq ta,

Hádden asıp ketsek kerek.

Bul ádiwli topıraqqa

Kóp qıyanet etsek kerek.

Kúshlilerdiń ıǵın shalıp, Ázzilerin qorlar edik.

Jaqsısın ózine alıp, Jaqınların qollar edik.

Bul mısallardaǵı ot sónbewin, toyıp sekirip, ıǵın shalıw degen sóz dizbeklerin ańlatıp turǵan mánisin ekinshi bir sózler arqalı beriw qıyın.

Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin bir neshe komponentlerdiń jıynaǵınan quralǵanı menen dara-dara sózler sıpatında qaralmaydı, sebebi olar jeke sózler sıyaqlı ajıralmaslıqtı talap

15

etedi, pútin bir mánini ańlatıp keledi, hár qanday komponenttiń bóliniwi bunday sóz dizbeklerin mánilik jqtan da, grammatikalıq jaqtan da jaramsızlıqqa alıp keliwi múmkin.

Mine, bull nárse frazeologiyalıq sóz dizbegin, onıń neshe sózden turıwına qaramastan, leksikalıq bir birlik sıpatında qarap sózlik quramnıń ayrıqsha bir toparı dep qarawǵa múmkinshilik beredi.

Frazeologiyalıq sóz dizbekleri ózine tán ayrıqsha belgilerge iye.

Frazeologiyalıq sóz dizbekleri tilimizde leksikalıq birlikler sıpatında tayar túrinde qáliplesken sóz dizbeklerinen esaplanadı.

Mısalı: Háy, shaqına sálle oraǵan eshki,

Kóter óksheńdi, quwıń bul pesti.

Hár bir jazıwshı yamasa sóylewshi adam tilden paydalanıw uqıplılıǵına qaray bul sóz dizbeklerin ulıwma xalıq tárepinen qaliplestirgen túrinde ǵana qollana aladı.

Frazeologiyalıq sóz dizbekleri mánilik jaqtan obrazlı bolıp keledi. Mısalı:

Dúńyanı jańadan dúzeymiz desip,

Qızıl gegirdek bop, qaralay óship.

Bundaǵı «qızıl gegirdek bop», «qaralay óship» sóz dizbeklerin urısıp, sharshap degen sózleri menen almastırılsa, ondaǵı obrazlılıq kúshsizlenedi.

Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń tásirliligi usıǵan baylanıslı. Geyde frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń ornı poeziyalıq shıǵarmalarda awmasıp ta qollanıladı. Sebebi, kórkem sóz sheberi qosıq qatarların uyqasqa keltiriw ushın ornın ózgertedi.

16

Mısalı: Qonaq kórseń quwjıńlap,

Suwǵa kirgen balıqsań.

Insannıń peyli buzılsa, Shoshqanıń bolar gúrkesi, «Ash adam urısqaq» degendey,

Suw kótermes sirkesi.

(«Begligińdi buzba sen», 14-bet)

frazeologiyalıq sóz dizbeklerin izertlewshi S.Keńesbaev, G.Muwsabaev bılay degen edi: «Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń komponentleri obektiv turmıstıń hár qanday qubılıslar menen tikkeley baylanıslı túrde dóreydi, frazeologiyalıq sóz dizbeklerine dus kelgen sózler alına bermeydi, olar adam múshelerine, haywanlarǵa baylanıslı dóreydi».

Bull nárse qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerge de tán. Tilimizde adam músheleriniń atamalarına baylanıslı frazeologizmler kóplep ushırasadı. Mısalı: til qatıw, awız jalasıw, júrek jutqan, ayaq alıs, basqa tiyiw, qolı keltelik etiw, betine kelmew, qulaq túriw, murnına samal eniw, bawırı pútin, kóz astınan qaraw, ókshe kóteriw hám t.b.

Sonday-aq, hár qıylı haywanlardıń atına baylanıslı da frazeologiyalıq sóz dizbekleri qollanıladı. Mısalı: túye, qoy, túlki, iyt, at, saǵal, jılqı hám t.b. «Til» sózi menen keletuǵın

17

frazeologizmler: til qattı, til menen oraq orıw, tili baylandı, tilin tıyıw hám t.b.

«Kóz» sózi menen baylanıslı qollanılatuǵın frazeologizmler: kóz tiyiw, kózi aǵarıw, kózi ashıq, kózdi ashıp jumǵansha, kózge kúyik hám t.b.

Mısalı: Joqshılıqtan, miynetten,

Kózi aǵarǵan, músápir xalqım.

Sonday-aq, haywanat atları menen birge keletuǵın sóz dizbekleri, kóbinese qaharmannıń minez-qulqın ashıp beredi.

Mısalı: Jigit boldı Óten deytuǵın,

Allayardıń jorası edi,

Qoy awzınan shóp almaytuǵın,

Bir diyqannıń balası edi

(«Awıl jolında», 179-bet ).

Bull mısaldaǵı qoy awzınan shóp almaw – juwas, hesh kimge

zıyansız adam degen mánide qollanılıp tur.

Sonday-aq, sanlıq sózlerde turaqlı sóz dizbeklerin payda

etiwde tirek sóz boladı: úsh, jeti, toǵız, on, qırq, júz hám t.b.

Mısalı: Taw samalı salqın ızǵarı basım,

Qorıqpa, sál qımsansań eserde keter,

Ǵıybat penen esikten, quday saqlasın,

Izǵırıǵı jeti júyreńnen óter.

Júzden júyrik shayır ediń sen sonday,

Kimler bull dúńyada ózin aytqanday,

18

Jalǵan mártebesin kótere almay,

Kewli menmenlikke tolıp ketedi

(«Oylar», 129-bet)

Bul mısallardaǵı «jeti júyreńnen óter» awır sóz, ashshı sózdiń qattı batıwı, shıdamaw, qıynalıw mánisinde, al «júzden júyrik»

hasıldıń, jaqsı zattıń kópten shıǵıwı mánilerinde qollanılıp tur.

Biraq quraladı biri birewden,

On eki músheden jámlesken gewdeń.

Bul mısaldaǵı «on eki músheden» degen sóz dizbegi bara-bara

tolısa beredi degen mánide qollanılıp tur.

Frazeologizmler kórkem shıǵarma tilin janlandıratuǵın, astarlap, kórkemlep súwretleytuǵın tildegi tayar qural.

Qaraqalpaq xalqınıń sóz baylıǵın shayır shıǵarmalarında orınla paydalanadı. Onıń ishinen ózine keregin aladı. Frazeologizmler de óz múmkinshiliklerine qaray jańartıp qollanılıwı, onıń oy-pikirine, estetikalıq talǵamına, jámiyetliksiyasiy, filosofiyalıq kóz qarasına sáykes bolıp keledi. Jazıwshı yamasa shayır xalıq tiliniń bir baylıǵı sóz dizbeklerin óz shıǵarmasında dóretiwshilik penen jumsay otırıp, ózine tán stil jaratadı. Frazeologizmlerdiń stillik ózgesheligi jeke sóz benen salıstırǵanda kúshli ekspressivli.

Jazıwshı yamasa shayır milliy sóz mádeniyatın jasawshı, onı alǵa aparıwshı. Ol óz dáwirindegi xalıq tilin paydalana otırıp, ana tiliniń eń bay qásiyetlerin kórsetedi. Frazeologizmler shıǵarma tiline

19

jumsaw, máselen, «adam janınıń injeneri» sıyaqlı sóz dizbeklerin jazıwshı yamasa shayırdıń sheberligine baylanıslı.

Frazeologizmlerdiń kórkem shıǵarmada atqaratuǵın xızmeti – obraz jasaw, qaharmanǵa tillik minezleme beriwde keń paydalanıladı. Shayır I.Yusupov óz qosıqlarında xalıq tiliniń eń bay ǵáziynesinen

ózine keregin ılayıqlap alıp otıradı.

Mısalı: Jan betley almaǵan jawız Shıńǵıstı,

Kúldirgen ol murttan túrtkilep oynap …

Bull qatarlarda shayır kishkene balanıń nárseden qorıqpaytuǵınlıǵın, hattek jawız kúldirgenin berip qoyıptı.

Jazıwshı yamasa shayır qaharmannıń sırtqı portretin, onıń ishki jan dúńyasın, minez-qulqın, dúńyaǵa kóz qaraın súwretleydi. Bunday obraz jasaw til quralı arqalı iske asadı. Gózlengen nıshanaǵa dál tiyetuǵın emociyalıq boyawı kúshli usıllar arqalı shayır adam mineziniń tolıp atırǵan qırı menen sırın, onıń ishki jan dúńyasın jaǵımlı yamasa jaǵımsız háreketin sáwlelendiredi.

Mısalı: Ozıp ketkenlerdi iyne eterseń, Qızǵanıshtan keń peyiliń tarayar, Aq nárseler kóz ońıńda qarayar.

(«Dialektika», I tom, 102-bet)

Niyetiń haq, hújdanıń taza,

Nege onsha bolasań jaltaq, Dúńya isi bárhá biymaza, Úmit úzbe, úmitsiz – shaytan.

(«Úmit aǵımı», 2 bet)

20