MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sinonimler

leksikalıq-semantikalıq belgileri menen bir qatarda dúzilislik quramalılıǵı menen de ayrılap turadı. Mine, frazeologizmlerdiń bul sıpatı tek qaraqalpaq til biliminde emes, ulıwma túrkiy tillerinde de izertlew obyekti bolmay atır.

Tildiń sózlik quramında tek ǵana sózler emes, sonıń menen birge birikken sóz dizbekleri de ushırasadı. Olar turaqlı túrde birikken sózlerden ibarat frazeologizmler yaki frazeologiyalıq sóz dizbekleri dep ataladı. Til iliminiń frazeologiyalıq sóz dizbekleri izertlewshi tarawı frazeologiya (grekshe phrases – logos – «sóz» mánisinde).

Frazeologizmler eki hám onnan da artıq sózlerdiń turaqlı birikpesi.

Mısalı: Salısı suwǵa ketiw, kóz salıw, iyt ólgen jer Frazeologizmlerdiń quramında qansha sóz bolıwına

qaramastan, olar barlıǵı jıynalıp barıp ulıwma bir mánini ańlatadı, emocional-ekspressivlik mánini bildiredi.

I BAP.

QARAQALPAQ TILINDE FRAZEOLOGIYALÍQ SÓZ DIZBEKLERI HÁM OLARDÍŃ LEKSIKA-SEMANTIKALÍQ

ÓZGESHELIKLERI

11

Lingvistikalıq ádebiyatlarda frazeologiyanıq sóz dizbekleri

«idioma» degen termin menen belgili bolıp keldi. Onıń mazmunı, sıpatlaması frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramı, ondaǵı komponentlerdiń pútin mánige qatnası máselesi tek sońǵı waqıtları

ataqlı ilimpazı akademik V.V.Vinogradov7 tárepinen rawajlandırdı. V.V.Vinogradov rus tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbeklerin

semantikalıq úsh tipke ajıratıp kórsetedi:

1) frazeologiyalıq ótlesiwler; 2) frazeologiyalıq birlikleri; 3) frazeologiyalıq dizbekleri.

Usıǵan baylanıslı ilimiy ádebiyatlarda, sabaqlıqlarda frazeologiyalıq sóz dizbeklerinen semantikalıq jaqtan táriplewde, olardıń semantikalıq turlerin ajıratıwda sáykes frazeologiyalıq sóz dizbeginiń jeke komponentleri arasındaǵı semantikalıq birigiwshiligin esapqa alıw baslı ólshem sıpatında keń tarqalǵanı málim.

Haqıyqatında da, frazeologiyalıq sóz dizbeklerine tán tiykarǵı tiplerdi ajıratıwda semantikalıq faktor,

6Балли Ш. Французская стилистика. Москва, 1961,87-бет

7Виноградов В.В.Русский язык. М., 1947, 21-28-бет

12

yaǵnıy jeke komponentlerdiń semantikalıq birigiwshiligi pútin mánige qatnası tiykar bolıwı kerek.

V.V.Vinogradovtıń klassifikaciyası tiykarında frazeologiyalıq ótlesiwler, frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbekler dep ajıratıw menen bir qatarda frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń tórtinshi toparın tanıw tájiriybesi keń óris aldı. Frazeologiyalıq sózler

(frazeologicheskie vırajeniya) dúzilisi, qollanılıwı jaǵınan turaqlı sóz dizbekleriniń afrıqsha bir tipii bolıp tabıladı. Olar semantikalıq jaqtan ajıratıp ǵana qosymastan ulıwma alǵanda erkin mánilerge iye komponentlerden quraladı. Mısalı: «shımshıqtan qorsıqqan tarı ekpeydi», «shártli baha», «erkin sawda», «awırdıń ústi», «jeńildiń astı», «bası awırıp, baltırı sızlap» hám t.b.

Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq sóz dizbekleri sistemasında basqa tillerdegidey-aq joqarıda atalǵan semantikalıq birigiwshiligi jaǵınan bir-birinen ajıralıp turatuǵın frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń tórt túrin kóriwge boladı. Olar qaraqalpaq til biliminde frazeologiyalıq ótlesiwler, frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbekler, frazeologiyalıq sózler dep tanılıp júr. Frazeologiyalıq sózler dep tanılǵan tórtinshi tip milliy tillerdiń frazeologiyasında, frazeologiyalıq izertlewlerinde ayırım semantikalıq topar sıpatında keń tanılıwǵa baylanıslı engizilgenligi málim. Haqıyqatında da, frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń bul semantikalıq toparı basqa toparlarǵa salıstırǵanda

ózine tán ózgesheliklerge iye. Sonıń menen birge

13

turaqlı sóz dizbekleri sistemasında úlken bir dúzilmeler qatlamın quraydı.

Frazeologiyalıq sóz dizbekleri, kóbinese bir sózdiń ornında jumsalatuǵın bolǵanlıqtan, kópshiligi óziniń sinonimine de iye boladı. Mısalı:

at ústi qaraw nemquraydı qaraw, ústirtin qaraw, dıqqatsızlıq penen qaraw;

taqır jerden shań shıǵarıw qurıdan qurı daw shıǵarıw; qoy awzınan shóp almaw juwas, álpayım;

qoyan júrek qorqaq;

dárya tassa tobıǵına kelmew uwayımsız, arqayın, qayǵısız; suw juqpas hiyleker, sum;

qamırdan qıl suwırǵanday biymálel, sıpayı;

júzikke qas qondırǵanday talapqa muwapıq bolıw, kelisip

ketiw;

tıshqan tesigi mıń teńge albıraw, sasıw; ólimtigine mıń tayaq urıw ayamaw, basıp ketiw;

iyni kemew reti kelmew, qolayı kelmew; iyneni jipke diziw sınasa beriw.

Biz tómende qaraqalpaq tilinde frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń usı atı atalǵan túrlerine qısqasha táripleme berip ótkendi maqul kórdik:

1. Frazeologiyalıq ótlesiwler

14

Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń bull tipii kólemi jaǵınan da, komponentleriniń sóz dizbeginiń ishinde semantikalıq birigiwshiligi jaǵınan da ayrıqsha bir toparın quraydı. Olar quramındaǵı komponentleri ózleriniń tiykarǵı leksikalıq mánilerin derlik joǵaltıp

baratır. Turaqlı túrde bekkem birlesken hesh qanday bóleklerge

bóliwge bolmaytuǵın sóz dizbeklerinen ibarat. Olardıń jeke komponentleriniń mánisi menen ulıwma máni jeke mánilerden ǵárezli emes. Frazeologiyalıq ótlesiwler ańlatatuǵın pútin máni, kerisinshe, pútkilley ózgeni ótkir emocionallıq-ekspressivlik jaqtan qosımsha renkke, boyawlarga iye basqasha mániden ibarat.

Máselen, túbine duz egiw degen frazeologizmdi alıp qarayıq, onıń quramında úsh komponent bar, yaǵnıy úsh sózden turadı. Hár qaysısı sóz dizbegi quramında turaqlı ornına iye. Hár qanday orın almasıwı sóz dizbegi ańlatqan pútin mániniń kelip shıqpawına

sebepshi boladı. Komponentleriniń formaları da turaqlı túrde qáliplesken, túp - tartımnıń úsh betinde, birlik sanda, barıs sepligi

formasında tur, al duz – jasırın, tabıs sepligi formasında tur, sóz dizbegi quramında ekinshi orında. Usı ótlesiwge baylanıslı sóylewde

grammatikalıq baylanıstıń talabına qaray qálegen bete, sanda,

máhálde qollanıla beriwi múmkin. Túp óziniń morfologiyalıq

qurılısın túpke, túplerine dep ózgertiw ádebiy tildiń normasına,

ólshemine qayshı keledi. Sonday-aq, jeke komponentlerdiń arasına

15

birlikti buzıwga alıp keliwi múmkin. Ózgerissiz qollanıw ádebiy tildiń

ólshemi sıpatında ásirler dawamında qáliplesip ketken.

Kóz-qulaq bolıw degen frazeologizm qaraw, qarawıllap ǵamxorlıq etiw, hal-awhalınan qarap turıw degen mánini ańlatadı. Al adamǵa qarap turıw ushın, hal-awhalın biliw ushın álbette kóz benen kórip, qulaq penen esitiw kerekligi belgili. Sonıń ushın da bul kóz hám qulaq sózleri bul frazeologizmniń jasalıwına sebepshi bolıp tur. Qurı alaqan degen frazeologizmniń mánisi komponentleriniń mánisine jaqın. qurı-alaqan eki komponentten turıp, onıń (komponentleriniń) mánisi alaqanında hásh nárse joq degendi bildiredi. Al frazeologizm bos qalıw, hesh nársesiz qalıw degen mánini ańlatıw ushın qollanıladı.

Kórip otırǵanımızday bul frazeologiyalıq birliklerdiń ańlatqan mánisi menen olardıń komponentleriniń mánisi aytarlıqtay jaqın boladı. Kópti kórgen, ókshesin kóteriw, qulaq túriw, qabaǵın shıtıw degen frazeologiyalıq birlikler jóninde de sonı aytıwǵa boladı. Frazeologiyalıq birlikler frazeologiyalıq ótlesiwlerden ayırmashılıǵı frazeologiyalıq birliklerdiń komponentleriniń mánisi menen ulıwma frazeologizmniń ańlatqan mánisiniń jaqın keliwinde. Frazeologiyalıq birlikler frazeologiyalıq ótlesiwlerden jeke komponentleriniń semantikalıq jaqtan ajıralmaslıǵı hám turaqlılıǵı menen xarakterlenedi. Olardıń hár qaysısındaǵı jeke sózlerdi birbirinen bólip taslawǵa bolmaydı. Sonday-aq, basqa sózler menen almastırıw da sıyımsız.

Máselen:

Ókshesin kóteriw ayaǵın kóteriw, tabanın kóteriw.

16

Kóz-qulaq bolıw kóz hám qulaq bolıw, qulaq bolıw, kóz bolıw, qulaq-kóz bolıw.

Frazeologiyalıq ótlesiwlerge tómendegi sóz dizbeklerin jatqarıwǵa boladı: eki kózi tórt bolıw, salısı suwǵa ketiw, qabırǵaǵa keńesiw, ala jipti kesiw, kózge shóp salıw, murnın balta shappaw, iyet

ólgen jerde, tili menen oraq orıw, júrek jutıw, tulıpqa móńirew, temirden túyin túyiw, tayaǵın iyt ǵayzaw, iyt ólgen jerde, awzı menen qus salıw, basın tasqa urıw, túyeniń ústinen iyt qabıw, murnınan suw ketiw, awızanan aq iyt kirip, qara iyt shıǵıw t.b. Usı joqarıdaǵı frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń qaysısın alıp qarasaq ta olardıń quramındaǵı komponentleriniń turaqlı ornına iye ekenligi, hár bir komponenttiń jeke mánisine ulıwma mánige hesh qanday qatnasınıń sezilmeytuǵınlıǵı, pútin mániniń jeke komponentleriniń mánileriniń jıyıntıǵı emes ekenligi sezilip turadı. Máselen, til menen oraq orıw - tórt sózden turadı, tórt sózdiń turaqlı semantikalıq birigiwshiligi olardıń jeke komponentleriniń (til, oraq, orıw) leksikalogiyalıq mánilerinen dórep turǵan joq.

Temirden túyin túyiw – úsh komponentten turadı. Úsh komponenttiń bekkem birligi nátiyjesinde degen ekinshi bir pútin máni dórep tur. Komponentleri turaqlı ornına iye, ózgeris bolıwın talap etpeydi. Tilde tayar túrinde qáliplesken formalıq jaqtan da qáliplesip ketken. Frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń qaysısın alıp qarasań da bóleklerge bóliwge bolmaytuǵın bir pútin ekenligi

17

kórinedi. Ulsıwma máni jeke komponentlerdiń leksikalıq komponentlerdiń leksikalıq mánilerinen dóregen emes.

Demek, frazeologiyalıq ótlesiwlerde komponentleriniń quramında sózlerdiń formaları ózgerislerge mútáj emes, turaqlı. Olar jeke sózlerdey quramındaǵı aqırǵı komponenti arqalı gáptiń ıǵbalına qaray grammatikalıq baylanısqa túsedi.

Mısalı:

Iyt ólgen jerde ne bar? Kóz benen qastıń arasında jaydan shıǵıp ketti.

Demek, frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń kópshiligi ózleriniń mánilik sinonimlik sıńarlarına iye bolıp keledi.

Tayaǵın iyt ǵayzaǵan – biytalap, iyt ólgen jer – alıs, túyeniń

ústinen iyt qabıw – albıraw, eki kózi tórt bolıw – kútiw, murtın balta shappaw – saspaw, awzınan aq iyt kirip, qara iyt shıǵıw – sóginiw hám t.b. Jeke sinonimlik sıńarlarına qaraǵanda frazeologiyalıq ótlesiwler ózgeshe bir máni boyawlarına iye obrazlı mánilik

ózgeshelikler menen ayırılıp turadı.

2. Frazeologiyalıq birlikler

Qaraqalpaq tilinde frazeologiyalıq birlikler hám kóp ushırasadı.

Olarǵa tómendegilerdi jatqarıwǵa boladı: tiline bek bolıw, tilin tislew, tisinen shıǵarmaw, tili uzın, tik ayaqtan turıw, sırttan top pishiw, sınıqqa sıltaw tabıw, peyli tarılıw, mushına túkiriw, qulaq qaǵısıq etiw, qulaq aspaw, qulaǵına yasiyin oqıw, aqpa qulaq, kúshi eki kózine jetiw, kókiregine urıw, kóz kórgen, kóziniń qırın salıw, ishken ası boyına taramaw, ishi ǵım etiw, ishi

18

bawırına kiriw, janın kelige qamaw, eńsesi túsiw, bir oq penen eki qoyandı atıw, bir qulaqtan kirip, ekinshi qulaqtan shıǵıw, bir ayaǵı jerde, asarın asap, jasarın jasaw, atı shıǵıw hám t.b.

Frazeologiyalıq birlikler obrazlılıq, ekspressivlik xarakterge iye.

Bul nárse ondaǵı jeke komponentlerdiń astarlı mánide qollanılıwında hám sonnan payda bolǵan pútin mániniń ótkirliginde kórinedi. Máselen, bir ayaǵı górde, bir ayaǵı jerdedegen frazeologiyalıq birlik penen qartayǵan degen sózdiń mánileri jaqın. Birań frazeologizmniń ańlatqan mánisi keyingi jeke sóz túrinde mánisine qaraǵanda kúshlirek, ótkirirek. Tıńlawshıǵa da, sóylewshige de bunday sóz dizbegindegi mánilik ótkirlik júdá ayqın sezilip turadı.

Frazeologiyalıq birliklerdiń ózleriniń sinonimleri boladı. Biraq bul sinonimlik, sıńarlar, joqarıda aytıp ketkenimizdey, oǵan qaraǵanda mánilik ótkirlik jaqtan biraz artıqmashlıqlarǵa iye.

Mısalı: tilin tislew ókiniw, tisinen shıǵarıw aytpaw, sınıqqa sıltaw tabıw sebep tabıw, bir qulaǵınan kirip, ekinshi qulaǵınan shıǵıw esinde turmaw.

Turaqlı sóz dizbekleriniń bul túri de ámeliy tájiriybede, sóylew aynalasında jiyi ushırasatıǵın hám keń tarqalǵan frazeologizmlerdiń bir túrin quraydı. Semantikalıq birigiwshiligi kóz qarasınan qaraǵanda frazeologiyalıq ótlesiwlerine biraz jaqın, degen menen turaqlılıǵı jaǵınan da, semantikalıq birigiwshiligi kóz qarasınan da ózgeshe.

Sonlıqtan da, E.Berdimuratov frazeologiyalıq birliklerge lingvistikalıq sıpatlama berip, olardıń ózgesheligi tuwralı

19

oǵada durıs baha beredi. Frazeologiyalıq birlikler frazeologiyalıq ótlesiwlerge qaraǵanda biraz jumsarǵan sóz dizbekleri. Eger frazeologiyalıq ótlesiwde quraytuǵın komponentlerdiń mánileri pútin sóz dizbegi ańlatatuǵın mániden birotala alıs, hesh qanday jaqınlaspaytuǵın bolsa, frazeologiyalıq birliklerde ayırım komponentler ulıwma pútin mánige jaqın keledi. Olardıń jeke mánileri jıynalıp barıp, sóz dizbeginiń astarlı túrdegi pútin ekinshi mánisin quraydı.

Máselen, jaǵınıń etin jew, pıshaq arqası degen sóz dizbeklerin alıp qarayıq. Jaǵınıń etin jep – azıw, arıqlaw degen mánini bildiredi. Al, adam az ǵana etten túsip, jaǵı ádewir quwsıyatuǵınlıǵı belgili. Usıǵan baylanıslı tilimizde jaǵınıń etin jew degen sóz dizbegi payda bolǵan. Onıń hár bir komponentin azıw degen ulıwma mánini jasawǵa tikkeley sebepshi bolıp tur.

Pıshaq arqası degen sóz dizbegi azıraq degen mánini ańlatadı. Arqası degen qırı, yaǵnıy pıshaqtıń qırı mánisinde. Bizge pıshaqtıń qırınıń jińishke bolatuǵınlıǵı belgili. Usıǵan baylanıslı pıshaq arqası degen sóz dizbegi payda bolǵan. Onıń jeke komponentleriniń mánileri azıraq degen pútin mánini payda etiwge járdem etip tur.

Jaǵınıń etin jew, pıshaq arqası degen sóz dizbekleri de frazeologiyalıq ótlesiwlerdey jeke komponentlerdiń semantikalıq jaqtan ajıralmaslıǵı hám turaqlılıǵı menen sıpatlanadı. Olardıń hár

20