MD hám PQJ / Marat Tawmuratov prozası janrlıq hám stillik izlenisler, obraz dóretiw ózgesheligi

ótilgen14. Sonıń menen birge gazeta-jurnallarda bul janr haqqında maqalalar járiyalandı15.

Internet materillarında novellaǵa tómendegishe anıqlama beriledi: “Novella italyan

tilinde “novella” degen sózden alınǵan bolıp, russha “новость”, qaraqalpaqsha “jańalıq” degen mánini bildiredi. Novella janrındaǵı shıǵarmalarda adam ómirindegi jalt etken jańa

bir nárse, shaqmaq shaǵılıp keskin burılıs jasalǵanday ayqın kózge taslanatuǵın

waqıyalar juwmaǵı, insan turmısındaǵı tań qalarlıq burılıslı waqıyalar beriledi. Novellada kórkem obrazlar tereń lirizmge, keskin dramatizmge tolı bolıp keledi. Adam janına qozǵaw

salıp jiberetuǵın sózler qollanıladı. Olar emocionallıq kúshke iye muzikalıliǵı hám

ótkirliligi menen obrazlardı kúsheytıp turadı. Negizinde novella janrı Batıs Evropa prozasında XX ásirdiń ortalarınan payda bolıp, turmıs shınlıǵın kompoziciyalıq sheberlik, muzikalılı jaǵımlılıqta súwretlewi menen kózge tústi hám rawajlandı. Dúnya ádebiyatında novellanı gúrrińniń eń ıqsham, eń qısqa, tujırımlı, tereń mazmunlı bir túri dep qaraladı”16.

Usı taqılette, qaraqalpaq ádebiyatındaǵi novellalar ómir shınlıǵı, turmıs hádiyseleri gúrrińge qaraǵanda júdá qısqa lakonizmge tiykarlanǵan bolıp, onda adam qálbindegi ishki tolǵanıs, debdiw, oy-sezimlerdi kóbirek tereń lirizm arqalı beriw, birden keskin burılıslı

waqıyalardı súwretlep, oy hám pikir juwmaǵın ayqın sheshıp beriwge qaratılıwı menen ayrıqsha kózge taslanadı.

“Novella qaharman ómirindegi keskin burılıs jasaǵan máwritti qısqa hám ótkir kórkem psixologiyalıq túrde súwretleniwshi prozanıń kishi janrlıq túri. Novellada: a)

waqıya dál bir qaharmannıń ómiri menen tariyxıy jaqtan bekkem ajıralmas baylanısqa iye bolıwı; b) syujettiń kútilmegen jerden baslanıwı; v) kóterip otırǵan máselelerdiń turmıstan alınǵan bir tásirli kórkem detaldıń átirapına qurılıwı; g) shıǵarmada oǵırı qısqa, hátteki, qasqaǵım máwritke uzaq jıllardıń da mazmunın sıydırıp jiberiw h.t.b. onıń geypara janrlıq túrlerden ózgesheligin kórsetedi”17.

Ayırım ádebiyat sabaqlıqlarında novella hám gúrrińniń uqsaslıq táreplerin kórsetıp, e kewin bir janr sıpatında qaraǵan18. Biraqta «…syujettiń

14Ахметов С, Есенов Ж, Жәримбетов Қ. Әдебияттаныў атамаларының орысша-қаракалпақша түсиндирме сӛзлиги. Нӛкис, «Билим», 1994.

15Баҳадырова С. Гүрриң ҳәм новелла ҳаққында // «Жас ленинши», 1970,№ 10 ; Алламбергенов К. Новелланың жетик шебери (А.Султанов ҳаққында) \\ «Әмиўдәрья», 1997, № 3-4.

16http//ru.wikipedia.org/wiki/.

17Ахметов С, Есенов Ж, Жәримбетов Қ. Әдебияттаныў атамаларының орысша-қаракалпақша түсиндирме сӛзлиги. Нӛкис, «Билим», 1994. –Б. 147-148.

18Бобоев T. Адабиëтшунослик асослари. Тошкент, «Ўзбекистон», 2002.

12

rawajlanıwındaǵı shiyelenisiw hám waqıyanıń sheshiliwindeǵi kútilmegenlik novellanıń xarakterli belgisi. Novellanıń qaharmanlarınıń háreketine kóterińkilik, shıyraq sóz tán»19.

Uluwma alǵanda, xarakterdiń belgili bir sharayattaǵı jaǵdayın, kórinisin, keskin burılıslı baǵdarda, dinamikalıq syujette kúshli dramatizm hám kútilmegen, anıq sheshim tiykarında súwretlep beriw novella janrı ushın ayrıqsha xarakterli belgiler bolıp esaplanadı. Sonday-aq, novella janrı bul ádebiyattaǵı eń qısqa hám jańalıqqa janı qumar sheber lirizm, dramatizmge tolı qızıqlı janr bolıp tabıladı. Bul gúrriń janrınan óz aldına ayrıqshalanıp, onı da óz aldına alıp tallaw jasawdı hám tereń áhmiyetin túsindirip beriwdi talap etetuǵın háreketsheń janr bolıp tabıladı. Qaraqalpaq ádebiyatında novella janrın tematikalıq jaqtan hám janrdıń formalıq jaǵınan bólip úyreniwge boladı, máselen ózbek ádebiyatında izertlewshi Zebiniso Usmanova ertek-novellalardıń bar ekenligin aytqan20. Ol óziniń

“Ertak-novellalarning ayrim xususiyatlariga doir” dep atalǵan maqalasında bilay jazadı:

“Ertakshunoslikka oid asosiy manbalarda mayshiy ertaklar hayotiy novellistik, mayshiy novellistik deb yuritiladi. Buning sababi uning yozma adbiyotga mansub novella janri bilan tipologik óxshashlikka ega ekanligidadir. …. “Novella” atamasi qadimiy tarixga ega bólib, uning vatani Italiya hisoblanadi. Italiyansha “Novell” yangilik degan mánoni anglatib, adabiyotning epik turiga kiradigan janrlardan biri. …. Eng yaxshi novella uchun syujetning originalligi, unda qóqqıs burilishlarning mavjudligi, qiziqtiruvchanlik, kutilmagan xotimalar xarakterlidir. … Novella prozaning kichik janri, hikoyaning bir turi: hikoyadan syujet va kompoziciyaning qat’yligi, tavsifiyligi, psixologik tasvirdan xoliligi, voqealarning realligi va xayratamuzligi, ramziy elementlarning mavjudligi va boshqalar bilan ajralib turadi”21. Izertlewshi usı baǵdarda novella janrına 70-jıllardan baslap

ádebiyattanıw iliminde keltirilgen ádebiyatshı alımlardıń pikirlerin keltiredi hám juwmaq jasap “Novella janrining kelib chiqıshi xalq oǵzaki ijodiga-ertaklarga borib taqaladi” degen pikirdi aytadı. Bul da durıs shıǵar, lekin janrdıń rawajlanıwın biz pútkilley basqa nárselerden jáhán ádebiyatı durdanalarınıń rawajlanıwınan izlewimiz kerek shıǵar! Lekin erteklerdi uluwma gúrriń janrınıń tiykarın salǵan dep aytsaq durısıraq boladı. Usı baǵdarda avtor novella janrınıń formalıq túrleriniń bar ekenligin qarastıradı. Álbette, qaraqalpaq

ádebiyatında da novella janrı formalıq hám tematikalıq jaqtan burın kórilmegen

19Ахметов С, Султанов Қ. Әдебияттаныў. Нӛкис. «Қарақалпақстан», 198, . - Б.228.

20Усманова З. Эртак-новеллаларнинг айрим хусусиятларига доир. «Ўзбек тили ва адабиëти» , 1997,

№2, 47-51-бет.

21Сонда.

13

dárejede bayıdı. Usı jaǵınan qaraqalpaq novellaların janrdıń formalıq jaqtan rawajlanıwı hám tematikalıq baǵdarlarda ósip jetilsiwi máselelerin izertlew keleshekte úlken úmitlerdi kúttiredi.

Qaraqalpaq ádebiyatında bul janrdıń payda bolıwı ádebiyat maydanına talantlı jazıwshılardıń kirip keliwi menen baylanıslı. Bul janrdıń talaplarına say keletuǵın shıǵarma jazıw sheberlik hám talanttı biriktiriw nátiyjesinde ámelge asadı. Máselen, qaraqalpaq

ádebiyatında novella janrı Alpısbay Sultanov, Keńes Smamutov, Minayxan Jumanazarova, Marat Tawmuratov, Ómirbay Ótewliev, Bazarbay Esmurzaev, Húrliman Ótemuratova, Gúlnara Ibragimova h.t.b. jazıwshılardıń dóretiwshiliginde ushırasadı. Ásirese, novella janrı jazıwshı A.Sultanovtıń kórkemlik izlenisleri arqalı ayrıqsha rawajlandı. Sonday-aq, búgingi kúnde jazıwshı M.Tawmuratov novella janrında da kórkemlik izlenisler alıp barıp atır.

14

1.2. M.Tawmuratov gúrrińleriniń ideyalıq-tematikalıq ózgeshelikleri

Kórkem shıǵarmada jazıwshı jámiyetlik turmıstaǵı, adam táǵdirindegi qanday da bir máselelerdi, problemalardı kóterip shıǵadı. Usı problemalardı qozǵaw arqalı óziniń aytajaq oy-pikirin, yaǵniy ideyasin jarıqqa alıp shıǵadı. Sonday-aq, jazıwshı kórkem shıǵarmanı dóretiwdiń barısında belgili bir kózqaraslardı, principlerdi basshılıqqa aladı. Olardı ózi jaratqan obrazlarǵa sińdiredi, yaǵnıy, jazıwshı jaratqan kórkem obrazında shıǵarmanıń tema hám ideyası óz sáwleleniwın tabadı. Demek, kórkem shıǵarmanıń mazmunı tema, ideya hám problemadan turadı. “Tema - kórkem shıǵarmanıń sáwlelendiretuǵın materiyalı, syujetlik materiyallar, problema - bul jańa kóterılgen

áhmiyetlı turmıslıq, jámiyetlik tábiyiy sonday-aq, jekke adam táǵdirine baylanıslı máseleler. Ideya - usı shiǵarma arqalı avtordıń ózi súwretlep atırǵan waqıyalarǵa onıń bergen bahaları”22.

Jazıwshı shıǵarma ushın tema tańlawda, onıń sáwleleniwiniń barlıq táreplerin tolıq kóz aldına keltire almaydı, bálkim temanıń uluwmalıq shegaraların, obrazlı qılıp aytqanda temanıń “tilsiz karta” sın kóredi. Tema shıǵarmaniń pútkil mazmunın emes, tek ǵana sol mazmundı anıqlawǵa hám kórkem talqılawǵa shaqırıwshı belgi23.

Hár qanday kórkem shıǵarmada tema, ideya hám problema úzliksiz birbirine baylanıslı. Usı birlikler saqlanǵan jaǵdayda ǵana kórkem shıǵarmaniń ideyalıq-tematikalıq jaqtan jetiskenligi kózge taslanadı.

Turmıstaǵı aktual máselelerdi, júz bergen jańa qubılıslardı waqtında súwretlep barıw, zaman talabına say temanı tańlaw qaraqalpaq gúrrińleriniń tiykarǵı ózegin belgileydi. Jaziwshılarımızdıń házirgi kúngi jetiskenligi de sonda, olar kúndelikli turmıstaǵı aktual máselelerdi waqtında kóterip shiǵıp, waqıt hám zaman talabına juwap beriwge háreket etip atır.

Házirgi kúnniń aktual máselelerin kóterip shıǵıw Marat Tawmuratov gúrrińleriniń tiykarǵı ideyalıq-tematikalıq baǵdarın quraydı.

Marat Tawmuratov ádebiyatımızda gúrriń janrınıń hár tárepleme rawajlanıwına

óziniń salmaqlı úlesin qosıp kiyatırǵan jazıwshılardıń biri. Onıń keń jámiyetshilikke belgili

“Erteń shıǵarmız tawǵa…” (1991), “Aq túnniń kóleńkesi” (1994), “Qısqa roman” (2004) atlı toplamlarında gúrriń janrındaǵı dóretpeleri berilgen. Sonıń menen birge onıń “Sáwirdın aq

22Жәримбетов Қ. Әдебият теориясы пәнинен лекция текстлери. Нӛкис, ҚMУ, 2007, - Б.9.

23Султанов И. Адабиëт назарияси. Тошкент. «УҚИТУВЧИ», 1986, - Б.172-173.

15

járiyalanǵan. Avtordıń gúrrińleri ideyalıq-tematikalıq jaqtan bir qansha ózgesheliklerge iye ekenligin kóriwimizge boladi. Onda, tiykarınan, adamlar arasındaǵı joqarǵı insaniylıq páziyletler: mehir-muhabbat, miyrimlilik, arnamıs, ádeplilik, keńpeyillik, tereń adamgershilik siyaqlı maseleler ortaǵa taslanǵan. Ásirese, bir-birewge bolǵan isenim, sadıqlıq, pák muhabbat sezimleri hám hújdan máselesi jazıwshı tárepinen haqıyqıy turmıstan alınıp, tereń mazmunda súwretlep berilgen.

M.Tawmuratovtıń “Ájapa”, “Tún jarpındaǵı jılawjıń”, “Bizdi keshir, Gúlnaz…” gúrrińlerinde insanlar arasındaǵı óz ara húrmet, tuwısqanlıq máseleleri, al “Jawınlar máwsimi”, “Hújdan húkimi” gúrrińlerinde adamgershilik máselesi bolǵan hújdan teması sóz etiledi.

Jazıwshınıń “Bizdi keshir, Gúlnaz…”24 dep atalǵan gúrrińi búgingi turmıstaǵı ayirım jaslardıń óz ara kelıspewshiligi nátiyjesinde jábir shekken perzenttiń awır táǵdiri súwretlenedi. Shıǵarma L.Tolstoydıń “Ómirde tek bir ǵana haqıyqıy baxıt bar, ol da bolsa -

ózgeler ushın jasaw baxtı” - degen epigrafı menen baslanadı. Durısında da, bul epigraf shıǵarmanıń mazmunın tolıq ashıp bergen.

Shıǵarma kompoziciyasında tiykarǵı waqıyalar bas qaharman Maqsettiń tilinen bayanlanadı. Sonday-aq, qaharman obrazın ashıwda avtor e ske túsiriwlerden, lirikalıq sheginislerden sheber paydalanǵan. Maqset óz shańaraǵın, perzentin oylaytuǵın insan. Onıń ómirlik joldası Gúljamal turmısqa jeńil qaraytuǵın hayal. Ol tiykarsız sıltawlar aytıp, óz shańaraǵınan, hátteki, perzentinen keship ketedi.

“- Úyden birewler kelgende eń bolmasa olar menen sóylesıp otıra almaysań. Hátteki, Genjebay aǵam seni maǵan ne dep aytatuǵın edi? Kúew bala ne, amanlıq-esenlik sorasıp bilmey me? dep. Usılardıń hámmesi aylanıpkelgende maǵan tiymey me?! ”.

Avtor eki qaharmannıń dialogın sheber beriwi arqalı shıǵarmanıń tiykarǵı problemasın ashıp bergen.

“ – Bir márte bolsa da maǵan úy jumısımda qol qabısıńdı tiydirdın be?! Qudaylıǵıńdı ayt!

24 Таўмуратов М. Бизди кешир, Гүлназ…. // Ертең шығармыз таўға…. Нӛкис, «Қарақалпақстан»,

1991.

16

Mende qızıp ketip:

- Endi ne, úyińdi sıpırıp, kirlerińdi juwıp bereyin be?!- dep saldım.

- Men jumısta júrgenimde isle! Vızovta, dejurstvada bolǵanımda isley ber! Sıpır, juw! Bótenlerdiń e rkekleri isleydi ǵo!

- Boldı qısqart!”.

Bunda hayaldıń óz shańaraǵına, ómirlik joldasına bolǵan húrmetsizlik belgilerin kóriwimizge boladı. Shańaraq degen biybaha dárgaydı jeńil turmısqa almastiradı. Maqset bul waqıyalardıń sebebin túsinbey, qızı Gúlnaz benen jalǵız qaladı.

Avtor Maqset arqalı házirgi kúnde turmısımızda ushırasatuǵın jankúyer, mehriyban

áke obrazın sáwlelendirgen. Qaharmannıń ishki monologı onıń xarakterin jaratıwǵa xizmet kórsetıp tur. Sonday-aq, avtor bunı lirizm arqalı sheber bergen. Mısalı, “Súytip otırıp Gúljamaldı mıńlanshı ret ishley jek kórip ketemen. Onıń sol bir mehirsiz sulıw kózlerin nawa kórgim kelmey ketedi. Aqırı, óziniń súygen adamın perzentine qosa taslap ketken nashardıń júregi bola ma eken?! Men ǵoy bunı bilmeymen. Bolmasa Gúljamaldıń ózi shıpaker-Vrach ǵo?! Adam balasınıń bes-altı jıl konspekt penen oqıp alǵan diplomlı qánigeliginen kóre ómirge sol qánigelikti meńgerıp shıqqanı abzalıraq bolsa kerek? Óziniń súygeni menen perzentine degen muhabbeti sónık adam qalay ǵana endi ózgelerdi dawalay aladı? Bul turısı menen kózboyawshılıq e mes pe?!...”

Haqıyqatında da, dártli insanlarǵa dawa bolıw ushın e ń aldı menen júrekte insanıylıq muhabbat, pák sezimler bolıwı kerek!

Maqset hám qızı Gúlnaz Gúljamaldı bir kúni qaytıp keler degen úmit penen jasaydı. Endi ǵana tórt jastı qarsılaǵan Gúlnaz analıq mehrin kúsep, túnleri jılaydı. Ákesi qızın jubatıp, túnleri uyqı kórmeydi. Qızım ushın anası menen sóylesemen,-dep Maqset bul jaǵdaydan ishley qıynaladı. Al, bul jaǵday Gúljamaldıń qıyalınan da ótpeydi.

“- Boldı, hámmesi tamam! Kóyleńkedey e ndi keynime e rme! Aramız úzik! Endi men, sen degen joq!

- Gúlnaz she?!

- Alıp qala ber dep berip kettim ǵo saǵan! Boldı ma?!

-Sen ne, onıń anasısań ǵo?!

-Pajalista, basqasın tawıp alarman?!”.

17

Usı waqıyadan keyin Maqset ómirlik joldas tańlawda turmıstan qattı adasqanlıǵın

tán alıp qıynaladı. Gúljamaldıń sırtqı kórinisine qızıp, onıń ishki dúnyasın

bilmegenliginen usı jaǵdayǵa keldim dep oylaydı. Kúnlerdiń birinde Gúlnaz qattı awırıp

e mlewxanaǵa túsip qaladı. Maqset bolsa bul jaǵdaydı Gúljamalǵa jetkerip, onda analıq mehri oyanǵanda hámmesine kesh bolǵan edi.

“- Qızım qayda?!

Vrach qolların iynime qoyıp. - Márt bolıń, inim,-dedi”.

Avtor shıǵarmanı usınday tragediyalıq juwmaq penen beriwi arqalı házirgi kúni turmısta ushırasatuǵın ayırım jaslardıń shańaraq, turmıs degen muqaddes dárgayǵa

húrmetsizlik, itibarsızlıq penen qaramaw kerek ekenligin túsindirmekshi boladı. Sebebi, házirgi kúni shańaraq máselesi mámleketlik siyasat dárejesine kóterilgen25. Gúrrińniń

shıǵarmanı oqıp, mazmunı menen tanısqannan keyin “Hújdan húkimi” ataması mazmundı tolıq qamtıǵanlıǵın hám sátli shıqqanlıgın kóriwimizge boladı.

Avtor shıǵarmanıń kompoziciyasında, yaǵniy bayanlawda hám qaharman xarakterin ashıp beriwde eske túsiriwlerden utımlı paydalanǵan.

Shıǵarmada Murat degen jigit awır jaǵdayda emlewxanaǵa túsedi. Soń jorası Polattıń eske túsiriwleri arqalı tiykarǵı waqıyalar beriledi. “… keshe keshqurın edi-aw, Murat penen keshletińkirep kóshege shıqqanımız. Imırt úyirilip, sháhár qarańǵılıq qoynında qaldı. Qosaqlasıwımız benen avtobus bándirgisine jaqınlay berisimizde úsh jigit hám bir qız

óz ara gáplesıp tur eken. Lekin, haslında gápleri árre-tárre edi. Sonıń arasında jańaǵı qız bizlerge jaqınlap:

- Aǵay, mınalar qoymay tur,-dedi qáweterli. Al, jańaǵı úshewi bolsa:

25 Prezident I.A.Karimov tárepinen 2012-jılı “Bekkem shańaraq” jılı dep belgilendi.

26Таўмуратов М. Ҳүждан ҳүкими // Ертең шығармыз таўға…. Нӛкис. «Қарақалпақстан», 1991. 27 Таўмуратов М. Ҳуқықы жоқ еди // «Жас ленинши» , 1989, 3-май.

18

- Ketiń bul jerden, paka jiyboy!-dep shala russha buyırıp sóyledi”.

Yaǵniy, Murat tún jarpında biytanıs qızdıń ar-namısın qorǵaw ushın óziniń ómirin qáterge qoyadı hám jaraqatlanıp emlewxanaǵa túsedi. Avtor jorası Polattıń ishki monologları arqalı onıń ruwhiy jaǵdayın, qıynalıw sezimlerin sheberlik penen bayanlap

bergen. Mısalı, “… Biraq, mına jatısında endi Murat bayaǵı men tanıytuǵın ápiwayı

jigitke siráda uqsamaytuǵın edi. Al, biytanıs birew ushın nelerge qayıl bolıp jáne tartqan

jábirlerine itibar bermey, óz isine kewli tolıp otirǵan men tanımaytuǵın júdáma kúshli

állebir jigitke uqsar edi ol ”.

Mine, gúrrińde usınday insandaǵı hújdanlılıq siyaqlı ayrıqsha adamgershilik sıpatları óz sáwleleniwin tapqan.

M.Tawmuratovtıń “Tún jarpındaǵı jılawjıń…”28 gúrrińinde anasınıń awır

jaǵdayınan qıynalıp atırǵan bas qaharmannıń ishki gúyzelisleri, ruwhıy jaǵdayı sóz etiledi.

Waqıya bir túnniń ishinde qısqa waqıtqa qurılǵan bolıp, tún jarpında tosattan bolǵan

qońıraw shıǵarma syujetiniń baslanıwına hám bas qaharmannıń ruwhıy qıynalıwına sebep

boladı. “Shırrrrr!!!.... Shırrrrr!....

Jalǵız ǵana tilegım bar. Ol da bolsa “Sol nárse bolmaǵay dá! Biraq, baǵana apam:

“kete ber balam, jumısıńnan qalmay-aq qoy. Táwirmen, qudayǵa mıń qatla shúkir…” dep

qoyarda qoymay meni ózi úyge qaytarıp edi. Jáne ne bolıp qaldı eken?!”,- dep qayǵıǵa

túsedi hám anasınıń erterekte awır kesellenıp, táwir bolıp ketkenligin eske túsiredi. Soń

shıǵarmada avtor ananıń ullılıǵın, perzent ushın hámme nársege tayın aziz insan e kenligin qaharmannıń tilinen sóz etedi.

“… Ákesi komandirovkaǵa ketkende tórt birdey náresteni suwıq xanada qaldırǵıń

kelmey, ayaǵıńda zorǵa tursań da sol márte qástelikke boysınbadıń aw… Balkim, usı shıǵar seniń Ana degendegi ullılıǵıń?! ”.

Bas qaharman usılardı birim-birim oylap, zorǵa degende telefon apparatına jetedi. Soń telefon trubkasın alsa, tún jarpında adasıp túsken biytanıs adam bolıp shıǵadı.

Shıǵarma sońında avtor qaharmannıń telefon trubkasın alǵannan keyingi ruwhiy

halatın beredı. “Ebeteysiz, onnan qala berse jaǵımsız bolıp esitilip ketken kúlkilerdiń

19

kóleńkelı dálizde bir demge ózim menen ózim qaldım. Aradan ótken sanawlı saatlar ishinde biraz qartayıp, shógıp qalǵandayman. Tusları sanawsız jiyrıqlanǵan mina qoy kózlerim

úlken úmitler menen tuńǵıyıqqa telmirer edi. Moynımdı ishke tartıp alıppan. On barmaǵım taram-taram bolıp qurı jilik súeklerım qalǵanday…”. Bul jerde avtor qaharmannıń

insannıń ruwhiy halatına keri tásirin tiydiriwi múmkin.

Uluwma aytqanda, Marat Tawmuratovtıń gúrrińleri ideyalıq-tematikalıq baǵdarınıń keńligi menen oqıwshıni e rksiz ózine tartadı. Onıń gúrrińleri turmıs haqıyqatlıǵın tereń ashıp berıp, qaharmanlarınıń ishki ruwhıy jaǵdayların peyzaj yaǵniy tábiyat kórinislerine baylanıstırıp sáwlelendirgen. Sonıń menen qatar gúrrińlerinde joqarı adamgershilik, ádepikramlılıq belgileri, shın muhabbat, doslıq, adamlar arasındaǵı qarım-qatnas, shańaraq hám turmıs máseleleri ayqın kózge taslanadi.

1.3. M.Tawmuratov novellalarınıń janrlıq ózgeshelikleri

20

Qaraqalpaq ádebiyatında novella janrınıń payda bolıwı ádebiyatta talantlı

jazıwshılardiń kirip keliwi menen baylanıslı. Bul janrdıń talaplarına say keletuǵın shıǵarma jazıw sheberlik hám talanttı biriktiriw nátiyjesinde ámelge asadı. Búgingi kúni

M.Tawmuratov ádebiyatımızda bul janrdıń rawajlanıwına úles qosıp kiyatırǵan

dóretiwshilerdiń biri bolıp tabıladı. Onıń novellaları janrlıq hám ideyalıq-tematikalıq jaqtan

ózıne tán ózgesheliklerge iye. Olar turmıslıq waqıyalarǵa bay, tereń lirizm hám keskin dramatizmge tolı bolıp keledi. Sonday-aq, avtor qaharmanlarınıń ruwhiy-psixologiyalıq jaǵdayların, ishki tolǵanısların sheberlik penen beriw uqıbına iye. Máselen, onıń “Turmıstıń ekinshi nızamı”, “Jol shetindegi kóleńke”, “Jollı”, “Bir taǵdirdiń isi bul”, “Jalǵızlıq salmaǵı”, “Tirishiliktiń birinshi formulası”, “Táǵdir jollarınıń kesispesi”, “Turmıstıń ekinshi nızamı”, “Biz, sizdi qıdırıp tabamız…”, “Aq túnniń kóleńkesi” h.t.b. novellaları turmıs haqıyqatlıǵın ayqın súwretlewi hám adamlardıń ishki tolǵanısların,

ruwhıy jaǵdayların kóbirek kúshli sezimler arqalı beriwi menen oqıwshıda ózgeshe tásir qaldiradı. Máselen, jazıwshınıń “Jol shetindegi kóleńke”29 novellası qısqa waqıtqa qurılǵanı menen insanıylıq, mehir-muhabbat, ar-namıs sıyaqlı ullı ideyalardı kóterip shıqqanlıǵı menen áhmiyetke iye. Novella atamasıda oqıwshıda qızıǵıwshılıq oyatadı, shıǵarmanıń atamasın avtor ne ushın usılay qoydı eken? - dep oylaysań. Novellanıń mazmunı menen

tanısqannan keyin bunı túsinip jetemiz. Shıǵarmadaǵı waqıyalar birinshi bettten

shofyordıń tilinen hám avtorlıq bayanlawlar arqalı beriledi.

“-Toqtat, alıp keteyik,-dedi darıldaǵan dawıs.

Bul baslıqtıń burınlı - sońlı ádeti edi. Ol hesh waqıt jol boyında nashar tuqımın taslap ketken e mes. Házirde solay bolajaq”.

Soń waqıyalar kútilmegen jaǵdayda rawajlanıp, mashinanıń artqı orınlıǵında otırǵan baslıq adam óziniń úyrenshikli ádetin islep qızǵa qol salmaqshı boladı. Usı kútilmegen waqıya sebebinen qaharmanlar arasında keskin qarama-qarsılıq kelip shıǵıp, waqıyanıń tez tamamlanıwına alıp keledi.

“Tús mashınnan! - Entigip sóylegen adamnıń bul buyrıǵın kútpesten-aq, qız mashınnan tústi de, ústi basın tártipke keltirip, joldıń e rnegi menen tuwrı aldına qarap júrip ketti”.

29 Таўмуратов М. Жол шетиндеги кӛлеңке // «Қарақалпақстан жаслары», 1999, 4-март.

21