MD hám PQJ / Qaraqalpaq dialektologiyalıq sózligi hám onıń dúziliw principleri

JUWMAQLAW

Dialektlik sózler qaraqalpaq tili leksikasınıń belgili bólegin quraydı. Leksikologiya iliminde dialektlik sózler argotizmler, jargonlar, kásibiy sózler hám terminler menen bir qatarda dialektlik sózler sheklengen sıpatqa iye leksika quramında izertlenedi.

Haqıyqatında da dialektlik sózler bul – aymaqlıq jaqtan sheklengen xarakterge iye sózler bolıp esaplanadı.

Biziń pitkeriw qánigelik jumısımız til ilimindegi dialektlik sózler, sonıń ishinde dialektlik leksikografiya yaǵnıy dialektlik sózlikler hám olardıń dúziliw principleri, dialektologiyalıq sózlikke reestr sıpatında alınǵan til birikpeleri, olardı tańlaw, ádebiy til normasınan ózgesheligi, búgingi kúnge shekem qaraqalpaq til biliminde, dialektologiya tarawında baspadan járiyalanǵan usı mazmundaǵı jumıslarǵa arnaladı.

Bakalavr pitkeriw qánigelik jumısımızdıń teması «Qaraqalpaq dialektologiyalıq sózligi hám onıń dúziliw principleri» dep ataladı.

Jumıs qurılısı boyınsha úsh bólimnen turadı. Onıń ulıwma sıpatlaması bóliminde tiykarınan temanıń aktuallıǵı, izertlewdiń obyekti hám predmeti, jumıstıń maqseti hám wazıypası, izertlew metodları hám usılları, izertlew nátiyjeleriniń teoriyalıq hám ámeliy áhmiyeti, izertlew jumısınıń jańalıǵı, qurılısı, orınlanǵan miynettiń tiykarǵı nátiyjeleri sıyaqlı máseleler sóz etiledi.

Jumıstıń ulıwma sıpatlamasınan keyingi bólim kirisiw dep ataladı. Onda dialekt sóylesim wákilleri, dialektologiyaǵa baylanıslı terminler analizlendi, túrkiy tillerinde qaraqalpaq til biliminde dialektologiyalıq sózlikler, principleri, onıń qáliplesiwi hám rawajlanıwı jolları menen birgelikte bul sózliktiń ámeliyatta paydalanıw máseleleri, basqa sózliklerden parıqlanıp turıwshı tárepleri, dúziliw principleri, sózlikke kiretuǵın hám sózlikke kiritilmeytuǵın sózler toparı da bayanlandı.

51

Pitkeriw qánigelik jumısı 3 baptan ibarat bolıp, onıń I babı

«Qaraqalpaq tilinde dialektlik sózliklerdiń qáliplesiwi» dep ataladı. Ol óz quramında yi toparǵa bólip úyrenildi.

I baptıń I bólimi qaraqalpaq dialektologiyasınıń qáliplesiwinde rus ilimpazlarınıń xızmetine arnaladı. Ásirese rus ilimpazı N. A. Baskakovtıń tek dialektologiya tarawında e mes, al ulıwma qaraqalpaq til bilimin rawajlandırıwdaǵı qosqan úlesleri de sóz etilgen. N.A.Baskakovtıń qaraqalpaq tiliniń dialekt hám sóylesimleriniń teoriyalıq jaqtan da úyrenip, onı dialektlerdi (arqa - batıs, qubla - shıǵıs) dep eki toparǵa bólip qarastırılıwı, shet elli ilimpaz Stefan Burmnıń

(Qońırat, Qarasaqal, Shayıx Abbaz dialektleri) dep úsh toparǵa bólgenligi, rus ilimpazlarınan E. D. Polivanov hám S. E. Malovlardıń Qaraqalpaqstanda bolıp, bir qansha dialektologiyalıq materiallardı jıynaǵanlıǵı, ásirese olardıń baspa sózde járiyalanǵanlıǵı hám búgingi qaraqalpaq dialektlik leksikografiyasındaǵı ámeliy

áhmiyetligi sıyaqlı tárepleri sóz etildi.

I baptıń II bólimi «Jergilikli ilimpazlardıń qaraqalpaq dialektologiyası tarawındaǵı miynetleri» dep ataladı. Bul bólimde jergilikli ilimpazlardan professor D. S. Nasırovtıń doktorlıq jumısınıń, al professor O. D. Dospanovtıń kandidatlıq jumısı da, doktorlıq jumısı da dialektologiya iliminiń túrlishe mashqalalarına arnalǵanlıǵın, qubla dialektiniń fonetikalıq ózgeshelikleri Orazaq Bekbawlovtıń ilimiy jumısında, H. Hamidov Buxara qaraqalpaqlarınıń tilindegi dialektlik

ózgeshelikleri haqqında jazılǵan maqalası, Turǵanbay Begjanovtıń «Qaraqalpaq tiliniń Moynaq govorınıń leksikası» boyınsha jumıstı qorǵaǵanlıǵı, al ǵárezsizlik jıllarında B.Qurbanbaeva, S. Shınnazarova hám A. Pirekeevalar qaraqalpaq tili dialekt hám sóylesimleri máselesinde bir qatar ilimiy jumıslar alıp barǵanlıǵı, al izleniwshi Gúlistan Bekmuratova óz monografiyasında qaraqalpaq tiliniń Shomanay sóylesimi, yaǵnıy Shomanay rayonında jasaytuǵın qaraqalpaqlardıń aymaqlıq xarakterge iye sózlerden qısqasha sózlik dúzip onıń tillik

ózgesheliklerine itibar qaratqanlıǵı sóz etiledi.

52

II-bap «Qaraqalpaq dialektologiyasında sózliklerdiń dúziliw principleri» dep ataladı. Bul tiykarǵı bólimindegi bap óz ishine 4 toparǵa bólip úyrenildi. Onıń birinshi bóliminde dialektolog rus milletinen bolǵan ilimpaz

N. A. Baskakovtıń «Qaraqalpaq tili» I-tomında (dialektologiya boyınsha materiallar) dep atalǵan miynetinde dialektlik sózlerdiń beriliwi, tekstlerdiń, informatorlardıń, jaylastırılıw tártibi, qaraqalpaq dialektlik leksikografiyasındaǵı birinshi adım hám tájiriybe ekenligin aytılǵan.

Usı baptıń ekinshi bólimi Ilimler akademiyasınıń xızmetkerleri O.Dospanov, T. Beketov hám de Sh. Kárimxojaevlar tárepinen dúzilgen sózlik wǵan pikir beriwshilerdiń kóz-qarasları jetiskenlik hám basqa da táreplerine sholıw jasaldı.

Usı ekinshi baptıń úshinshi bólimi T. Begjanov tárepinen dúzilgen sózlikke toqtap ótildi. Turǵanbay Begjanovtıń ilimiy jumısı da qaraqalpaq tiliniń dialektologiyasına, sonıń ishinde Moynaq xalqınıń sóylew tilindegi dialektlik

ózgesheliklerge arnalıp, bul bólimde ol tárepinen dúzilgen sózliklerge mısallar keltirilip, lingvistikalıq jaqtan analizlendi.

Ekinshi baptıń tórtinshi bólimi «Dialektlik sózliklerde materiallardıń beriliwi» dep atalıp, bunda dialektologiyalıq sózliklerge sóz tańlawda reestr sıpatında alınǵan sózliklerge qoyılatuǵın qatań talaplar itibarǵa alındı.

III- bap «D. S. Nasırov hám O. Dospanovlar tárepinen dúzilgen dialektologiyalıq sózlikte sózlerdiń beriliw tártibi» dep ataladı. Bul bap óz ishinde eki bólimnen turadı. D. S. Nasırov hám O. Dospanovlar tárepinen 1983-jılı

«Qaraqalpaqstan» baspasınan kólemli sózlik járiyalandı. Sózlikke 6000 nan aslam sózler reestr sıpatında kirgizilgen. Jumısta bul sózlikke lingvistikalıq jaqtan analiz islendi.

Usı baptıń birinshi bólimi ǵárezsizlik jıllarında yaǵnıy qaraqalpaq til biliminde sońǵı waqıtlarda járiyalanǵan sózliklerge mısallar keltirildi. Atap aytqanda, G. Bekmuratova hám S.Shınnazarovalar tárepinen dúzilgen sózliklerge mısallar keltirilgen.

53

Al, úshinshi baptıń ekinshi bólimi «Kenimex qaraqalpaqları tili» boyınsha dúzilgen sózlikke arnalǵan. Bul bólimde Kenimex qaraqalpaqlar tili boyınsha A. Pirekeeva tárepinen izertlew jumısınıń alıp barǵanlıǵı hám avtorlar jámáátiniń

«Kenimex qaraqalpaqları tiliniń geypara ózgeshelikleri» degen (2010) atamadaǵı ilimiy maqalalar toplamınıń sońında sózliktiń berliwi haqqında pikirler aytıldı. Bul sózlikten tiyisli mısallar keltirildi.

Juwmaqlap aytqanda, qaraqalpaq tili dialektologiyalıq sózlikleri bul – qaraqalpaq dialektleri haqqında, sóylesimleri boyınsha bahalı maǵlıwmatlar beredi. Onıń dúziliw principlerin basshılıqqa alıw, ámeliyatta durıs paydalana alıw,

ásirese ulıwma bilim beriw mektepleri, qásip - óner kolledjleri hám akademiyalıq licey oqıwıshılarına sózlikler menen islesiwde tilimizdegi dialektlik sózlerdiń parqın úyretiwde úlken ámeliy áhmiyetke iye dep esaplaymız.

54

Paydalanǵan ádebiyatlar

1. Гаг В. Г. Лексикография лингвистический энциклопедический словарь. –

М. 1990. стр. 258.

2.Юлдашев А. Принципы составления тюркско-русских словарей. -М. 1972.

3.Madaliev O. Ózbek leksikorafiyasi tarixidan.//Ózbek tili va adabiyoti. –

Toshkent, 2008.

4.Dospanov O. Qaraqalpaq aymaqlıq leksikografiyası. Nókis, Karaqalpaqstan, 2008.

5.Баскаков Н. А. Каракалпакский язык (матералы по диалектологии том I) –

М.,1951. 408 стр.

6.Поливанов Е. Д. Некоторый фонетические особенности каракалпакского языка// Сб. Хорезмской экспедиции. -Ташкент, 1933.

7.Соколов. А. А. Материалы по каракалпакскому язык, литературе и историй. –Туркстан, 1934.

8.Nasırov D. S., Dospanov O. Qaraqalpaq dialektologiyası. Nókis, Bilim, 1995.

9.Dáwletov A., Qudaybergenov A. Qaraqalpaq tili boyınsha izertlewler. -Nókis, 2001.

10.Насыров Д. С. Станавление каракалпакского общенородного разговорного языка и его диалектная система. –Нукус, 1976.

11.Насыров Д. С. Диалекты каракалпакского языка и их особнности. ÓzRIAQQB Xabarshısı jurnalı, 1976.

12.Berdimuratov E. Házirgi qaraqalpaq tili. Leksikologiya. Nókis, 1994.

13.Доспанов О. Диалекты каракалпакского языка и их основные особенности. ÓzRIAQQB„ Xabarshısı jurnalı, 1966. № 1, 64-76 стр; Об изучении диалектов каракалпакского языка.// Вопросы диалектологии тюркских языков. Фрунзе, 1968, 85-93 стр.

14.Nasırov D. S., Dospanov O. Qaraqalpaq tili dialektologiyası. Nókis, Bilim, 1995.

15.Begjanov T. Qaraqalpaq tili dialektologiyasınıń máselelerinen. Nókis, 1971.

55

16.Bekbawlov O. Qaraqalpaq tiliniń túslik dialektiniń fonetikalıq

ózgeshelikleri. Tashkent, 1966.

ÓzRIAQQB Xabarshısı jurnalı, Nókis, 1964.

18.Qurbanbaeva B. Qoraqalpoq tili janubiy dialektining swz yasalish va morfologik xususiyatlari. -Nukus ,2008.

19.Bekmuratova G. Qaraqalpaq tiliniń Shomanay sóylesimi. Nókis, Bilim, 2004.

20.Shınnazarova S. Qoraqalpoǵistonning Qonlıkól hududidagi qoraqalpoqlarning nutqidagi hususiyatlari. –Nukus, 2009.

21.Pirekeeva A. Kenimex qaraqalpaqlari shevasi. Nukus, 2012.

22.Баскаков Н. А. Каракалпакский язык. I том. -М-Л. Наука, 1951.

23.Ниязов А. Составлении диалектологического словаря и атласа каракалпакского язык.//Сб. Вопросы диалектологии тюркских языков.

Фрунзе ОПМ, 1968.

24. Баскаков Н.А. Краткий отзыв о рукописы У. Доспанова, Б. Бекетова,

Ш.Каримходжаева. Диалектологический словарь каракалпакского языка.

1969.

25.Begjanov T. Sózlerdiń semantikalıq toparı. Qaraqalpaq tili boyınsha izertlewler. Nókis, Qaraqalpaqstan, 1971, 72-bet.

26.Мусаев К. М. Отзыв о диалектологический словаре каракалпакского языка (Oтзыв по рукописы У.Доспанова, Б. Бекетова, И. Каримходжаева)

1969.

27. Маҳмутова Л.Т. О принципах составления татарского диалекто-

логического словаря.// Вопросы диалектологических языков. Казан, 1960.

28. Ózbek xalq shevalari luǵati. Toshkent, Fan, 1971, 206-233 betlar.

56