MD hám PQJ / Qaraqalpaq dialektologiyalıq sózligi hám onıń dúziliw principleri

I BAP QARAQALPAQ TILINDE DIALEKTLIK SÓZLIKLERDIŃ

LEKSIKOGRAFIYASÍNÍŃ QÁLIPLESIWI

Ulıwma túrkiy leksikografiyasına, sózlik dúziw tájiriybesine itibar qaratsaq, búgingi kúnge shekem bir qatar sózliklerdiń júzege kelgenligin kóremiz. Solardıń ishinde qaraqalpaq til biliminde de bir qatar sózliklerdiń payda bolǵanlıǵı málim. Tek ǵana qaraqalpaq tiliniń leksikografiyası boyınsha 50 ge jaqın túrlishe tarawlarǵa arnalǵan sózliklerdiń dúziliwi – bunıń ayqın dálili.

Ádebiy leksikografiyamızda túsindirme, eki tillik tarawlar boyınsha terminologiyalıq, imla, orfoepiyalıq hám basqa da sózliklerdi tayarlaw bunday jumıslardı iske asırıwdıń teoriyası qarastırılsa, ádebiy emes leksikografiya yaǵnıy dialektologiyalıq, qarapayım hám kitabıy sózlerdiń sózligi menen usı sıyaqlı miynetlerdiń teoriyalıq máselelerin óz ishine aladı. Demek, bul tárepinen qaraǵanımızda, dialektlik sózlikler, sonday-aq leksikografiyanıń tiykarǵı obyekti dialektlik leksika bolsa, ádebiy leksikologiya menen leksikografiya bul ádebiy leksikanı óz ishine aladı. Bul tárepinen, dialektlik leksikologiya menen leksikografiya tarawındaǵı erisken tabıslardıń birdey emesligin seziw múmkin. Dialektologiyalıq sózliklerde elege shekem dialektlik leksika menen ádebiy leksikanıń qollanılıw shegaraları anaw yamasa mınaw sózdi leksikografiyalıq izbeizlikte beriw, dubletler, hár qıylı variantlar, kóp mánili dialektlik sózdiń ádebiy tildegi jubaylasın tabıw, omonimlerdiń túrleri, omonimler máselesin tek ǵana qaraqalpaq tili emes, al ulıwma túrkiy tillerde de ushıratpaymız. Bul haqqında dialektolog ilimpaz O.Dospanov: «Túrkiy tilleriniń leksikografiya (sonıń ishinde dialektlik leksikografiyada) hár qıylı tildegi sózliklerdi dúziw, olardı kópshiliktiń dodalawına salıw, hár qıylı máselelerin qarastırıw sıyaqlı tárepleri boyınsha ádebiy sózliklerdiń házirgi jetiskenliklerinen artta

11

qalıp kelmekte» dep búgingi dialektologiya ilimindegi mashqalalardı atap kórsetedi.5

Qaraqalpaq dialektlik leksikografiyasınıń qáliplesiwinde dialektlik mazmunda sózlik dúzgenler N. A. Baskakov, O. Dospanov, D. S. Nasırov hám basqa da bir qatar ilimpazlardıń sózliklerin úyreniw, olardıń dialektologiyalıq sózlik dúziwdegi is tájriybelerin, sózlik dúziw principlerin, reestr sıpatında alınǵan dialektlik sózlerdiń aymaqlıq ózgesheliklerine qaray bóliniw jaǵdayı, janlı sóylew tillerinen alınǵan mısallar menen beriliwi hám onıń ádebiy tilge beriliwi jaǵdayların, álbette, esapqa alıwımız kerek dep esaplaymız.

Xalıq tilindegi jergilikli ózgeshelikler–janlı sóylew tilindegi aymaqlıq sıpatqa iye sózler tildi izertlewshilerdiń dıqqatın erteden awdarıp kiyatırǵan qublıslardıń biri. Qálegen tildiń awızeki sóylew tili quramında jergilikli til qubılısların ushıratıwǵa boladı. Qaraqalpaq tili ishinde de sol sıyaqlı qaraqalpaqlardıń taraǵan aymaqlarınıń, hámmesinde sol jerde jasaytuǵın xalıqtıń tiline tán ózgesheliklerdiń bar ekeni bayqaladı. Bunı ilimde dialektlik qubılıslar dep ataydı. Dialektlik qublıslar–xalıq tiliniń kórinisi. Hár bir aymaqta jasaytuǵın qaraqalpaqlardıń tilinde ushırasatuǵın tillik ayırmashılıqlardıń payda bolıwınıń hám til qubılıslarınıń bir-biri menen ushlasatuǵın tariyxıy negizleri bar.

Dialektlik ózgeshelikler–degenimiz, belgili bir jerdiń, aymaqlıq xalıqtıń ózine xızmet etetuǵın fonetikalıq, grammatikalıq hám leksikalıq jaǵınan ózine tán

ózgeshelikleri bar. Ulıwma xalıqlıq tildiń bir bólegi. Dialektlerde gezlesetuǵın jergilikli ózgeshelikler sol tilden paydalanıwshılar ushın keń tanımalıqqa iye bolmay hám olar barlıq aymaqta ǵana qollanıladı. Tildegi dialektler menen sóylesimler dialektologiyanıń máselelerin sheshiw ushın ǵana izertlenbeydi.

5 Dospanov O. Qaraqalpaq aymaqlıq leksikografiyası (oqıw qollanba). Nókis, Qaraqalpaqstan 2008. 3-bet.

12

Al, dialektlerdi ondaǵı til ózgesheliklerin tasın biliwde, til tariyxın izertlewde, xalıq tiliniń sóz baylıǵın meńgeriwde hám teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye.

1.1.Qaraqalpaq dialektologiyasınıń qáliplesiwinde

rus ilimpazlarınıń úlesi

Qaraqalpaq tili dialektologiyasınıń izertleniwi máselesin rus ilimpazlarınan N. A. Baskakovtıń miynetleri menen baslanadı.6 Sonday-aq 1930-jıllarda qaraqalpaq tili haqqında jazılǵan S.E.Malovtıń, E.D.Polivanovtıń hám de A. A. Sokolovlardıń miynetlerinde de onıń dialektlerge qatnası boyınsha ayırım pikirlerdiń bar ekenligin esapqa alıw zárúr.

N. A. Baskakov óziniń bul joqarıda atap ótilgen miynetinde qaraqalpaq tilinde eki dialekt bar dep atap kórsetedi.

1.Arqa-Shıǵıs,

2.Qubla-Batıs.

Usı eki dialekt arasındaǵı fonetikalıq, morfologiyalıq hám leksikalıq

ózgesheliklerdi salıstıradı. Kitaptıń sońında dialektologiyalıq materiallar hám dialektlerdiń sózligin beredi.

Qaraqalpaq tiliniń dialektlerin izertlew hám onıń jergilikli ózgesheliklerine itibar qaratıw máselesi, materiallardı jıynaw jumısları 1920-1930-jıllardan baslanadı. Olardan, ásirese, E.D.Polivanovtı da atap ótiw orınlı.7 Sonday-aq A. A. Sokolov8 ta bul tarawda bir qatar jumıslardı alıp barǵan. Usı sıyaqlı kóplegen ekspediciyalardıń járdeminde bahalı dialektologiyalıq materiallar jıynaldı. Olar qaraqalpaq ádebiy tilin dúziwge, onıń normaların anıqlawda álbette, járdem berdi. Hátteki shet el ilimpazı

6Баскаков Н. А. Каракалпакский язык (матералы по диалектологии том I) –М.,1951. 408 стр.

7Поливанов Е. Д. Некоторый фонетические особенности каракалпакского языка// Сб. Хорезмской

экспедиции. -Ташкент, 1933.

8Соколов. А. А. Материалы по каракалпакскому язык, литературе и историй. –Туркстан, 1934.

13

Stefan Burmnıń miynetin de9 atap ótiw múmkin. Bul haqqında dialektolog ilimpaz O. Dospanov óziniń ilimiy miynetlerinde toqtap ótken. Stefan Burm qaraqalpaq tili dialektlerin: 1.Qońırat; 2. Shayx-Abbaz; 3. Qarasaqal dialekti dep klassifikaciyalaydı.

Qaraqalpaq tili dialektlerin izertlewde, dialektlik sózlik dúziw principlerin anıqlawda bul ilimpazlardıń miyneti ayrıqsha.

1.2. Jergilikli ilimpazlardıń qaraqalpaq dialektologiyası tarawındaǵı

miynetleri

Joqarıda atap ótkenimizdey, qaraqalpaq dialektologiyası, dialektlik sózlikleri haqqında bir qatar shet el hám rus ilimpazlarınıń miynetleri bar. Sonday-aq, qaraqalpaq til biliminiń basqa tarawları menen birgelikte dialektologiya tarawında da bir qatar jumıslardıń jergilikli ilimpazlar tárepinen orınlanǵanın atap ótiwge boladı.

Qaraqalpaq tili dialektologiyasın izertlewde hám onı rawajlandırıwda

D.S. Nasırovtıń xızmeti ayrıqsha. Ol qaraqalpaq tili dialektleri boyınsha bir qatar maqalalar járiyaladı. Xalıq aralıq kólemdegi konferenciyalarda bayanatlar jasadı. Ol haqqında ilimpazlar A. Dáwletov hám M.Qudaybergenovlar «D. S. Nasırov qaraqalpaq tili dialektleriniń sózligin, atlasın dúziwshi hám olardı baslawshı»– degen pikirdi bildiredi.10

Ol 1976-jılı «Qaraqalpaq ulıwma xalıqlıq sóylew tiliniń qáliplesiwi hám onıń dialektlik sisteması» degen temada doktorlıq dissertaciyasın qorǵadı. Usı dissertaciya negizinde monografiya miynetin rus tilinde járiyaladı. Monografiyada qaraqalpaq ulıwma xalıqlıq sóylew tili hám onıń dialektleri qaraqalpaq xalqınıń payda bolıwı hám rawajlanıw tariyxı menen baylanıstırıp úyrenilgen.11

Monografiya menen tanısqanımızda, onda qaraqalpaq awızeki sóylew tili menen ádebiy tili máseleleri, qaraqalpaq tili dialektleriniń fonetikalıq,

9Nasırov. D. S., Dospanov. O. Qaraqalpaq dialektologiyası. Nókis, Bilim, 1995, 17-bet.

10Dáwletov A., Qudaybergenov A. Qaraqalpaq tili boyınsha izertlewler.-Nókis, 2001, 17-bet.

11Насыров Д. С. Станавление каракалпакского общенородного разговорного языка и его диалектная система. –Нукус, 1976. 299-стр.

14

morfologiyalıq, leksikalıq ózgeshelikleri, dialekt hám sóylesimlerdiń klassifikaciyası úyrenilgen. Qaraqalpaq tilinde eki dialekt bar ekeni dálillengen: arqa hám qubla dialektler.

D.S.Nasırovtıń qaraqalpaq dialektologiyası boyınsha bir qatar maqalalarınıń hám tezisleriniń járiyalanǵanlıǵın atap ótiwge boladı. Mazmunı boyınsha bul maqala hám tezislerde qaraqalpaq dialektologiyasınıń hár túrli máseleleri sóz etilgen.12

Sonday-aq E.Berdimuratovtıń qaraqalpaq tili leksikologiyasına baylanıslı

miynetlerinde dialektlik sózlerge ayrıqsha itibar berip, olardıń fonetikalıq, morfologiyalıq, leksikalıq ózgeshelikleri atap ótiledi. Ásirese,

«Ádebiy tildiń funkcionallıq stilleriniń rawajlanıwı menen qaraqalpaq leksikasınıń rawajlanıwı» degen miynetinde dialektlik sózlerdiń kórkem ádebiyatta qollanıwı

ózgesheliklerin jan-jaqlama kórsetip berilgen.13

Qaraqalpaq tili dialektologiyasın izertlewge belgili úles qosqan ilimpazlardıń biri professor O. Dospanov bolıp esaplanadı. Ol kóbirek qaraqalpaq tiliniń qubla dialekti boyınsha ilimiy jumısların júrgizdi. O. Dospanov 1965-jılı Alma Ata

qalasında «Qaraqalpaq tili qubla dialektiniń leksikası» degen temada

kandidatlıq dissertaciya, 1980-jılı Tashkentte

«Qaraqalpaq tili dialektlik leksikası lingvogeografiyalıq aspektte» degen temada doktorlıq dissertaciyasın qorǵadı. Onıń dialektologiya boyınsha bir qatar miynetleri bar.14

Al, 1995-jılı D. S. Nasırov hám O. Dospanovlardıń birgeliktegi

«Qaraqalpaq dialektologiyası» sabaqlıǵı járiyalandı.15

Dialektologlardan T. Begjanov «Qaraqalpaq tiliniń Moynaq govorı» boyınsha izertlew jumısların júrgizip, 1966-jılı Bakude «Qaraqalpaq tili Moynaq govorınıń leksikası» degen temada kandidatlıq dissertaciya qorǵadı.

12Насыров Д. С. Диалекты каракалпакского языка и их особнности. ÓzRIAQQB. 1976, № 1 64-72 стр.

13Berdimuratov E. Házirgi qaraqalpaq tili. Leksikologiya. -Nókis, 1994, 81-84 b.

14Доспанов О. Диалекты каракалпакского языка и их основные особенности. ÓzRIAQQB„ Xabarshısı jurnalı, 1966. № 1, 64-76 стр; Об изучении диалектов каракалпакского языка.// Вопросы диалектологии тюркских языков. Фрунзе, 1968, 85-93 стр.

15Nasırov D. S., Dospanov O. Qaraqalpaq tili dialektologiyası. Nókis, Bilim, 1995.

15

Izertlew jumıslarınıń juwmaǵı retinde «Qaraqalpaq tili dialektologiyasınıń máselelerinen» degen miynetin járiyaladı.16

T. Begjanov Moynaq sóylesimindegi balıqshılıq, tuwısqanlıqtı bildiretuǵın atamalarǵa sóylesimniń qaraqalpaq ádebiy tiline qatnası máselelerine arnalǵan maqalaları gazeta-jurnal betlerinde járiyalandı.

Qaraqalpaq tiliniń qubla dialektleriniń fonetikalıq ayırmashılıqları boyınsha O. Bekbawlov izertlew jumısların alıp bardı. Ol 1966-jılı

«Qaraqalpaq tiliniń túslik dialektiniń fonetikalıq ózgeshelikleri» degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı. Onıń bir neshshe maqalaları gazeta-jurnal betlerinde basılıp shıqtı.17

Sonday-aq Buxara qaraqalpaqlarınıń tili boyınsha H.Hamidovtıń maqalaları bar.18

Al, ǵárezsizlik jıllarında da qaraqalpaq dialektologiyası, dialektlik sózlikleri máseleleri boyınsha bir qatar ilimiy shara-ilajlar ámelge asırıldı. Atap aytqanda B. Qurbanbaeva19, G.Bekmuratova20, S. Shınnazarova21, A.Pirekeevalardıń22

miynetlerin atap ótiwge boladı.

16Begjanov T. Qaraqalpaq tili dialektologiyasınıń máselelerinen. -Nókis, 1971.

17Bekbawlov Wо. Qaraqalpaq tiliniń túslik dialektiniń fonetikalıq ózgeshelikleri. -Tashkent, 1966.

18Hamidov H. Buxara qaraqalpaqlarınıń tili boyınsha bayqawlar.//ÓzRIAQQB Xabarshısı jurnalı, Nókis, 1964, № 3, 141-147 betler.

19Qurbanbaeva B. Qoraqalpoq tili janubiy dialektining swz yasalish va morfologik xususiyatlari. -Nukus, 2008. 295 b.

20Bekmuratova G. Qaraqalpaq tiliniń Shomanay sóylesimi. Nókis, Bilim, 2004, 32-bet.

21Shınnazarova S. Qoraqalpoǵistoning Qonlikól hududidagi qoraqalpoqlarning nutqidagi hususiyatlari.

-Nukus, 2009, 23-bet.

22 Pirekeeva A. Kenimex qoraqalpoqlari shevası. -Nukus, 2012, 22-bet.

16

II BAP. QARAQALPAQ DIALEKTOLOGIYASÍNDA SÓZLIKLERDIŃ

DÚZILIW PRINCIPLERI

Hár qanday sózliktiń óz dúziliw principi bar. Mısalı, qaraqalpaq dialektologiyalıq sózligin dúziwde de onıń basqa sózliklerden ózgeshelep turatuǵın principleri, belgileri, talapları bar. Dialektlik sózlerdi basqa sózlerden ajıratıwǵa kópshilik qıynaladı. Bul dialektlik sózlerdi ádebiy tilden ajırata almaslıqta.

Bul haqqında O. Dospanov óziniń usı dialektlik sózlerdi anıqlawǵa arnalǵan

«Qaraqalpaq tiliniń dialektologiyalıq sózligin dúziwdegi tiykarǵı principler»23 dep atalǵan arnawlı maqalasına tómendegi pikirlerdi bildiredi:

«Ádebiy til menen xalıq awızeki sóylew tiliniń ózgeshelikleri bolıp tabılǵan dialekt hám govorlar (sóylesimler) arasında ara qatnasıq bar e kenligi kórinedi. Belgili dialekt hám govordan ádebiy tilge sóz awısıw processleri de óziniń nızamlılıqlarına iye. Eger de ádebiy tilden jańadan payda bolǵan túsinik yaki belginiń ańlanıwǵa tiyisli mánisin tolıq kórsete alıw dárejesine iye sóz tabılmaǵan jaǵdayda ǵana ayırım dialektlik sózlerdi ádebiy tilge retine qaray paydalanıw múmkinshiligi tuwadı.»

Demek, bul tárepinen qaraǵanımızda, dialektler hám govorlar ádebiy tilge qaraǵanda ózleriniń leksikalıq, fonetika-morfologiyalıq ózgesheliklerine iye degen menen, onıń leksikalıq mánileri ádebiy tilge salıstırǵanda joqarıdaǵı eki belgiden de (yaǵnıy, fonetika hám morfologiyalıq) kóbirek kózge taslanadı. Al bul jaǵday qraqalpaq tiliniń dialektologiyalıq sózligin dúziw isinde, bul sózlikti dúziwde belgili principlerdi basshılıqqa alıw kerekliginen derek beredi.

D. S. Nasırov hám O. Dospanovlar qaraqalpaq tiliniń dialektologiyalıq sózligin dúziwde ózinen aldıńǵı leksikograf-dialektologlardın dástúrlerin basshılıqqa alǵan. Mısalı, bul sózlikti dúziwde N. A. Baskakovtıń

23 Dospanov O. Qaraqalpaq tiliniń dialektologiyalıq sózligin dúziwdegi tiykarǵı principler.// Qaraqalpaq tiliniń dialektologiyalıq sózligi. Nókis, Qaraqalpaqstan, 1983, 5-17-betler.

17

«Qaraqalpaq tili» (dialektologiya boyınsha materiallar) I tom miynetinde ilimpazdıń qanday principlerge súyengenligin joqarıda atap kórsetedi: «N. A.

Baskakovtıń «Karakalpakskiy yazık» (t. I, Tekst i slovar, Fonetika i morfologiya,

II tom) atlı miynetinde qaraqalpaq tiliniń arqa shıǵıs, qubla batıs dialektleri boyınsha 1926-1945-jıllar aralıǵında jıynalǵan materiallar tiykarında respublikalıq qaraqalpaq massası jasaytuǵın jerlerdegi awızeki sóylew tiliniń jergilikli

ózgesheliklerine tán dep tabılǵan materiallar dialektologiyalıq sózlikke usınılıp, onıń mánileri múmkinshiliklerine qaray qońısılas túrkiy tilleriniń mısalları hám eski túrkiy jazıwlarınıń esteliklerine tiyisli faktler menen salıstırılǵan.

Avtor kóbirek dıqqattı arqa-shıǵıs (arqa) dialektine bólgenligi álbette, sózlikte kórinip turadı. Qubla-batıs (qubla) dialekti boyınsha dialektologiyalıq materiallar sózlikte usınılǵan. N. A. Baskakov tárepinen dúzilgen sózlikte onıń dúziliw principleri, qurılısı tómendegishe:

-Eń dáslep, jergilikli ózgeshelikke iye sóz beriledi de, sońınan onıń russha túsinigi usınıladı. Bunıń menen qatar maǵlıwmat beriwshiniń kásibi keltirilip, dialektlik mısallar retine qaray tuwısqan túrkiy tillerine salıstırıladı. Ayırım jaǵdaylarda sol dialektlik sózlerdiń qaysı tilden awısqanlıǵı, arab yaki parsı tili me, bul da qısqasha belgilenip ótilgen. Biraq bul sózlikte óz dúziliw principleri boyınsha hár bir dialektlik sózdiń tolıq mánisin ashıp beriwshi qatarlar az. Ásirese reeestrge usınılǵan sóz mısallar arqalı kórsetilmegen, kópshilik jaǵdayda qaraqalpaq ádebiy tilinde qollanılıwshı sózler menen jergilikli ózgesheliklerge tán bolǵan mısallardıń parqı ashıp berilmegen. Sonlıqtan da ádebiy til norması menen dialektlik yaki govorlıq (sóylesimlik) leksikaǵa tán sózlerdi ayırıw oqıwshılarda qıyınshılıq payda etiwi múmkin.

Demek, bul atalǵan sózlikte usı sıyaqlı múmkinshilikler bar, biraq bul N.A.Baskakov tárepinen dúzilgen sózlik 1983-jılı járiyalanıp dialektolo-

18

giyalıq sózlik24 ushın onı dúziwde, principlerin basshılıqqa alıwda belgili orınǵa iye.

Qaraqalpaq dialektologiyalıq sózliginiń dúziliwinde bunnan aldın túrkiy til biliminde járiyalanǵan usı mazmundaǵı sózliklerdi dúziw principleri basshılıqqa alınǵanlıǵı, sózliktiń kemshiliksiz, tolıq túrde dúziliwine de tiykar bolǵan. Sebebi basqa ilimlerge, til bilimi tarawlarına salıstırǵanımızda da dialektologiya ilimi basqa túrkiy tilles respublikalardaǵı islengen dialektologiyalıq jumıslarǵa qaraǵanda da az kólemde rawajlanǵan edi. Professor O. Dospanov qaraqalpaq tiliniń dialektologiyalıq sózliginde alǵı sóz sıpatında jazǵan maqalasında mınaday pikirlerdi bildirgen edi: «Sońǵı waqıtlarda respublika territoriyasında hám

Ózbekstan, Túrkmenstan respublikalarınıń ayırım rayonlarında jasaytuǵın qaraqalpaqlardıń awızeki sóylew tilinin ózgesheliklerin úyreniw boyınsha bir neshe márte shólkemlestirilgen dialektologiyalıq ekspediciyalar nátiyjesinde kóplegen ba y materiallar jıynaldı. Onı iriklep, elekten ótkeriw nátiyjesinde qaraqalpaq tiliniń tariyxı, dialektologiyası, tariyxıy morfologiya, leksika, fonetika hám sintaksis tarawlarına qatnası bar faktler bar ekenligi anıqlandı. Biraq dialektologiya boyınsha jazılǵan jumıslarda qosımsha retinde dúzilgen sózlikler joqtıń qasında. Bunıń hámmesi qaraqalpaq tili dialektologiyalıq sózliginiń dúziliwine óziniń belgili dárejedegi tásirin tiygizip, onıń keshiktiriliwine alıp keldi. Instituttıń til tariyxı hám dialektologiyası bóliminiń ilimiy xızmetkerleri sózlik dúziw máselesine 1961-jıldan baslap kiristi.

Dialektlik sózliklerdi dúziw, onıń principleri haqqında belgili dialektolog ustaz Abdiqádir Niyazov ta arnawlı ilimiy maqalasında sóz etken edi.25

Qaraqalpaq tili dialektologiyalıq sózliginiń tiykarǵı deregi retinde dialektologiyalıq enciklopediyalar dáwirinde jıynalǵan materiallar qaraqalpaq

24Nasırov D.S., Dospanov O. Qaraqalpaq tiliniń dialektologiyalıq sózligi. Nókis, Qaraqalpaqstan, 1983.

25Ниязов А. Составлении диалектологического словаря и атласа каракалпакского язык.//Сб. Вопросы диалектологии тюркских языков. Фрунзе ОПМ, 1968, 140-142-betler.

19

tiliniń jergilikli ózgesheliklerine arnalǵan bólimleri, respublikalıq hám jergilikli baspasóz benen ádebiy shıǵarmalarda, xalıq awızeki ádebiyatında ushırasatuǵın jergilikli til ózgeshelikleri esapqa alındı.

Birinshiden, O. Dospanovtıń kórsetiwinshe, dialektologiyalıq sózlik dúziwdiń principleri tómendegishe bolıwı zárúr: xalıqtıń ásirler boyı shuǵıllanatuǵın kásibi – bul paxtashılıq. Sózlikte usı tarawǵa baylanıslı dialektlik leksikaǵa belgili orın berildi. Mısalı:

Paxta shirkát – paxta skladshısı;

Pelesh – ǵawashanıń paqalı; Súzewik

– boldozer;

Tamar – paxta hám basqa ósimliklerdiń tamırı. Tiy – jerdiń túbi, ultanı.

Paxtashılıq penen qatar respublikanıń qubla (Tórtkúl, Beruniy, Ellikqala,

Ámiwdárya) hám arqa rayonlarınıń (Xojeli, Shomanay, Qońırat, Shımbay, Kegeyli, Taxtakópir, Nókis) aymaqlarında jasawshı baǵshılıq, júzimgershilik, pilleshilik isleri, palız eginlerin ósiriw menen de shuǵıllanadı. Olardıń awızeki sóylew tiliniń

ózgesheliklerinde bul xojalıqlarǵa baylansılı sózler qollanıladı. Mısalı: azǵın – biyshek qawınnıń túri; ala

qamba // ala qamma – qawın túri; arnalı yiydá - jiydeniń túri;

ash kádi – asqabaq

gúsji júzim –júzimniń túri; jáwzáki erikeriktiń túri; yurt shabdalı – shabdal; nashwatı – jemis túri.

Bunday tiptegi sózlerdiń toparı da sózlikten orın aladı dep kórsetedi O. Dospanov.

Ekinshiden: -tildiń arqa hám qubla dialektleri wákilleriniń sóylew tili

ózgesheliklerinde mal sharwashılıgı, mallardıń hár qıylı awırıwları,

20