MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde feyildiń funkcional formaları hám olardı oqıtıw

I Bap Háreket atı feyili hám onı oqıtıw

Qaraqalpaq tilindegi sóz shaqapları sistemasında feyil sóyler úlken orın iyeleydi. Feyildiń funkcional formaları onıń basqa formalarınan, kategoriyalarınan, túrlerinen ózine tán ózgesheliklrei menen ajıralıp turadı. Feyildiń funkcional formalarınıń biri háreket atı feyili bolıp, onıń basqa formalardan ayırmashılıqları bar. Sonıń menen birge, feyil sózlerdi, sonıń ishinde onıń funcional formalarınıń biri esaplanǵan háreket atı feyilin oqıtıwda qolaylı bolǵan usıllar, metodlar bar. Biz pitkeriw qánigelik jumısımızda háreket atı feyili hám onı oqıtıw máselelerine óz aldına bólek toqtap ótpekshimiz.

1. Háreket atı feyiliniń tiykarǵı ózgeshelikleri

Qaraqalpaq tilinde háreket atı óziniń dáslepki yaǵnıy dórendi formasında bet, san, meyil hám máhál mánilerin bildirmeydi. Usı formada kelgende ol tek ǵana háreket procesiniń ataması bolıp turadı. Háreketti ataydı.

Qaraqalpaq tilinde háreket atı belgili bir affiksler arqalı bildiriledi. Oǵan tómendegiler kiredi:

a)-ıw/-iw, -w, - maq/-mek, -paq/-pek, -baq/-bek, -ǵı/-gi, -qı/-ki, - ıs/-ıs, - s formaları dara:

b)-ǵanlıq/-genlik, -qanlıq/-kenlik, -tuǵınlıq, -jaqlıq, -arlıq/-erlik, - rlıq/-rlik, - maslıq/-meslik, -maǵa/-mege, -arǵa/-erge, -masqa/-meske, - ıwǵa/-iwge, -wǵa/- wge formaları qospa affiksler bolıp esaplanadı. Olar túbir hám dórendi túbir feyillerine jalǵanıp, háreket atı feyillerin jasaydı.

Qaraqalpaq tilindegi háreket atı feyiline tán bir ózgeshelik bar − birinshiden, ayırım háreket atı feyilleri feyil hám atlıqqa tán belgilerge iye bolsa, ekinshiden, tek ǵana feyilge qatnaslı boladı da sheklengen dárejede

11

ushırasadı. Sheklengen dárejedegi feyiller infinitivke tán belgilerdi kórsetedi. Usı

ózgesheliklerine qaray háreket atı formaları eki toparǵa bólinedi:

1)substantivlik yaǵnıy atawısh feyiller

2)infinitiv feyiller.

1.Háreket atınıń substantiv formaları − atawısh feyiller

Qaraqalpaq tilindegi atawısh feyillerdiń bir ayrıqsha ajıralıp turatuǵın sıpatı − eki sóz shaqabınıń − atlıq penen feyildiń mánilerine iye bolıp keletuǵını bolıp esaplanadı. Bunda háreket atı feyiliniń feyillik mánisi sonnan ibarat − basqa da feyil sózler sıyaqlı is-háreketti bildiredi, bolımlı yamasa bolımsız formalarda keledi. Atlıq sózler menen kelip, olardı basqarıp, feyil sóz dizbegin dúzedi hám bas komponent boladı. Al, atawısh sózlerge, sonıń ishinde, atap aytqanda, atlıq sózlerge tán bolǵan ózgeshelikleri − atlıq sózlerdey seplik, kóplik, tartım affiksleri menen ózgerip, substantivlik belgige, qásiyetke iye boladı. Bunday jaǵdayda olar atlıq sózler sıyaqlı sintaksislik xızmetlerdi atqarıp keledi. Usı ózgesheliklerine baylanıslı ol atawısh feyil dep te atala beredi.

«Infinitiv» termini latınnıń infinitivus degen sózinen alınıp, máhál, meyil, bet,san boyınsha «belgisiz feyil»1 degen mánini ańlatadı. Házir bul termin rus hám túrkiy tilerindegi infinitiv yamasa «feyildiń belgisiz forması» dep ataladı».9

«Háreket atınıń substantiv forması, tiykarınan, sóz jasawshı -ıw/-iw,

-w, - maq/-mek (-paq/-pek, -baq/-bek), -ǵı/-gi (-qı/-ki), - ıs/-ıs, -s hám - ǵanlıq/- genlik, -qanlıq/-kenlik, -tuǵınlıq, -jaqlıq, (-a, -e) rlıq/-rlik, - maslıq/-meslik, - maqlıq/-meklik sıyaqlı affikslerdiń túbir hám dórendi túbir feyillerge jalǵanıwı arqalı jasaladı. Bul feyil formaları sóz jasaw

9 Дəўлетов М. Ҳəзириг қарақалпақ тилинде фейилдиң функциональ формаларының системасы. Нөкис, «Қарақалпақстан» баспасы, 1990, 57-бет.

12

uqıplılıǵı, qollanılıwı, mánisi jaǵınan hár qaysısı ózine tán

ózgeshelikleri menen bir-birinen ayrılıp turadı.»10

Bul formalardıń mánilik jaqtan bir-birinen ayırmashılıqları bar. Biz olarǵa tómende óz aldına bólek toqtap ótpekshimiz.

1. Háreket atınıń -ıw/-iw, -w forması

Qaraqalpaq tilinde háreket atınıń - ıw/ -iw, -w forması, sonday-aq bolımsız - ma+w/-me+w forması barlıq túbir hám dórendi feyillerge jalǵanıp keledi, háreket atı feyilin jasaydı hám tómendegidey mánilik ózgeshelikler menen sıpatlanadı:

a)ataw formasında kelip háreket atı mánisindegi is-háreketti bildiredi. Bunda, kóbinese, gápte subektlik hám atributivlik xızmetlerde keledi. Mısalı:

1. Áwele oyın ba dep otır edi, izi salmaqlı eken. Kóteriw, shıdaw kerek boldı. (Ó.A)

2. Dúńyada ne qıyın, jası úlken bolıw qıyın. (Ó.A)

Baslawısh xızmetinde keńeytilgen aǵza bolıp keledi. Bunda ól toplam túrinde keledi. Mısalı: (Ó.A.)

1. Onıń baladay bolıp ókpelewi bunı zawıqlandırdı (H.Ó)

b)- Iw/ -iw, -w forması ataw formasında ǵana emes hár qıylı seplik formaların da qabıl etip keledi. Iyelik sepliginde kelip, anıqlawısh boladı. Mısalı: Al, kempir Bekimbettiń maqtaw sózin esitip, awzı ashılıp ketedi. (Ó.A) Eń

aqırında dań-dańı shıqqan basın uslap otırıp:

− Xalıq penen islesiwdiń qıyının-ay, − dep awır gúrsindi. (Ó.A.) Endi kúsh salıp islewdiń qıyınshılıǵı anıq bolıp qaldı.

v) qospa bayanlawısh quramında keledi. Mısalı: Spravka alsa, Bekimbetti juwapqa tarttırıw múmkin. 2. Sirá, bar kúshin bilegine jıynap turǵan bolıwı kerek.

(Ó.A)

10 Ҳəзирги қарақалпақ əдебий тилиниң грамматикасы. Нөкис, «Билим», 1994 267-бет.

13

Kewil bir baǵ, onı tárbiyat etip,

Tatlı miywasın jep, aralaw múmkin. (I.Yu)

g) seplik formaları menen kelgende gáptiń ekinshi dárejeli aǵzalarınıń xızmetin atqarıp keledi. Mısalı:

Jumıstı durıs jolǵa qoyıw ushın (ne maqsette? − maqset pısıqlawıshı) talay nárselerdiń isleniwi kerek boldı. (Ó.A.)

d) - Iw/ -iw, -w forması feyil toplamların dúziwde ónimli qollanılatuǵın formalardıń biri bolıp esaplanadı. - Iw/ -iw, -w forması háreket atı toplamın dúzip keledi. Mısalı: Endi tezirek frontqa túsip dushpan menen kúsh sınasıwdı (neni? -

ıw formalı toplam, keńeytilgen tolıqlawısh) kútip atırmız. (Ó.A.)

− Shıraǵım, seniń de bala súyip, ana bolıwıńa (nege? − keńeytilgen tolıqlawısh) jaqsı. (Ó.A.)

e) túsindiriwshi aǵza xızmetin atqaradı: Dáslepki máseleler de − úlken

áhmiyetli máseleler: ásker semyalarına járdem beriw, bólinbeytuǵın xordı durıs paydalanıw, balıqshılardıń mádeniy jaǵdayın jaqsartıw. (Ó.A.)

j) Seplik formaları menen kelip, gáptiń aqırında turıp, bayanlawısh xızmetin atqaradı. Mısalı: Aralarında tartıs, daw kóbeyiwde. (Ó.A.)

Demek, bul háreket atı feyilleri ataw formasında kelgende is-hárekettiń atın bildirip kelse, ataw formasında hám iyelik sepliginde kelip zatqa tán tiyislilik hám sapa belgisin bildirip, gáp ishinde kelip anıqlawısh xızmetin atqaradı. Al, múmkin, kerek, zárúr hám t.b. sózler menen kelgende gáptiń qospa bayanlawıshın payda etedi. Jáne de seplik formaları menen keledi hám hár qıylı gáp aǵzalarınıń xızmetin atqarıw múmkinshiligine iye boladı. Bunda, tiykarınan, gáptiń ekinshi dárejeli aǵzalarınıń xızmetinde ónimli qollanıladı. Sonday-aq, feyil toplamların dúziwde

ónimli qatnasadı.

- Iw/ -iw, -w forması menen kelgen háreket atı feyilleri óziniń tiykarǵı háreketlik mánileri joytıp, pútkilley atlıq sózlerge ótip te ketedi. Bunday sózlerdiń qatarında oqıw, jaylaw, sóylesiw, ushırasıw, qosıw,

14

alıw, tergew hám t.b. sózler kiredi. Oqıw gúzde − sentyabr ayında baslanadı. Feyildiń basqa da formaları menen bir qatarda atawısh feyil formasında

kelgen sózler de gáptiń bayanlawıshı xızmetinde keledi. Bunda –ıw/-iw,-w – maq/- mek formalı kelgen feyil sózler jay bayanlawısh xızmetinde keledi. Mısalı:

Biziń tiykarǵı maqsetimiz – oqıw.

Házirgi qaraqalpaq tilinde feyil sóz shaqabı ushın tán bolǵan sıpatlı bir qubılıs olardıń ishinde otır, tur, júr feyilleriniń gáp ishinde dara bayanlawısh xızmetinde kelgende eki túrli xızmet atqarıp keliwi bolıp esaplanadı. Bunday feyiller tómendegi ózgesheliklerge iye boladı:

1.Ekinshi bet, birlik san, buyrıq meyil mánisindegi is-háreketlerdi bildirip keledi. Mısalı: Tur, oqıwıńa ket.

2.Turıptı, otırıptı, júripti formalarında kelgende buyrıq mánisin bildirmeydi, al xabar mánisin bildirip keledi. Mısalı:

Qalmurat tómende tur. Bul gápte turıptı mánisinde xabardı bildirip keledi.

2.Háreket atınıń -maq/-mek forması

Qaraqalpaq tilinde háreket atınıń -maq/-mek forması bir neshe fonetikalıq variantlarǵa iye. Olar -maq/-mek (-paq/-pek, -baq/-bek) fonetikalıq variantları bolıp esaplanadı. Háreket atınıń -maq/-mek formasınıń - ıw/ -iw, -w formasınan

ózgesheligi onıń qollanılıwı jaǵınan ónimsizliginde kórinedi.

Háreket atınıń -maq/-mek forması qaraqalpaq tilindegi feyildiń barlıq túbir hár dórendi túbirlerine jalǵana aladı: aytpaq, kórmek, gezbek, júrmek, sıpırmaq hám t.b. Mısalı:

Ólmektiń izinen ólmek joq. (Naqıl)

Qaraqalpaq xalqında burınnan saqlanıp kiyatırǵan oyınlardıń biri –

teppek.

15

Eger de ol túwe, joq hám emes sózleri menen kelse analitikalıq usılda beriledi. Mısalı:

Meniń aytqanlarıma túsinbek túwe, tıńlaǵan da joq. Otırǵan jerinen basqa jaqqa qashıp ketpek túwe, poselkadan qazıq qaǵıp bergen jerge kóshire almay, búlip júrmen. (Sh.S.) Bunday birlikler menen kelgende salıstırıw mánisi bildiriledi.

Háreket atınıń -maq/-mek forması tilde hár qıylı formalardı qabıl etip keledi. Ol hesh qanday sóz ózgertiwshi affikslerdi qabıl etpey, ataw formasında kelgende tek ǵana is-háreket procesin atap kórsetiw mánisin bildirip keledi. Bunday formada kelgende olar, tiykarınan, gápte bayanlawısh aǵza xızmetin atqarıp keledi. Onıń bas maqseti − dushpandı jeńbek. Bunda

- bek formasında kelgen háreket atı feyili ataw formasındaǵı subekttiń isháreketin bildirip keledi. Olar bunda meyil hám máhál kategoriyasına qatnaslı bolmay, isháreketti tikkeley bildiriw, xabarlaw mánisinen meyil hám máhál máńisi bildiriledi. Háreket atınıń bunday jaǵdayda kelgen -maq/- mek forması -maqshı/- mekshi forması menen sinonim bolıp keledi. Bilmek − bilmekshi, aytpaq − aytpaqshı, kórmek − kórmekshi hám t.b.

Kerek, lazım, tiyis, dárkar modal sózleri menen kelgende háreket atı feyiliniń -maq/-mek forması edi tolıqsız feyili menen dizbeklesedi. Bunda olar, kóbinese, bayanlawısh xızmetinde keledi. Onıń oyı tınısh jatpaq edi. Búgin jumıstı pitkermek kerek. Qánigelikti iyelew ushın jaqsı bilim almaq zárúr.

Substantivlesip kelip atama mánisin bildiredi. Mısalı: Teppek − oyın atı. Almaqtıń bermegi bar. (Naqıl)

Qaraqalpaq tilindegi háreket atı formaları hár qıylı stillerde qollanıla beredi. Kórkem shıǵarmalarda bul formalar stillik xızmetlerde paydalanıladı. Mısalı:

Bizge ǵániymetdur tez ósip-ónbek,

Keleshektiń ıǵbal gúllerin termek.

Qanday jaksı, aq besikte ińgalap,

16

Bul ájayıp elde dúńyaǵa kelmek!

Bizge ǵániymetdur tez ósip -ónbek,

Keleshek baǵınıń gúllerin termek.

Qanday jaqsı, aq besikte ińgalap,

Bul shadlı zamanda dúńyaǵa kelmek! (I.Yu)

Sılaw mayın jaǵıp, oǵan xabarshılarǵa júyrik atlar kerekligin, maydanlardı baylanıstırmaqqa tek samaldan júyrik shabıs atları ǵana jararın túsindirdi. (H.Ótemuratova)

Bar dalbedewlerdi jer túbine asırmaqqa lebiz etti (H.Ó.)

Солай йетип, háрекет атıнıń -maq/-mek forması háreketti atap kórsetiw mánileri menen birge, qollanılıw ónimsizligi menen de sıpatlanadı.

3. Háreket atınıń -ıs/-is forması

Qaraqalpaq tilindegi háreket atınıń -ıs/-is forması onıń basqa formaları sıyaqlı hárekettiń atın bildirip keledi. Basqa túrlerinen ónimsiz qollanılıwı menen parqlanadı. Bul forma arqalı urıs, júris, otırıs, turıs, kelis hám t.b. birlikler jasaladı. Bul olardıń bolımlı forması bolsa, bolımsız túri emes, joq sózleriniń járdemi menen bildiriledi. Bul analitikalıq forma arqalı bildiriledi. Mısalı: Urısta turıs joq. Bul qay kelis?

Háreket atınıń -ıs/-is forması hár qıylı formalar menen keledi. Olardan seplik, tartım hám kóplik affikslerin qabıl etedi. Bunday jaǵdayda, kóbinese, substantivlesedi. Olardıń usınday ózgerisleri nátiyjesinde bir qansha atawısh sózler payda boladı. Mısalı: utıs, gúres, urıs, qonıs, eregis hám t.b. Mısalı:

Qonısıńız jaylı bolsın. Ómir − bul, gúres. Qońsılar menen alısberis qılıp otırmız.

17

Demek, háreket atınıń -ıs/-is forması usınday ózgesheliklerge iye bolıp keledi.

4. Háreket atı feyiliniń -ǵı/-gi, -qı/-ki forması

Qaraqalpaq tilindegi háreket atınıń -ǵı/-gi, -qı/-ki forması basqa formalarına salıstırǵanda bir qansha ózgeshelikke iye bolıp keliwi menen ajıralıp turadı.. Bul forma haqqında bir qansha pikirlerdi de ushıratıwǵa boladı. Olardan N.A.Baskakov tárepinen tariyxıy shıǵısı jaǵınan -ıw/-iw,

-w formasınıń en góne yaǵnıy arxaikalıq variantı dep esaplandı.

Qaraqalpaq tilindegi -ǵı/-gi, -qı/-ki formasın alǵan alǵı, bergi sózlerinde, sonday-aq, jońǵı, sıralǵı, uytqı hám t.b. sıyaqlı birliklerde dáslepki háreketlik mánisi joǵalıp, leksikalizaciya arqalı ataw mánisi basım bolıp, substantivlesip ketken.

Analitikalıq formada -ma/-me bolımsızlıq affiksi menen kelip bolımsızlıq mánisi bildiriledi. Mısalı:

1.Ol qıynalǵanın bildirgisi kelmedi.

2.Toy-dumanǵa atap seyisletken arǵımaqların qan sasıǵan alpawıt maydanlarǵa jolatqısı kelmey, kiyeli qanazatların qásterlegen atpaz qurbısına xoshamet berdi. (H.Ó)

3.Aqsaǵım erteńgi túndi jamılıp atların alıp qashpaqshı ekenin, balalarǵa

qosıp jel tuyaqlılardı da qutqarıw kerekligin kúyip-pisip, partı shıǵıp túsindirgisi keler edi. (H.Ó)

Demek, háreket atınıń -ıw/-iw, -w, - maq/-mek, -paq/-pek, -baq/-bek, - ǵı/-gi, -qı/-ki, - ıs/-ıs, -s formaları dara formalar bolıp esaplanadı.

Háreket atınıń qospa formaları

Qaraqalpaq tilinde háreket atınıń qospa formaları -ǵanlıq/-genlik, - qanlıq/- kenlik, -tuǵınlıq, -jaqlıq, -arlıq/-erlik, -rlıq/-rlik, - maslıq/-meslik, -

18

maǵa/-mege, -arǵa/-erge, -masqa/-meske, -ıwǵa/-iwge, -wǵa/-wge formaları qospa affiksler bolıp esaplanadı. Bul formalar túbir hám dórendi túbir feyillerine jalǵanadı hám háreket atı feyillerin jasaydı.

1. Háreket atınıń -ǵanlıq/-genlik, -qanlıq/-kenlik formaları

Qaraqalpaq tilinde háreket atınıń -ǵanlıq/-genlik, -qanlıq/-kenlik formaları bolımlı hám bolımsız formada kelgen ótken máháldegi -ǵan formalı kelbetlik feyilge -lıq/-lik qosımtasınıń qosılıwı arqalı payda boladı. Hárekettiń ótken waqıttaǵı hal-jaǵday, nátiyjesin bildirip, substantivlik mánige iye boladı. Mısalı:

1.Kóp sharshaǵanlıq − adamnıń den sawlıǵına zıyanlı.

2.Páynek jórgekten shıqqalı bosaǵaǵa telmirip, esiktiń jabıǵınan sıǵalap

ósken, tabaq iyesiniń rabayın baqqısh, ol jamanlaǵandı qosılıp sıbap, ol maqtaǵandı kókke shıǵarıp sóylegish, óziniń toqtamına iyelik ete almas, erme bolǵanlıqtan, olarǵa jaǵımpazlanıp, ózi tanımas patsha shesheydi ǵáremetlep sala

berdi (H.Ó.)

3. Onıń sáwbetlesi Ilbır ǵarrı da qostarınıń peyli-apqalına qanıq bolǵanlıqtan, onıń tamaǵı búlkildegennen bir súyekli sózge taqım saların ańdı, saqalın tarashlap, onıń awzına pildey úńiliw menen qaldı. (H.Ó.)

Háreket atınıń -ǵanlıq/-genlik, -qanlıq/-kenlik formaları seplik, tartım, kóplik formaların qabıl etedi, tirkewishler menen keledi. Mısalı: Bárin bilip baratırǵanlıǵı ushın oǵan unaǵan edi. Esitpegenlikten úndemedi.

Olar hár qıylı gáp aǵzalarınıń xızmetinde keledi.

19