MD hám PQJ / Eliklewish hám tańlaqlardı oqıtıw

Shúw háy, ógizler, quya ber jawın, jániwar!-dep eki ógizdiń arqasına shıbıq tarttı. (Sh.A.)

3.Demek, tańlaq sózler gáptiń quramında basqa sózler menen sintaksislik baylanısqa túspeydi. Olar tikkeley sóz ózgeriwshi qosımtalar menen

ózgermeydi. Bul jaǵınan qaraǵanda tańlaqlar tikkeley grammatikalıq gáp aǵzası xızmetin atqara almaydı. Biraq, geyde tańlaqlardıń júdá siyrek gáp aǵzası wazıypasın atqaratuǵın múmkinshilikleri ushırasadı. Bul jaǵdayda tańlaq sózler atlıqlasıp, geypara sóz ózgertiwshi hám sóz jasawshı qosımtalardı qabıl etedi yamasa betlik emes formada kelgende, kómekshi feyil menen dizbeklesip, bir intonaciya basımında aytıladı da analitikalıq formadaǵı feyil yaki feyil toplamı formasında gáp aǵzası xızmetin atqaradı. Mısalı: Adamlar ılay atıp atırǵanda «bárekellasın» jetkerip tur. (T.Q.) Alıstan ura esitildi. (X.S.)

Bul gáplerdegi dıqqat etilgen sózler ózleri qatnaslı sózler menen sintaksislik baylanısqa túsip, belgili gáp aǵzaları –baslawısh, tolıqlawısh xızmetin atqarıp kelgen.

«Tańlaqlardıń intonaciyası, gáptegi xızmeti hám irkilis belgilerin oqıtıw» teması ushın ulıwma bilim beriw mekteplerinde 7-klass ushın

«Qaraqalpaq tili» sabaqlıǵında 2 saat ajıratlııp, 68-69-betlerde30 Tańlaqlar tekst hám gáp ishinde hár túrli intonaciyalıq

ózgesheliklerge iye boladı. Tańlaqlardıń intonaciyalıq ózgesheligine qaray, onıń sintaksislik xızmeti hám irkilis belgilerin anıqlanadı. Birinshiden, eger tańlaqlar óz aldına gáplik intonaciya menen aytılsa, tańlaq sóz-gáp xızmetin atqaradı. Bunday jaǵdayda aytılıw intonaciyasına qaray noqat, úndew belgileri qoyıladı. Ekinshiden, sózgáp xızmetinde kelgen tańlaqlar kóterińki aytılsa, keyinine úndew

30 Дəўлетов А., Дəўлетов М. Қарақалпақ тили. (7-класс ушын сабақлық) Нөкис, Билим,

2000, 68-69-бетлер.

41

belgisi qoyıladı. Mısalı, Bárekella? Júdá jaqsı. Súyinshi! Tolǵanay apa, Jorabek atamnıń kelini bosandı.

Úshinshiden, sóz-gáp xızmetinde kelgen tańlaqlar páseń intonaciya menen aytılsa, tańlaqtan keyin noqat qoyıladı. Mısalı:

-Qálegen kuzovqa otır, kolxozǵa deyin aparıp taslayın. - Raxmet. Atım bar.

Tórtinshiden, tańlaqlar gáp ishinde kiris aǵza xızmetinde jay intonaciya menen aytıladı. Kiris aǵza xızmetinde kelgen tańlaqlar gáptiń basında kelse, keyninen, al ortasında kelse, sen tárepinen, aqırında kelse, aldınan útir qoyıladı. Mısalı: Bárekella, azamat jigitler, maǵan etken bul húrmetińiz altınnan da artıq.

Raxmet, Siziń bul aytqan keńeslerińizdi esapqa alaman.

Besinshiden, geyde tańlaqlar jeke siyrek atlıqlasıp kelip grammatikalıq gáp aǵzalarınıń xızmetin de atqaradı. Mısalı:

Alıstan ura esitildi. Bizler jaqınlasqan sayın way-waylar, bay - baylar anıǵıraq esitildi.

Adamlar ılay atıp atırǵanlarǵa «bárekallasın» jetkerip tur. Altınshıdan, juplasıp kelgen tańlaqlar defis arqalı jazıladı. Mısalı:

Wah-wah, qolıma tiymeń.

Bul temanı oqıwshılarǵa mısallar arqalı túsindirip bolǵannan keyin, oqıwshılarǵa tómendegishe sorawlar tarqatıladı hám sorawlardıń mazmunına qaray juwap beriw wazıypası tapsırıladı.

Sorawlar:

1.Tańlaqlar qanday jaǵdayda sóz-gáp xızmetin atqaradı?

2.Tańlaqlar sóz-gáp xızmetin atqarıp kelse qaysı irkilis belgileri qoyıladı?

3.Tańlaqlar kóterińki aytılǵan jaǵdayda qanday irkilis belgileri qoyıladı?

42

4.Tańlaqlar páseń intonaciya menen aytılsa tańlaqtan keyin qanday irkilis belgileri qoyıladı?

5.Tańlaqlar kiris aǵza xızmetinde kelse qanday intociya menen aytıladı?

jumsaladı?

7. Juplasıp kelgende tańlaqlardıń arasına qanday belgi qoyıladı?

Juwapları

Bekkemlew ushın sorawlar berilgende hám juwap qaytarǵanda oqıtıwshı tárepinen klass eki toparǵa bóliniwi hám sol sorawlarǵa sáykes juwap beriwine qaray oqıtıwshı olardı bahalap barǵanı da maqul boladı.

1-juwap. Eger tańlaqlar óz aldına gáplik intonaciya menen aytılsa sóz gáp xızmetin atqaradı.

2-juwap. Sóz-gáp xızmetinde kelse, aytılıw intonaciyasına qaray noqat ya úndew belgileri qoyıladı.

3-juwap. Tańlaqlar kóterińki aytılsa úndew qoyıladı.

4-juwap. Tańlaqlar eger páseń intonaciya menen aytılsa noqat qoyıladı.

5-juwap. Eger kiris aǵza xızmetinde kelse jay intonaciya menen aytıladı.

a)tańlaq gáp basında kelse – keyninen útir;

b)ortasında kelse – eki tárepinen útir;

v) aqırında kelse – aldınan útir qoyıladı.

6-juwap. Eger tańlaqlar gápte atlıqlasıp (substanivlesip) kelse,

onda gáp aǵzaları xızmetin atqaradı.

7-juwap. Eger juplasıp kelse (-) defis belgisi qoyıladı.

43

2.4. Tańlaqlardı morfologiyalıq tallawǵa úyretiw

7-klassta ótiletuǵın «Qaraqalpaq tili» sabaqlıǵında tańlaqlardı tallaw ushın 2 saat ajıratılǵan. Oqıtıwshılardı morfologiyalıq tallawǵa úyretiw qaraqalpaq tili páni oqıtıwshısınan úlken juwapkershilikti talap e tedi. Kópshilik jaǵdayda oqıwshılardı morfologiyalıq tallaw islewde ekinshi sóz shaqabı menen aralastırıp jiberedi.

Sabaqlıqta tallaw jobası oǵada piwayı hám tómendegishe berilgen: Tallaw jobası:

1)sóz shaqabı-ózgermeytuǵın sóz shaqabı, tańlaq.

2)morfologiyalıq belgisi – ózgermeytuǵın sóz shaqabı.

3)sintaksislik xızmeti – qaysı gáp aǵzası ekenligi.

Bul tallaw jobasına tómendegi eki sorawdı kiritiwdi usınamız, biraq bul sorawlar sabaqlıqqa kiritilmegen.

4.Mánisi boyınsha qanday tańlaq? 5.Qurılısı boyınsha qanday tańlaq?

Tallaw úlgisi

Yapırmay-a, qızıq oyın eken bul. (I.Yu)

Awızeki tallaw

1)Yapırmay-a, tańlaq sóz shaqabı.

2)morfologiyalıq belgisi – ózgermeytuǵın sóz shaqabı.

3)sintaksislik xızmeti – kiris aǵza.

Jazba tallaw

1)Yapırmay-a, tańlaq sóz shaqabı.

2)morfologiyalıq belgisi – ózgermeytuǵın sóz shaqabı.

3)sintaksislik xızmeti – kiris aǵza.

44

Mısalı, 116-shınıǵıwdıń shárti tómendengishe: berilgen gáplerdi oqıń. Tańlaq sozlerdi tawıp, olarǵa úlgi boyınsha awızeki tallaw jasap, sintaksislik xızmetin aytıń.

1.Way, dostım, hár nárseni óz atı menen ataw kerek ǵoy.

2. Pútkil Qaraqalpaqstan menen Xorezm duz astında qalıw qáwpi bar, yapırmay-a.

3. Haw, onda burınnan-aq bunday iske qunıǵıp júrgen bir adam boldı-

ǵoy.

4.Bay –bay-bay, endi qáytemen, mınaw qay tuslar edi.

5.Pay-pay! Balıqları sonshelli mazalı edi-aw.

6.Háy bala! Kúnde dińgirley berip, miyimdi jep boldıń ǵoy.

7.Raxmet, jaqsı, -dep juwap qaytardı qız.

Bul mısallardaǵı astı sızılǵan itibarǵa alınǵan tańlaqlardı

tómendegi sıyaqlı bes baǵdar boyınsha awızsha tallaw múmkin.

1- gápti tallaw úlgisi

1)Way -sóz shaqabı, tańlaq.

2)morfologiyalıq belgisi – ózgermeytuǵın sóz shaqabı.

3)sintaksislik xızmeti – kiris aǵza.

4)mánisi boyınsha – tańlanıw mánisi.

5)qurılısı boyınsha – a) fonetika-morfologiyalıq

qurılısı boyınsha – bir buwınnan jasalǵan. b) way – tiykar tańlaq, dórendi emes.

2- gápti tallaw úlgisi

1)Yapırmay-a – tańlaq sóz shaqabı.

2)morfologiyalıq belgisi – ózgermeytuǵın sóz shaqabı.

3)sintaksislik xızmeti – kiris aǵza.

4)mánisi boyınsha – tańlanıw, ájepleniw sezimi.

5)qurılısı boyınsha – a) fonetika-morfologiyalıq – tórt buwınnan jasalǵan.

45

b) quramı boyınsha – tiykar tańlaq, dórendi emes.

3- gápti tallaw úlgisi

1) haw – tańlaq sóz shaqabı.

2)morfologiyalıq belgisi – ózgermeytuǵın sóz shaqabı.

3)sintaksislik xızmeti – kiris aǵza.

4)mánisi boyınsha – tańlanıw mánisin ańlatıp tur.

5)qurılısı boyınsha – a) fonetika-morfologiyalıq – bir buwınnan jasalǵan.

b) quramı boyınsha – tiykar tańlaq, dórendi emes.

4- gápti tallaw úlgisi

1) bay-bay-bay – tańlaq sóz shaqabı.

2)morfologiyalıq belgisi – ózgermeytuǵın sóz shaqabı.

3)sintaksislik xızmeti – kiris aǵza.

4)mánisi boyınsha – ókiniw mánisin ańlatıp tur.

5)qurılısı boyınsha –

a) fonetika-morfologiyalıq–bir buwınlı tańlaqtıń 3 márte

tákirarlanıp juplasıwınan kelgen.

b) quramı boyınsha – tiykar tańlaq, dórendi emes.

5- gápti tallaw úlgisi

1) pay-pay – tańlaq sóz shaqabı.

2)morfologiyalıq belgisi – ózgermeytuǵın sóz shaqabı.

3)sintaksislik xızmeti – kiris aǵza.

4)mánisi boyınsha – tańlanıw mánisi bar.

5)qurılısı boyınsha – a) fonetika-morfologiyalıq – bir buwınlı

tańlaqtıń 2 márte tákirarlanıp juplasıwınan kelgen.

b) quramı boyınsha – tiykar tańlaq, dórendi emes.

6- gápti tallaw úlgisi

1)Háy bala! – tańlaq.

2)morfologiyalıq belgisi – ózgermeytuǵın sóz shaqabı.

46

3)sintaksislik xızmeti – qaratpa aǵza.

4)mánisi boyınsha – buyırıw.

5)qurılısı boyınsha – dórendi tańlaq.

6)dórendi tańlaqlardıń sóz shaqabına qatnasına qaray: tańlaq+atlıq.

7- gápti tallaw úlgisi

1) Raxmet, jaqsı – tańlaq.

2)morfologiyalıq belgisi – ózgermeytuǵın sóz shaqabı.

3)sintaksislik xızmeti – qaratpa aǵza.

4)mánisi boyınsha – minnetdarshılıq sezimin bildiriledi.

5)qurılısı boyınsha – tiykar tańlaq.

6)quramı boyınsha -tiykar tańlaq (etiketlik tańlaq).

Demek, bull mısallardaǵı awızsha morfologiyalıq jaqtan tallanıw úlgisin kórgenimizde, 1,2,3,4,5,6-gáplerdegi tańlaqlar mánisi boyınsha – tuyǵı sezim yaǵnıy emocional tańlaqlar, al, 7 - mısaldaǵı raxmet tańlaǵı bolsa turmıs - salt yaǵnıy etiketlik tańlaq bolıp, ol gápte minnetdarshılıq kewli tolıwshılıq sezimlerin ańlatıw ushın jumsalǵanın kóremiz.

Tańlaqlar temasın ótiw barısında oqıwshılardıń bilimin bekkemlew maqsetinde bir qatar tómendegishe sorawlardı bergen maqul boladı:

1.Qanday sózler toparın tańlaq deymiz?

2.Tańlaqlardıń quramına qaray túrlerin aytıń.

3.Tańlaqlar mánisine qaray neshege bólinedi?

4.Mánisine qaray túrlerin aytıń.

5.Tańlaqlardıń intonaciyası, irkilis belgilerin aytıń.

6.Tańlaqlardıń sintaksislik xızmetin aytıń?

Bunnan soń tańlaqlardıń mánisine qaray túrleri boyınsha

tómendegi sorawlardı bergen de maqul boladı, bul oqıwshılardıń tek

47

tańlaq haqqında túsiniklerin bekkemlep ǵana qoymastan, al ásirese turmıs-salt (etiketlik) tańlaqlar, olardı úrp-ádet dástúrlerimiz benen tanıstırıwda da úlken

áhmiyetke iye.

1.Qanday sózdi paydalanıp sálemlesiw kerek? (Assalawma áleykum)

2.Sálemge qanday juwap qaytarıladı? (Wáliykum assalam)

3.Uzaqtan hám aradan bir qansha waqıtlar ótip ketse, sol adam úyine kelse, onıń jaqınlarına qanday tańlaq sóz aytıladı? (kóz aydın)

4.Jumıs islep atırǵan adamǵa qanday tańlaq sóz xoshamet mánisinde aytıladı? (Har ma!)

5.Al, harma sózine juwap mánisinde qanday tańlaq jumsaladı? (Bar

bol!)

Bunnan tısqarı tańlaqlardı mánisi hám qurılısı boyınsha bilim bergende, tallaw hár túrli úyretkende, test usıllarınan, hár túrli interaktiv usıllardan, kespe qaǵazlardan, tablitsalardan, ulıwma kórgizbelilikten paydalanıw, olardıń ján-jaqlama sawatlı jaslar bolıp kámalǵa keliwinde úlken áhmiyetke iye.

48

JUWMAQ

Eliklewish hám tańlaq sózler qaraqalpaq tilinde morfologiya tarawında

úyreniledi. Al, onı oqıtıw metodikasında kórgizbelilik principi úlken

áhmiyetke iye.

Eliklewish sóz shaqabı da, tańlaq sóz shaqabı da ana tilimizde birbirinen ayırım tárepleri menen ózgeshelenip turatuǵın sóz shaqapları, bul e ki sóz shaqabı da morfologiyanıń izertlew obyekti .

Eliklewishler arnawlı anıq bir leksikalıq mánige iye emes. Bul haqqında ilimiy ádebiyatlarda: «Eliklewishler anıq leksikalıq mánige yamasa grammatikalıq mánige iye emes, sonlıqtan da mánili sóz shaqaplarına da, kómekshi sóz shaqaplarına da kirmeydi.

Eliklewishler tábiyattaǵı hár qıylı qubılıslardı kórkem, tásirli hám obrazlı etip sıpatlaw ushın keń qollanıladı. Sonlıqtan olar kórkem ádebiyatta,

ásirese, awızeki xalıq dóretiwshiliginde kóbirek qollanıladı» delinedi.

Al tańlaqlar – bul mánili sóz shaqabı ishinde de qarastırılmaydı hám kómekshi sózler toparına da kirmeydi. Ol óz aldına sóz shaqabı. Ol morfologiyalıq belgisi boyınsha grammatikalıq gáp aǵzası bola almaydı. Tańlaqlar mánisi boyınsha adamnıń sóylew waqtındaǵı hár qıylı tuyǵı sezimleri: tańlanıw, ókiniw, quwanıw, shadlanıw, buyırıw, turmıs-salt hám t.b. sezimlerin bildiredi.

Biziń pitkeriw qánigelik jumısımız qaraqalpaq tilin oqıtıw metodikası páni boyınsha teoriyalıq materiallardı basshılıqqa aladı. Pitkeriw qanigelik jumısımızdıń teması: «7-klassta eliklewish hám tańlaqlardı oqıtıw» dep ataladı.

Jumıstıń kirisiw bóliminde, eliklewish hám tańlaq sózler haqqında ulıwma túsinik berildi. Olardıń bir-birinen uqsaslıq hám ózgeshelik tárepleri haqqında aytıldı.

49

Kirisiwde eliklewish hám tańlaqlardıń izertleniwi, bul sóz shaqaplarınıń qaraqalpaq til biliminde izertleniwi, eliklewish sóz shaqabınıń ilimpaz U. Embergenov tárepinen izertlenip, kandidatlıq dissertaciya jumısın qorǵaǵanlıǵı, al qaraqalpaq tilinde tańlaqlar A.Temirbekova tárepinen izertlenip atırǵanlıǵı, túrkiy tillerde bir qatar ilimpazlar tárepinen izertlengenligin, mekteplerge arnalǵan qaraqalpaq tili sabaqlıǵında usı eki sóz shaqabına ajıratılǵan saat sanı, olardı oqıtıwdaǵı qolaylı usıllar jóninde pikirler bildirildi hám oqıtıw usılları kórsetildi.

Jumıstıń I babı «7-klassta eliklewishlerdi oqıtıw metodikası» dep ataladı. Bul bap e ki bólimnen ibarat. Birinshi bóliminde,

«Eliklewishlerdiń mánisine qaray túrlerin oqıtıw» úyrenilse, ekinshi bólimde

«Eliklewish sózlerdiń grammatikalıq ózgesheligin oqıtıw» haqqında sóz etiledi.

II bap «7-klassta tańlaqlardı oqıtıw metodikası» de pat alıp bull bap óz ishinde «Tańlaqlardıń qurılısı boyınsha túrlerin oqıtıw»,

«Tańlaqlardıń mánisine qaray túrlerin oqıtıw», «Tańlaqlardıń intonaciyası, gáptegi xızmeti hám irkilis belgilerin oqıtıw»,

«Tańlaqlardı morfologiyalıq tallawǵa úyretiw» dep atalǵan tórt bólimge bólip

úyreniledi.

Bul bapta tańlaqlardı oqıtıwda qollanılatuǵın kesteler, testler, tańlaqlardı tallawdı úyreniw, ásirese buyrıq tańlaqların oqıtıwda úy haywanlarına buyrıq mánisinde qollanılatuǵın sózlerdi vizual material, slaydlar arqalı kórsetip beriw, tańlaq hám eliklewishlerdiń ózgesheligin oqıwshılar durıs túsinip jete alıwında óz paydalı tásirin tiygizedi.

Juwmaqlap aytqanda, eliklewish sózler tikarǵı belgileri boyınsha leksikalıq mánige iye emes, ózine tán seslik qurılısı hám formasına iye, gápte barlıq gáp aǵzaları wazıypasın atqaradı.

50