MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde kelbetlikler hám olardı oqıtıw

bildiretuǵın kelbetlikler: ulıwma − adam, haywan, zat hám t.b. hár qıylı tábiyiy belgilerin bildiretuǵın kelbetlikler; úy haywanları menen jabayı haywanlardıń minezi menen háreketine baylanıslı belgilerdi bildiretuǵın kelbetlikler; adamnıń minez-qulıq belgilerin bildiretuǵın kelbetlikler; halawhal belgisin bildiretuǵın kelbetlikler; sapanı bildiretuǵın kelbetlikler; orın hám waqıtlıq belgi mánisin bildiretuǵın kelbetlikler; usaslıq, sheriklik mánisin bildiretuǵın kelbetlikler; túbirden ańlatılǵan nársege iye ekenligin bildiretuǵın kelbetlikler; túbirden ańlatılǵan nárseniń joqlıǵın bildiretuǵın kelbetlikler sıyaqlı 14 mánilik túrleri bar.

Qaraqalpaq tilindegi kelbetlik sózler belgili bir dárejelerge iye. Onıń dáreje mánisi kelbetliktiń dáreje formaları járdeminde ańlatıladı. Kelbetlikler tórt dárejege iye boladı:

1. Jay dáreje; 2. Páseytiw dárejesi;

3. Arttırıw dárejesi; 4. Salıstırıw dárejesi.

Kelbetliktiń bul dárejeleri bir-birinen formalıq jaqtan da, mánilik jaqtan da ajıralıp turadı.

Jay dáreje zattıń belgisin hesh qanday dáreje bildiriwshi qosımtalardıń járdemisiz, dara turıp, túbir sóz halında bildiredi.Páseytiw dárejesi zattıń reńin, túr-túsin, sının, sapasın hám basqa da hár qıylı belgilerin páseytip kórsetedi. -

Ǵısh/-gish, -ıs/-is, - ǵılt , -shıl/-shil, -ltım, - ildir, - law/-lew qosımtası (tiykar hámdórendi kelbetliklerge) jalǵanıp, páseytiw dárejesi jasaladı.

Arttırıw dárejesi zattıń, nárseniń sapalıq belgisiniń ekinshi bir zattaǵı, nársedegi sonday belgiden artıq ekenligin bildirip, e ki túrli jol menen jasaladı: 1. Sintetikalıq forma; 2. Analitikalıq forma. Arttırıw dárejesiniń sintetikalıq forması kúsheytiw mánisindegi birinshi buwınnıń járdeminde jasaladı.

Arttırıw dárejesiniń analitikalıq forması tilde eki túrli jol menen jasaladı: 1. Sapalıq, geyde qatnaslıq kelbetliklerdiń aldında kúsheytiwshi máni beretuǵın eń, júdá, kútá, dım, oǵada, oǵırı, nayatıy, orasan

71

hám t.b. sıyaqlı kúsheytiw ráwishleriniń dizbeklesip keliwi menen jasaladı. 2. Kelbetlik sózlerdiń tákirarlanıp keliwinen jasaladı. 3. Ayırım turaqlı sóz dizbekleri arttırıw dárejesiniń mánisin bildiredi.

Salıstırıw dárejesi bir zatqa, nársege tán bolǵan belgini, sapanı ekinshi bir zatqa tiyisli bolǵan belgige, sapaǵa salıstırılıp kórsetip, - raq/ - rek, - ıraq/ -irek qosımtaları arqalı eki túrli jol arqalı jasaladı: 1. Bul qosımtalar sapalıq kelbetliklerge jalǵanadı; 2. - Lı/-li, - sız/-siz qosımtaları menen jasalǵan qatnaslıq

kelbetliklerge jalǵanadı. Sonday-aq, beter hám bes beter sózleri dara turıp hám salıstırıw dáreje kelbetlikleri menen kelip salıstırıw dárejesin jasaydı.

Kelbetlik sintaksislik jaqtan alıp qaraǵanda sóz dizbeginiń komponenti hám gáp aǵzası bolıp keledi. Kelbetlik gáptiń bas aǵzaları − baslawısh hám bayanlawısh xızmetlerin atqaradı. Baslawısh xızmetinde kóbinese, substantivlesedi. Olar naqılmaqallarda ónimli ushırasadı. Gápte aytılǵan oy-pikir iyesiniń belgisin bildirip, gáptiń aqırında kelip bayanlawısh xızmetin atqaradı.

Kelbetlik gáptiń ekinshi dárejeli aǵzalarınınan pısıqlawısh xızmetinde feyil bayanlawıshtıń aldında kelip, is-hárekettiń hár qıylı belgilerin, anıqlawısh xızmetinde zattıń hár qıylı belgilerin bildiredi hám júdá ónimli qollanıladı. Substantivlesip tolıqlawısh xızmetin atqaradı. Kelbetlik substantiblesip qaratpa xızmetinde de keledi.

Kelbetlikti oqıtıw qaraqalpaq tili metodikasındaǵı áhmiyetli máselelerdiń biri. Qaraqalpaq tilindegi kelbetlik ózine tán ózgesheliklerine, dáreje kategoriyasına iye sóz shaqabı, onıń sintaksislik xızmeti de hár qıylı, sonlıqtan bul temanı túsindirgende oqıtıwshıdan dóretiwshilik qatnas, sheberlik talap etiledi.

Kelbetlik sózlerdi ótkende muǵallim onıń barlıq leksikasemantikalıq hám leksika-grammatikalıq ózgesheliklerine, eń sıpatlı belgilerine tiykarǵı dıqqattı awdara biliwi tiyis. Sóytip, ol oqıwshılarǵa

− kelbetlik sózlerdi basqa sóz shaqaplarınan ajırata biliw; kelbetlikke tán

72

ayırmashılıqlardı basqa sóz shaqaplarına tán belgilerden durıs ayıra biliw; kelbetliktiń leksika-grammatikalıq ózgesheliklerin biliw; kelbetlik penen ráwishtiń ayırmashılıǵın durıs parqlaw; kelbetliktiń túrlerin biliw; kelbetliktiń jasalıwın biliw; kelbetliktiń sintaksislik xızmetlerin úyreniw hám

t.b. sıyaqlı teoriyalıq bilim menen kónlikpe payda etiwi tiyis.

Oy-pikirdi tıńlawshıǵa jetkeriwde kelbetliklerdiń áhmiyetin sondayaq, oǵan uqsas yamasa jaqın bolǵan atlıq, feyil, sonıń ishinde, kelbetlik feyildi

úyreniwine, durıs túsiniwine tiykar jaratıwı zárúr.

Kelbetlik mekteptiń 5-klasında úyretilgende, tiykarǵı maqset − kelbetliktiń leksikalıq mánileri, morfologiyalıq ózgeshelikleri − jasalıwı, dárejeleri, sintaksislik xızmetleri boyınsha teoriyalıq bilim beriw hám ámeliy kónlikpe payda etiwden, sonday-aq, oqıwshılardıń kelbetlikti basqa sóz shaqaplarınan − atlıq, sanlıq, feyil,

ásirese, kelbetlikke jaqın bolǵan kelbetlik feyil menen ráwishten qıynalmastan ayırıp biliwine tiykar jaratıw bolıp esaplanadı. Oqıwshıda kelbetliktiń sın-sımbat, reń-tús, qásiyet hám t.b. sıyaqlı zatlardıń hár qıylı sınlıq, sapalıq belgilerin bildiriwi, ózine tán jasalıw usılları menen sóz jasawshı qosımtalardıń bolatuǵını, gápte qanday da bir sintaksislik xızmet atqarıp keletuǵınlıǵı boyınsha kónlikpe qáliplestiriw zárúr.

Kelbetlikti oqıtıwda soraw-juwap, gúrriń, túsindiriw, leksikagrammatikalıq tallaw, analiz-sintez usılı, morfologiyalıq tallaw, shınıǵıw boyınsha óz betinshe jumıslar, sabaqlıq ústinde islew, kórsetpelilik (keste, sxema, mısallar) t.b. salıstırmalılıq usıllarınan, sonday-aq, «soraw sizge»,

«aqılıy hújim», «klaster», «blits-sorawnaması», «romashka» hám t.b. sıyaqlı kóplegen interaktiv usıllar menen shınıǵıwlardan paydalanıw jaqsı nátiyje beredi.

«Kelbetliktiń jasalıwı» temasın ótiwde onıń hár qıylı usıllar menen jasalatuǵının, sonday-aq, tek sóz jasawshı qosımtalar menen jasalıp qalmastan, sózlerdiń bir-biri menen dizbeklesip yamasa tákirarlanıp bolmasa juplasıp keliwi arqalı da jasalatuǵının, bunda belgili bir sóz shaqapları

73

ónimli qatnasatuǵının mısallar menen hár qıylı nátiyjeli usıllardan paydalanıp

úyretiw maqsetke muwapıq boladı.

«Qospa kelbetlikler» temasında dórendi kelbetlikten ayırmashılıǵın, qospa kelbetliktiń jasalıw usılı boyınsha túrlerin − birikpegen qospa kelbetlikti hám jup kelbetlikti taptırıp, olardı baǵana sızıp eki jaǵınan bólek kóshirip jazdırıwına boladı. Bunda ápiwayı, sıpatlı mısallar tańlaw kerek.

«Kelbetliktiktiń dárejeleri» temasında muǵallim kelbetliktiń úsh túrli dárejege iye bolatuǵının aytıp, túsindirip bergennen keyin hár bir dárejeniń

ózgesheligin tablitsada kórsetip beriwine boladı. Hár bir dárejeniń ózine tán

ózgesheligin, olardı jasawshı qosımtalardı mısallar menen gáp ishinde keltirip túrli usıllardıń járdeminde dóretiwshilik penen túsindirse, oqıwshı teoriyalıq bilim hám

ámeliy kónlikpe alıwǵa erisedi. Bul muǵallimniń miynetiniń tiykarǵı nátiyjesi bolıp esaplanadı.

«Kelbetliktiń sintaksislik xızmetleri» temasın oqıtıw da eń juwapkershilikli máselelerdiń biri. Muǵallim kelbetlikti oqıtqanda onıń gáp aǵzası sıpatında gáp ishinde kelgende atqaratuǵın sintaksislik xızmetlerin úyretedi. Oqıwshı óz pikir, oyların erkin dúziwde hár bir sóz shaqabın gápte paydalanıwdı jaqsı biliwi tiyis. Bunda kelbetliktiń gáptegi bas aǵzalar hám ekinshi dárejeli aǵzalardıń xızmetin atqarıwındaǵı ózgesheliklerdi isenimli, durıs, ápiwayı, balanıń jas ózgesheligine sáykes mısallar menen jańa pedagogikalıq texnologiya usıllarınan, hár qıylı shınıǵıwlardan, oyınlardan, kórsetpeli qurallardan paydalanıp dóretiwshilik qatnas, pedagogikalıq sheberlik penen túsindirse sabaq óziniń aldına qoyǵan maqsetene jetedi hám oqıwshı temanı teoriyalıq jaqtan da, ámeliy jaqtan da durıs meńgeredi.

74