MD hám PQJ / Qaraqalpaqstan toponimleriniń leksika-grammatikalíq ózgesheligi

I BAP. RESPUBLIKA TOPONÍMÍYASÍNDA

QOLLANÍLATUǴÍN GEOGRAFIYALÍQ TERMINLER

Sońǵı jılları kóplegen e llerdiń geograf hám tilshileri geografiyalıq terminlerdi, ásirese, jergilikli aymaqqa tán bolǵan geografiyalıq terminlerdi hár

tárepleme úyreniwge ayrıqsha kewil awdarmaqta. Óytkeni, olar aymaqtıń tábiyǵıy

geografiyalıq ózgesheliklerin, jergilikli toponimlerdiń sırların anıqlawda úlken

áhmiyetke iye dereklerden biri.

Toponimler menen dizbeklesip, olar sıpatlaǵan obyektti bildiretuǵın

geografiyalıq terminler toponimikada áhmiyetli orın iyeleydi. Geografiyalıq

sózliginde13 úyreniledi. Qaraqalpaq tilindegi geografiyalıq terminlerdiń leksikagrammatikalıq ózgeshelikleri boyınsha M.Qurbanov arnawlı túrde ilimiy izertlew jumıs alıp bardı hám bul tema boyınsha 2011-jıl kandidatlıq dissertasiyasın qorǵadı.14

12Abdimuratov Q. Qaraqalpaq tiliniń toponimlerinen ocherkler.: KD. Nókis: 1966.; "Nege usılayatalǵan?" – Nókis: Qaraqalpaq mәmleketlik baspası, 1965.

13Umurbaev E. Geografiyalıq terminler menen atamalardıń orıssha-qaraqalpaqsha túsindirmesózligi. – Nókis: Bilim, 1993. 244 b.

11

Solay e tip, tilimizdegi geografiyalıq terminlerlerdi lingvistikalıq jaqtan

tallaw tilimizdiń tariyxın izertlewde, toponimlerdiń etimologiyasın, jasalıw usılların anıqlawda járdemin tiygizedi.

Qaraqalpaqstan toponimlerin qurılısı jaǵınan tallap úyrengenimizde,

tilimizdegi qollanatuǵın bir qatar geografilıq terminler keń qollanıladı hám

olardıń toponimler jasaw xızmeti de hár qıylı. Ayırımları ónimli bolsa, al basqaları siyrek qollanıladı.

Qaraqalpaqstan toponimleri, tiykarınan, jer betiniń hár qıylı relef

ózgesheliklerdi bildiretuǵın taw, tóbe (tóbeshik), ataw (oronimiyalıq), jer betiniń kórinisi hám dúzilisin bildiretuǵın boz, kebir, qum, oy, taqır, qayır,

kólem, dala, jer, toǵay (agroonimiyalıq), sonday-aq suw obyektlerine baylanıslı qollanılatuǵın bulaq, dárya, jarǵan, jarma, jarmıs, jap, kanal, ózek, say, salma, kól, qudıq, qándek, hawız, shúńgil, jarǵan, sıyaqlı (gidronimiyalıq) sıyaqlı terminlerdiń qatnasında jasalǵan hám bul terminlerdiń qatnasında jasalǵan topnimlerden atalǵan jerdiń hár qıylı ózgesheliklerin de biliwge boladı. Tómende olardıń mánilik ózgeshelikleri hám toponimler jasaw xızmeti haqqında keń túrde sóz etemiz.

Taw termini. Qaraqalpaqstan Respublikası aymaǵınıń kópshilik bólegi tegisliklerden ibarat, al taw hám taw dizbekleri siyrek. Sonlıqtan, bul terminniń qatnasında jasalǵan oronimler de azshılıqtı quraydı. Mısalı,

Kóksheltaw (Kegeyli rayonı), Bórshitaw (Taxtakópir rayonı) t.b.

12

Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginde bul sózge "Aynalasındaǵı jerden

kóterińki biyiklik" – dep túsinik berilgen.15

Tóbe termini. Qaraqalpaq tilinde tóbe degende júdá úlken bolmaǵan

biyiklik túsiniledi. Qaraqalpaqstan aymaǵındaǵı kishi biyiklikler, shoqatlar

atamalarına usı termin qosılıp keledi. Mısallar: Ospantóbe, Xantóbe (Kegeyli rayonı), Qarawıltóbe (Taxtakópir rayonı) hám t.b.

Ataw termini. Qaraqalpaq tilinde ataw degende teńiz, úlken kóllerdiń

Ízbanataw, Qoyanlı ataw dep atalǵan jerler bar.

Boz termini ayırım atamalar quramında kelip "tıń, partaw jerge yamasa islew berilmey jatırǵan jer" degen mánisin bildiredi. Bunday jerdiń topıraǵı bos hám ónimdarlıǵı jaqsı boladı. Mısallar: Bozjer (Kegeyli rayonı). Sonıń menen birge, boz sózi suw obyektleri atamaları quramında da keledi. Bul jaǵdayda suwdıń reńine baylanıslı "ılaylı suw" mánisin bildiredi. Máselen, Bozkól, Bozjap

(Kegeyli rayonı), Bozjap kanalı (Taxtakópir rayonı) hám t.b. Al, Bozataw

(Qanlıkól, Shımbay rayonları, awıl), Bozawıl (Kegeyli, Xojeli rayonları) jer atamalarıquramında jerdiń, topıraqtıń reńine, túr-túsine baylanıslı qollanıladı.

15 Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi. – IV t. B. 287.

13

Kebir termini shıǵısı arab tiline bolıp, qaraqalpaq tilinde "beti duzlı

shor jer" degen mánige iye. Kebir jerlerdiń topıraq qatlamı duzlı bolǵanlıqtan, bunday jerlerge egin kógermeydi. Mısallar: Kiyeli kebirlik, Narmankebir, Esexankebir (Kegeyli rayonı), Kebiralań (Shomanay rayonı, awıl), Arshankebir

maydanlar atamaları quramında ushırasadı. Mısallar: Dáwekequm (Qaraózek rayonı), Jumaǵulqum (Qońırat rayonı), Aybosınqum, Aqqum, Eshimbetqum,

Jalańashqum (Taxtakópir rayonı), Bekbayqum, Esbergenqum (Shımbay rayonı) hám t.b.

Oy termini. Jer betiniń tegislikten yamasa átiraptaǵı jerden pás, oy jerge

baylanıslı qollanıladı. Mısalı, Kegeyli rayonında Begdullaoy, Shomanay rayonı aymaǵında Nádiroy oronimleri buǵan mısal bola aladı. Sonıń menen birge, suw toplanıp qalǵan shuqırlıq yamasa eski kóldiń ornı da usılay ataladı. Bunday

oy jerlar, kóbinese, suwsız boladı.

Oy termini ayırım awıl, jer atamalarınıń jasalıwına tiykar boladı. Mısallar: Aydarha oy, Durısoy, Erjanoy, Qazaqoy, Pirmanoy (Kegeyli rayonı,

jer), Qorazoy, Mamıtoy (Qanlıkól rayonı, awıl), Qara oy (Taxtakópir, Shomanay rayonları, awıl), Qazanoy, Kendirlioy, Tájenoy (Shomanay rayonı, jerdiń atı, awıl), Pillánoy (Xojeli rayonı, awıl) t.b.

14

berilgen.16 Haqıyqatında da, taqır jerler qattı hám suwsız bolıp keledi. Sonlıqtan, jazdıń ıssısında qaqırap, jarılıp jatadı. Taqır jerlerdiń ústińgi qatlamı qattı bolǵanlıqtan, ósimlikler siyrek ósedi. Qaraqalpaqstannıń ayırım rayonlarında taqır jerlerdi ushıratıw múmkin. Mısalı, Aytaqır (Kegeyli rayonı), Uzıntaqır

(Qońırat rayonı), Qaranıń taqırı (Taxtakópir rayonı) sıyaqlı.

Qayır termini. Kanal yamasa kól suwları kóbeygen waqıtta suw basıp ketetuǵın ızǵar, jumsaq qumlı pás jer. Mısalı, Nawmanqayır (Kegeyli rayonı, jer). Xorezm aymaǵında dárya aqpay qalǵan jerler de qayır dep aytıladı.17

Shor sózi toponimler quramında "topıraǵı duzlı, ashshı jer" mánisin bildiredi. Mısalı, Qoyanshor (Qońırat rayonı), Óteniń shorı (Qanlıkól rayonı) hám t.b. Bul termin kebir sózi menen sinonim bolıp, basqa túrkiy tillerde shor, sor, shur, shwr sıyaqlı variantları bar. Al, gidronimlerdiń bir sıńarı bolıp kelgende "suwı ashshı, ılaylı" degendi bildiredi. Mısalı, Shorjap (Shomanay rayonı).

Awıl termini. Qaraqalpaqstandaǵı kóplegen oykonimler usı terminniń járdeminde jasalǵan. Mısallar: Bostan awılı (Qanlıkól rayonı), Amanbay awıl, Atash awıl, Bekniyaz awıl (Nókis rayonı), Bostanlıq awılı (Qońırat, Shomanay rayonları) hám t.b.

Ayırım izertlewshilerdiń pikirlerine qaraǵanda, awıl termini eski túrkiy tilindegi "topla, jıyna" mánisin bildiretuǵın av (av) feyiline18 "orın, jay" mánisin bildiriwshi –(u)l affiksiniń qosılıwı menenjasalǵan.19

16 Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 1992. IV t. B. 263.

17Rajabov W. Toponimik indikatorlarning funkсional-semantik xususiyatlari.: 14 b.

18Drevnetyurkskiy slovar. – S. 69.

19Sevortyan E.V. Etimologicheskiy slovar tyurkskix yazıkov. – M.: Nauka, 1974. – S. 65; Raxmatullaev Sh. O’zbek tilining etimologik luǵati. – Toshkent: Universitet, 2000. – B. 247.

15

Elat termini. Qaraqalpaq tilinde usı kúnge shekem elat (elatlı orın)lar posyolka dep atalıp keldi. Posyolka qala tipinde qurılǵan, qaladan onsha uzaq

toponimlerdiń mısalında kóriwge boladı: Gúlqızdıń jurtı, Kóseniń jurtı (Kegeyli rayonı, awıl), Ǵaniydiń jurtı, E sbergenniń jurtı, Mádiyarjurt, Saparbayjurt

(Shımbay rayonı, jer atları) t.b.

Qala termini. Qala degende xalqı kóp hám xalıq tıǵız jaylasqan úlken elatlı

orın, qala yamasa mádeniy-siyasiy jaqtan jetilisken oray túsiniledi. Mısalı, Nókis qalası, Taqıyatas qalası, Xalqabad qalası hám t.b. Eski túrkiy tilinde tura hám balıq sózleri qala termininiń ornına qollanılǵan.21

Taqıyatas qalası, Xalqabad qalası, Nókis qalası atamalarında óziniń tiykarǵı "qala", "sháhár" mánisinde kelse, Aqqala (Kegeyli

20 Sevortyan E.V. Etimologicheskiy slovar tyurkskix yazıkov. – M.: Nauka, 1989. – S. 255.

21 Maxmud Qoshǵariy. Turkiy swzlar devoni (Devonu luǵotit turk). – I t. B. 360; Drevnetyurkskiyslovar. – S. 587.

16

rayonı, e latlı orın), Máremqala (Kegeyli rayonı, jerdiń atı), Jańaqala

(Qanlıkól, Shomanay rayonları, awıl), Jawqala, Iyshanqala, Qosqala (Kegeyli rayonı, jerdiń atı, eski qorǵan, awıl), Qızılqala (Qanlıkól rayonı, awıl), Meterqala

(Qońırat rayonı, jerdiń atı), Gáwirqala (Xojeli rayonı, awıl) atamaları qala termininiń dáslepki "qorǵan" mánisi tiykarında payda bolǵan.

Bul sóz shıǵısına qaray iran tillerine tán bolıp, ol arab tiline, soń arab

tilinen jáne iran tillerine, bul tilden túrkiy tillerge ózlesken.

Atız termini shıǵısı boyınsha túrkiy tiline tiyisli bolıp, dáslep "eki taw

arasındaǵı e gin e giletuǵın jer"22 mánisin ańlatqan, al házir egin egiw ushın

arnawlı túrde islew berilgen jerlerge baylanıslı qollanıladı. Demek, atız termini semantikalıq ózgeriske ushıraǵan. Mısallar: Áwliye atız, Qańqa atız (Qanlıkól rayonı), Dáwdiń atızı, Dóńgelek atız, Iyinaǵash atız (Xojeli rayonı).

Qaraqalpaq awızeki sóylew tilinde yamasa dialektlerde atız termini ańız túrinde de aytıladı. Qaraqalpaqstannıń ayırım rayonlarında atız terminine sinonim

retinde bólik, kólem hám karta sózleri qollanıladı.

Bólik sózi "bólip berilgen jer" degen mániden kelip shıqqan.

Qaraqalpaqstanda atız atamaların jasawda ónimli e mes. Mısallar: Ziywar

bólik, Mádiyar bólik, Orınbay bólik, Sársenbay bólik (Shımbay rayonı) hám

t.b.

Karta sózi rus tili arqalı kelip kirgen sóz bolıp, atız termini menen

sinonimles. Bul sóz atız atamaları quramında "egis jerdiń bir tutas bólegi yamasa e gin maydanı" mánisin bildiredi. Respublikamızdaǵı kóplegen atız atamalarınıń quramında keledi.

22 Maxmud Qoshǵariy. Turkiy swzlar devoni (Devonu luǵotit turk). – I t. B. 88.

17

Mısallar: Obkom karta (Kegeyli, Qanlıkól rayonları), On tórt karta, Samolyot karta (Qanlıkól rayonı), Asfalt karta, Jońıshqa karta, Qırıqbay karta, Muwsa

karta, Nasoz karta, Oy karta, Pirnazar karta, Rita karta, Saǵıydulla karta,

Hákim karta (Shomanay rayonı) sıyaqlı. Karta sóziniń qatnasında jasalǵan

agroonimler ásirese Shomanay hám Qanlıkól rayonlarında kóp ushırasadı.

Kólem sózi de bir qatar agroonimler menen kelgende "egin egiletuǵın jer,

atız" mánisin bildiredi. Mısallar: Ayǵır soyǵan kólem, Asqar kólem, Ótemis kólem,

Tilemis kólem (Kegeyli rayonı), Ayımbet kólem, Begdulla kólem, Bekbergen

kólem, Latiypa kólem (Shımbay rayonı). Bul sóz kólem, maydan sózleri

menen baylanıslı payda bolǵan.

Dala termini. Bul sóz túrkiy hám monǵol tillerge ortaq sóz bolıp, ol

Qaraqalpaqstan toponimiyasında "keń ashıq tegis jer", "maydan", "dúz", "sırt" mánisine iye. Mısalı, Shomanay hám Qanlıkól rayonlarınıń ortasında Mamıydıń dalası dep atalǵan jer bar.

Jer termini. Bul sóz kóplegen toponimler menen dizbeklesip kelip,

18

(Qońırat rayonı) hám t.b. Sonday-aq, dáryanıń jaǵasındaǵı qalıń ósken jabayı tereklikler, torańǵıllıqlar da toǵay delinedi.

Bulaq termini. Jer astı suwlarınıń tábiyǵıy túrde jer betine atlıǵıp shıǵıp

turǵan jeri bulaq dep ataladı. Bulaqlar say, jar, taw janbawırları hám taw eteklerinde boladı. Biziń úlkemizde tábiyǵıy bulaqlar siyrek ushırasadı. Mısallar:

Arzımbetbulaq (Qanlıkól rayonı), Íssıbulaq (Shımbay rayonı) hám t.b.

Bulaq termini túrkiy tiline tán bolıp, eski túrkiy tilindegi "aǵıp shıq" mánisindegi bula feyiline -q qosımtasınıń qosılıwı arqalı jasalǵan.23

Dárya termini Orta Aziyada, tiykarınan, "dárya" mánisinde qollanıladı. Mısalı, Ámiwdárya, Sırdárya hám t.b.

Dárya sóziniń etimologiyası parsısha "teńiz" mánisin bildiretuǵın derya

sózine barıp taqaladı. Parsı tilinde derya – "teńiz", "kól" mánisin bildiredi. Eski

túrkiy tilinde bolsa, uguz/oguz sózleri "dárya" mánisin ańlatqan. Waqıttıń ótiwi menen, bul sóz parsısha dárya sózi menen almasqan.

Jarǵan sózi ayırım jergilikli atamalar jasawda qatnasadı. Mısallar:

Bákirjarǵan, Esboljarǵan (Kegeyli rayonı, jap), Kóshkinbayjarǵan (Shımbay rayonı, kanal), Qarabekjarǵan (Nókis rayonı, kanal), Qıyatjarǵan (Qońırat

rayonı, kanal), Tazajarǵan (Kegeyli rayonı, kanal), Hákimjarǵan (Kegeyli

rayonı, jap) hám t.b. Jarǵan sózi suw obyektleri atamaları quramında "kanal, jap" mánisin bildiredi. dáslepki waqıtları kanal, japlar qol kúshi menen qazılatuǵın bolǵan hám

23 Raxmatullaev Sh. O’zbek tilining etimologik luǵati. – B. 68.

19

boladı. Mısallar: Estekjap, Jalpaqjap (Kegeyli rayonı), Bazarjap (Qaraózak rayonı), Jańajap, Shalıjap (Xojeli rayonı), Ábenjap, Jarmısjap (Shımbay rayonı) hám t.b.

Respublikamızdaǵı hár bir awılda japtıń bolıwı tábiyǵıy. Sonlıqtan, olardıń

atamaları sol jerdegi awılǵa atama retinde qoyıladı. Mısallar: Bozjap,

Jalpaqjap (Kegeyli rayonı, awıl), Seytekjap (Qaraózek rayonı, elatlı orın),

Abatjap, Álimjap, Baqalıjap, Mayjap, Sazanjap, Tazajap, Tallıjap (Shomanay rayonı, awıl), Qosjap (Qanlıkól, Shomanay rayonları, awıl), Bayjap, Shalıjap

(Xojeli rayonı, awıl), Jańajap, Xanjap (Xojeli, Qońırat rayonları, awıl) t.b. Bul sóz iran tillerinde "suw" mánisin bildiretuǵın ab (ob) sózi menen

baylanıslı bolıwı múmkin.

24 Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi. – Nókis: Qaraqalpaqstan, 1984. II t. B. 181.

20