MD hám PQJ / Qaraqalpaq dialektlik leksikografiyası hám onı ámeliyatta paydalanıw

arnalǵan basqospalarda, konferensiyalarda keńnen sóz etiliwi bunıń ayqın dálili bolıp esaplanadı.„33

Bunnan basqa da bir qatar dialektolog, leksikograf ilimpazlar dialektlik leksikografiya máselesinde bir qatar máselelerdi ortaǵa qoyıp, tómendegishe ilimiy kóz-qaraslardı bildirdi. Mısalı: ilimpaz T. L Maxmutova dialektologiyalıq sózlikke kiretuǵın tómendegi sózler toparın usınadı.

“Birinshiden: Belgili sóylesim yamasa sóylesimler toparına kiretuǵın, biraq ádebiy tilde joq sózler;

Ekinshiden: Esitiliwi jaǵınan ádebiy tildegi menen birdey, al ádebiy tilge basqa xızmette qollanılıwshı sózler;

Úshinshiden: ádebiy tilge salıstırǵanda bir qansha qosımsha mánilerge iye sózler;

Tórtinshiden: ádette, ádebiy tildegi sózlerdiń fonetikalıq variantları sózlikke kirgizilmeydi.

Egerde sol sóz til nızamlılıǵı tiykarında fonetikalıq normasın sonshama ózgertip, onnan ulıwma xalıqlıq tildegi bizge belgili anaw yamasa mınaw sózdi geyde tanıw múmkinshiligi joq bolǵan jaǵdayda. Yol dialektologiyalıq sózlikten óz ornın tabıwı kerek.

Besinshiden: sózlikke kiretuǵın sózlerdiń sońǵı toparı onıń sózlik quramı birli-yarım ózgerip, biraq bul jaǵday sol sóylesim ushın nızamlı bolıp tabılmaǵan sózler. „34

Ádette, shıǵısı hám forması jaǵınan jergilikli sóylew tiliniń ózgesheliklerine tán, degen menen sońǵı waqıtları ádebiy tilden orın ala baslaǵan sózlerdi de dialektologiyalıq sózlikke kiritedi. Mısalı, ádebiy tilge norma retinde alınǵan aldıńǵı tábiyǵiy sózi – tábiyiy, awırıw sózi

– kesel, emlewxana sózi – keselxana túrinde qollanıwda.

33Доспанов О. “Қарақалпақ аймақлық лексикографиясы„ Нөкис Қарақалпақстан, 2009 ж. 11-бет ( оқыў қолланба )

34Маҳмутова Л. Т. “О принсипах составления татарского диалектологического словаря„. Вопросы диалектологических языков. Казан, 1960 г. 80 стр.

31

Dialektologiyalıq sózlikte O. Dospanovtıń kórsetkenindey, fonetikalıq variantlardı ornalastırıw máselesi de qıyınshılıq tuwdıradı. Sebebi oǵan barlıq dialektizimlerdi bir tegis engizbey, sıpatlı belgileri qızıǵıwshılıq payda etetuǵın sózlerdiń ayırımları ǵana saylap alınıwı kerek.

Demek, quramında absalyut ayrıqsha yamasa tosattan leksikalizasiyalanǵan sıpatqa iye, fonetikalıq jaǵınan azlı-kem ózgergen sózlerdi de sózlikke ornalastırıw kerek. Mısalı: “Ózbek til biliminde dialektologiyalıq sózliklerdi dúziwshiler P p háribinde alpıstan aslam fonetikalıq dialektizimlerdi usınıwı bunıń ayqın dálili.„35

Bizińshe, sózlikke usınday muǵdardaǵı fonetikalıq dialektizimlerdi beriw onıń qurılısı, dúziliw prisipleriniń belgili normalarınıń saqlanıwına alıp keledi.

Sonlıqtan dúziwshige qoyılatuǵın baslı talap, múmkinshiligine qaray oǵan dialektlik leksikanıń hár túrli shaqaplarına qatnaslı sózlerdiń kirisiwine erisiw, olardı sózlik dúziwdiń talapları tiykarında ornalastırıw, al fonetikalıq dialektizmlerdiń estiliwi tariyxıy jaǵınan ózgeriske ushıraǵan forması, qızıǵıwshılıq tuwdıratuǵın sózlerdi ornalastırıw aqılǵa muwapıq keledi.

Usınday shártler orınlanǵan jaǵday da kólemi, mazmunı jaǵınan da oǵada sapalı túrde dúzilgen dialektologiyalıq sózlik bolıwı múmkin.

Dialektologiyalıq sózliklerdiń jáne bir ayrıqshalıq táreplerinen biri – bul oǵan dialektlik leksikanıń hár qıylı qatlamlarına tán sózlerdiń ornalasıwı máselesi. Dialektlik sózliklerde klassifikasiyalawda tiykarǵı dıqqat onıń quramına jańadan qosılıp atırǵan sózler menen gónergen sózler toparına, arxaizm sózlerge de kewil awdarılıwı kerek. Mısalı: qaraqalpaq tiliniń dialektologiyalıq sózliginiń leksikalıq qatlamına qollanılıwı boyınsha aktiv hám passiv sózlerdi óz-ara

35 “Ўзбек халиқ шевалари луғати„ Тошкент Фан, 1971 й. 206-233 бетлар.

32

salıstırǵanımızda geypara orınlarda arxaizm hám tariyxıy sózlerdi de kóplep ushıratamız.

Bunday sózler toparına O. Dospanov bir qatar mısallardı keltiredi.36

Arxaizmlerge ay – kamariya, hamal sózi – mart, jawza sózi – may sıyaqlı

ay atların bildiredi. Dialektlik arxaizmlerdiń ekinshi toparı bul dinge baylanıslı sózler. Mısalı: awxun – axun, kápur – kápir, musurman – musılman.

Al, tariyxıy sózler xalıqtıń materiallıq mádeniyatı hám, saltdástúrine baylanıslı payda bolıp, belgili dáwirlerde qollanılǵan. Mısalı: sawkala - sáwkele, sunnatlaw – súnnetlew.

Demek, tildegi dialektlik leksika ádebiy tildiń tásirine ushırawına qaramastan, óziniń ishki múmkinishiliklerine tiykarlana otırıp, neologizm sózlerdiń júzege keliwine imkaniyat payda etiwinde kóremiz.

Solay etip, dialektologiyalıq sózlikten gónergen sózler de, tariyxıy sózler de hám neologizm sózler de orın aladı. Olar qaraqalpaq tili dialektologiyalıq sózliginiń leksikalıq qatlamınıń mánilik jaǵınan hár túrli ekenliginen derek beredi.

Dialektologiyalıq sózlikke kiretuǵın sózlerge etnografiyalıq dialektizimler de ushrasadı. Bunıń tiykarǵı sebebi – etnografiya óziniń izertlew obyekti boyınsha dialektologiyaǵa uqsas ekenligi kórinedi. Olardıń ózgesheligi boyınsha xalıqtıń kún kórisi turmısı, mádeniyatı, úrpádeti, salt-dástúri hám basqa da táreplerin izertlese hám sóylew tiliniń ózgeshelikleri ondaǵı leksika – fonetikalıq, morfologiyalıq qubılıslardı úyrenip, ilimiy tárepinen dálilleydi.

Demek, etnografiya hám dialektologiyanıń tiykarǵı úyrenetuǵın obyekti

– xalıq onıń turmısı, salt-dástúri, tili bolıp esaplanadı. Úlkemizde dialektologlar tárepinen ótkerilgen dialektologiyalıq ekspedisiyalar

36 Доспанов О. “Қарақалпақ аймақлық лексикографиясы„ Нөкис Қарақалпақстан, 2009 ж. 13-бет ( оқыў қолланба )

33

dáwirinde etnografiyalıq dialektizimlerdiń de bir qanshası jazıp alınıp tiyisli jerinde olar da dialektologiyalıq sózlikke kiritildi.

Demek, diaektizmler óz quramı boyınsha hár túrli bolıwın ushıratamız. Mısalı: arqa rayonlarda qara úydiń buyımlarına, jılqınıń er-turmanına baylanıslı bir qatar sózler qollanıladı. Mısalı Ayaq-baw – qara úydiń shańaraǵına baylap tómenge qarap salbıratıp qoyatuǵın pópekleri bar jipleri usılay ataladı. Ayshıq / ayshıqsha / anshıq – qara úydiń ortasına salınatuǵın úshmúyeshli naǵıs túri, aylansoǵ / aylansoq – arnawlı islengen hár qanday qamshınıń órimi menen sabın biriktirip, qoyatuǵın dóńgelek temir.

Bunnan basqa da dialektlogiyalıq sózlikke xalıqtıń turmısı, qurılıs islerine baylanıslı sózlerdi de ushıratamız. Mısalı: aq kirish – aq qırısh, ákkirish – bul jaydı aqlaytuǵın hákti Moynaq rayonındaǵı jasawshı adamlardıń sóylew tilinde usılay aytıladı.

Bul keltirilgen mısallardıń barlıǵı qaraqalpaq tili arqa dialekti aymaǵındaǵı rayonlarǵa tán olardıń izoglassası qubla dialektiniń eń shetki noqatı Nazarxan awılı menen juwmaqlanadı.

Qubla dialekti leksikasında esapqa alınǵan etnografiyalıq dialektizimlerdiń jaǵdayında usınday Mısalı: balar aǵash – jaydıń diywalınıń ústine salinatuǵın aǵash, baspa – shay qaynatıw ushın arnalǵan shaynek. Etnografiyalıq dialektizimlerdiń izoglassalarına bir-birine salıstırılıp kóriw nátiyjesinde mınaday juwmaq keliw múmkin. Kópshilik jaǵdaylarda atalǵan tarawǵa qatnası bar dialektizimlerdiń belgili bir tochkası bolıp, onnan ekinshisiniń baslanıwı nızamlı qubılıs.

Bunday da usınılǵan mısallar ózleriniń leksikalıq, fonetikalıq, grammatikalıq basqa da ózgeshelikleri menen sıpatlanadı. Bul tárepinen qaraǵanımızda dialektologiyalıq sózlikke hár túrli tarawlarǵa qatnaslı mısallardı saylap alıwǵa sózlerdiń ózlerine tán belgileri birinshi gezekte esapqa alınadı.

34

Sonlıqtan biz dialektologiyalıq sózliktiń tiykarǵı arqawı, ádebiy tilden belgili dárejedegi parıqlanıwshı dialektlik leksika dep ayta alamız. Bunday sózler ózleriniń qanday da bolmasın bir mákanda qollanılıwı hám taralıwı boyınsha óz izoglassalıq sheklerine, parıqlarına iye dep esaplaymız.

35

III-BAP D. S. NASÍROV HÁM O. DOSPANOVLAR TÁREPINEN DÚZILGEN DIALEKTOLOGIYALÍQ SÓZLIK

3.1. Sońǵı waqıtlarda dúzilgen dialektologiyalıq sózlikler hám olardıń áhmiyeti

Qaraqalpaq tilinde kólemli sózliklerdiń biri bul D. S. Nasırov hám O. Dospanovlar tárepinen dúzilgen dialektologiyalıq sózlik bolıp esaplanadı. Ol

1981-jıl Qaraqalpaqstan baspasınan 404 bet kóleminde járiyalanadı. Miynettiń annotasiyasında: “Bul miynet qaraqalpaq awızeki sóylew tiliniń quramındaǵı dialektler hám sóylesimlerdiń ózgesheliklerin qamtıytuǵın 6000 nan aslam sózdi óz ishine aladı. Sózlik studentlerge, muǵallimlerge, turkologlarǵa, awızeki tilimizdiń sarqılmas baylıǵı menen qızıǵıwshı kitapxanlarǵa arnaladı.„37 dep atap kórsetiledi.

Kitaptıń annotasiyadan sońǵı betine avtorlar tárepinen qaraqalpaq tili dialektleriniń kartası jaylastırılǵan. Kartada qaraqalpaq tiliniń arqa hám qubla dialektleri bir-birinen parıqlanatuǵın belgiler berilgen.

Al, 5-17 betlerde O. Dospanov tárepinen jazılǵan “Qaraqalpaq tiliniń dialektologiyalıq sózligin dúziwdegi tiykarǵı prinsipleri„ dep atalǵan kirispede jazılǵan, ilimpaz kirispe de onıń tiykarǵı prinsipleri tiykarında tómendegilerdi bayanlaydı.„ Keyingi jıllarda rawajlanǵan qaraqalpaq dialektologiyasınıń erisken tabısları ayta qalarlıq.

Dialektologiyalıq ekspedisiyalar dáwirinde respublikada hám onıń menen qońsılas shegaralarda jasawshı qaraqalpaqlardıń sóylew tiliniń ózgeshelikleri ilimiy tárepinen izertlendi. Jıynalǵan materiallardıń berilgen juwmaqları belgili bahaǵa iye boldı. Sebebi qaraqalpaq xalqınıń awızeki sóylew tiliniń ózgesheliklerin izertlew arqalı onıń tiliniń tariyxına tuwısqan túrkiy tilles xalıqlar menen qanday qatnasta ekenligin bildiriwge

37 Насыров. Д. С, Доспанов. О “Қарақалпақ тилиниң диалектологиялық сөзли„ Нөкис Билим, 1983 ж 3-бет.

36

múmkinshilik beretuǵın dereklerdiń kórip alıw máselesi payda

boladı.

Qaraqalpaq tilindegi dialekt hám govorlardıń leksikasın úyrenip, ondaǵı antroponimikalıq, toponimikalıq, etnikalıq hám basqa da atamalarǵa baylanıslı sózlerdiń etimologiyasın ashıp, ilimiy baǵdarda izertley biliw máselesi qaraqalpaq til bilimniń gezektegi wazıypası bolıp tabıladı.

Dialektologiyalıq sózliktiń áhmiyeti aytarlıq dárejede, ol til tariyxı hám házirgi qaraqalpaq tiliniń leksikasın bunnan da bılay bayıta beriw isinde óziniń paydalı tásirin tiygiziwi sózsiz qubılıs.38

Haqıyqatında da bul dialektologiyalıq sózlik qaraqalpaq xalqınıń awızeki sóylew tili belgili normaǵa túsip, qáliplesken ádebiy tildiń leksikalıq tárepine qaraǵanda qanday ózgesheliklerge iye ekenligi kórsetiw menen birge, olardıń ózara qatnasın ashıp beriwge tásir jasay aladı.

Álbette, tildiń rawajlanıw nızamlıqlarında kórsetiliwinshe ádebiy til hár waqıtta da jergilikili xalıq tiline óz tásirin tiygizip, dialektlik sózlerdiń ádebiy tildiń normasına jaqınlasıwı haqqındaǵı qaǵıydanı usınadı. Sózlikte xalıqtıń awızeki sóylew tiliniń ózgesheliklerine baylanıslı frozeologizimler, idiomalıq sózlerden ornalastırıw tártibi de qaralǵan. Bul sózliktiń jáne bir ózgeshelik tárepi sózlikke ásirese frozeologiyalıq dialektizmler de kiritilgen. Mısalı:

Ayaǵına sheńgel urıw - ádebiy tilde jolına bóget bolıw,

Gúnayı bar - ádebiy tilde jazıǵı bar,

jik ashıw - ádebiy tilde bir nárseni tórkinin biliw,

sózlikte onı dúziwshiler 1857-jılı qabıl etilgen jańa alfavit hám orfografiya qaǵıydalarına súyenedi. Sonday-aq dúziwshiler tárepinen sózlikke engizilmeytuǵın tómendegi sózlerge de itibar qaratqan.

38 Насыров. Д. С, Доспанов. О “Қарақалпақ тилиниң диалектологиялық сөзли„ Нөкис Билим, 1983 ж 6-бет.

37

Birinshiden, qaraqalpaq tiliniń norması retinde qabıl etilgen sózler (

samal, shamal, ırza, razı )

Ekinshiden, ózine tán grammatikalıq ózgeshelikleri bar sózler (keliń, kelesiz,

barasız, júresizler ).

Úshinshiden, kásibiy sózler ( súwen, paxta, ǵarbız, júweri ).

Tórtinshiden, kóp jasaǵan eskilik sawatı bar geypara jası úlken adamlardıń

tilinde házirge deyin saqlanıp kiyatırǵan kitabiy til elementleri ( qoshlasalı, kóriseli ) hám taǵı basqa.

Besinshiden, ádebiy dublelik baylanıslar ( iret - ret, kósew kesew, sarqum,

sarqım )

Bul dialektologiyalıq sózliktiń 18-23 betleri shártli túrde qısqartılıp alınǵan

rayon, qala, awıl atlarına arnalǵan mısalı:

–Beruniy, By

–Bybazar, Iysh – Iyshan,

Mayem – Mayemgen, Sar – Sarkop,

Shm – Shımam,

hám taǵı basqa túrinde berlip, ol sózliktiń 24-betinde 41 háripten ibarat kirill

álipbesi kiritilgen. Soń 25-betten 355-betge shekem sózlik bólimi kiritilgen.

Al, 355-397 betlerde D. S. Nasırov tárepinen qaraqalpaq dialektologiyası haqqında ilimiy kóz-qaras pikirlerin “Qaraqalpaq tiliniń dialektleri „ dep atalǵan ilimiy maqalasında berilgen.

Al, 398-400 betlerde sózlikke paydalanǵan ilimiy teoriyalıq ádebiyatlar dizimi berilgen bolsa, 401-bette sózlikke paydalanǵan ádebiy shıǵarmalar

38

kiritilgen. Sózlikte berilgen ayırım dialektlik sózlikke itibar qaratamız

mısalı:

Aálam (A) - álem, barlıq jer. On sakkızmıń aálamǵa jayǵan ( Mr.

Qar.)

Abayda bolıw (A) – abaylı bolıw saq bolıw.

Abınıw (A) – eńterliw, óńmenlew. Olar kózin ashıp, tap ajaǵası tirlip kiyatırǵanday, oshaqtıń basına abındı. ( T. Qayıpbergenov. Baxıtsızlar 1971 j 116bet)

Abırjı (A) – 1. muzdıń qatar aldında balıqshılarǵa teńizge aw salıwǵa, birbiri menen qatnas jasawǵa múmkinshilik bolmaydı. Muz óz qáddine qaytqanǵa deyingi waqıt abırjı dep ataladı. ( Mr )

2. Albıraw. O sendey abırjı qotır emes ( Mr )

Aǵayinni (A) – aǵayınli. Bul aǵayınni jigit edi. ( Shımbay rayonı Shaqaman ) Aǵaran (A) – qatıq mánsinde. Dushshı aǵarǵan bolsa, aǵaran ákel (Drak Tir ) Aǵarǵandı jazıw (A) – Gúbi pisiw. (m.r. Tik. Qar. Shege). Bul mısallar tykarınan barlıǵı (A) túrinde berlip, yaǵnıy qaraqalpaq tili arqa dialektke tán

sózler.

Sózlikte tilimizdiń qubla dialektke tán sózler ( Q ) dep qısqartırılıp berilgen. Mısalı,

Aylantıra beriw ( Q ) – bir nárseni ózine qaratıw, aylantırıp bara bereseń ( Ár. Qıram ).

Aqsham ( A. q. ) – kesh, tún. Paxta aqsham ótpey qaǵan. ( T. r. hám )

Aqılı uwjı ( Q ) – barlıq oyı, ańlawı degendi ańlatadı. Ádebiy tilde aqıl-oyı, aqılı, sanası.

Ala qamba / ala qamma ( Q ) – qawınnıń túri. Júzi mazalı, túri sarǵısh qara, tuqımı gúrbektiń tuqımınday. Báhárde egedi, gúzde pisedi. ( Tr. Dosp ).

39

Apalaq-shapalaq ( Q ) – tez, shaqqan, jıldam degen mánilerdi ańalatadı.

Apalaqta-shapalaq keledi bir waqıtta. ( Tr. Aq ). Ádebiy tilde bul sózdiń jubaylas sózi gezlespeydi.

Arnaplı-yiydá ( Q ) – jiydeniń túri, japıraǵı kishkene, forması domalaq, jigildik, jiydeden úlkenirek, mazalı. ( Br. Qaramanı ).

Atlama ( Q ) – sına. Temirdiń tisi ushın iyiw yamasa aǵashtı jonıw nátiyjesinde islengen zat. ( Tr. Br. Ár ).

Ashaq ( Q ) – uzaq, alıs jer. Birew ashaq barajaq. ( Tr. Aqb ).

Bul sóz tórkini haqqında sózlikti dúziwshiler tómendegi pikirdi bildiredi. “Bul sóz óziniń tórkinin jergilikli túrkmen awızeki tilinen alıwı múmkin. Ol áyyemgi túrkiy jazıw esteliklerinde acha – formasında hal feyil ekenligi kórinedi. Asha sózine ch affiksiniń ( feyil sózlerden, atlıq, kelbetlik, ráwish, sóz jasawshı, ónimli affiksine ) qosılıp, ashaq ráwishi júzege kelgen„.39 dep kórsetedi.

Usı sózliktiń sońında kiritilgen D. S. Nasırovtıń “Qaraqalpaq tiliniń dialektleri„ degen atamdaǵı ilimiy maqalasında bolsa, ilimpaz bir qatar bahalı pikirlerdi bayanlaydı.

Ásirese, qaraqalpaq xalqı haqqında onıń 1970-1979 jıllardaǵı xalıq sanı, qaraqalpaq milleti, milliy tili haqqında orıs ilimpazları N. A. Baskakov hám D. I. Samoylovich sıyaqlı ilimpazlardıń klassifikasiyası bul boyınsha miynetleri, Ózbekstannan sırtta jasaytuǵın qaraqalpaqlar, olardıń sanı, tilindegi assimilisiya qubılısı haqqında da aytadı.

Soday-aq qaraqalpaq xalıqınıń tiykarǵı ruwları olardıń tilinde hár birinde ózine tán dialektlik ózgesheliklerdiń bar ekenligi kórsetiledi. D.

S. Nasırov qaraqalpaq tiliniń Arqa hám Qubla dialektlerin ajıratıwǵa dialekt aralıq tiykarǵı belgiler sıpatında fonetikalıq, morfologiyalıq, leksikalıq ayırmashılıqlardı payda etedi.

39 Насыров. Д. С, Доспанов. О “Қарақалпақ тилиниң диалектологиялық сөзлиги„ Нөкис Билим, 1983 ж 50бет.

40